دالىرەك ايتساق, كىتاپتىڭ «اق بوز اتتى ەلەس» دەپ اتالاتىن العاشقى ءبولىمى مومىن قازاقتى قىرىنا الىپ كەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرىنە قارسى شىققان قىسقاش بانداسى جانە ونىڭ اينالاسى تۋرالى. كىتاپتاعى وقيعا پاۆلودار وڭىرىندە وربىگەندىكتەن, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردان قىسقاش جايلى سىر سۋىرتپاقتاپ كورگەن ەدىك, تۇشىمدى جاۋاپ بولمادى. ءسويتىپ, بۇل تاقىرىپتى مۇلدەم ۇمىتقانبىز. الايدا 2020 جىلدىڭ جازىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن ويدا جوقتا قىسقاش تۋرالى دەرەك تاۋىپ الدىق. وسىلايشا, ونىڭ ومىردە بولعان ادام ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
رامازان توقتاروۆتىڭ رومانىندا ايتىلعانداي, قىسقاشتىڭ ەل ىشىنە تارالعان لاقاپ ەسىمىنىڭ ءبىرى – جىندىكوبەلەك. بىراق قىسقاش تا ازان شاقىرىلىپ قويعان ەسىمى ەمەس. ء«يسى كەرەكۋدە قاراقشى-سەرىلىگىمەن اتى شىققان», «جۇگىرگەندە تۇپ-تۇتاس بولىپ كەۋدەسى قوزعالمايتىن», ء«ۇستى-باسى اپپاق, اق بوز اتقا جايداق مىنە سالىپ, اي استىمەن اعىزا شاباتىن», «قارقارالى-بايان جاقتا اتى دابىرايىپ تۇرعان» قىسقاشتىڭ نەلىكتەن بۇلاي اتالعانى تۋرالى روماندا مىناداي ءۇزىندى بار: «جايلاۋعا كوشىپ بارا جاتقاندا وشاق باسىندا تۋا قالعاسىن شۇمشەۋىر قويا سالىپتى اتىن. مارقۇم سول اتىنا قاتتى نامىستانىپ, ونى ايتىپ قالعان ادامدى ات ۇستىنەن جەلكەسىنەن قىسىپ, مەرتىكتىرىپ كەتىپ تە ءجۇردى». الايدا ەسىمىنە قاتىستى دولبار اۋىل اراسىندا ايتىلاتىن انشەيىن اڭگىمە سەكىلدى. ويتكەنى قىسقاشتىڭ شىن اتى ىسقاق سىزدىقوۆ ەكەنى ارحيۆتەن تابىلعان دەرەكتە ناقتى كورسەتىلگەن.
كىتاپتان اڭعارعانىمىز, قىسقاشتى باندى اتاندىرعان حالىق ەمەس, جەرگىلىكتى بيلىك. ونى ۇستاۋعا شاماسى كەلمەگەن سوڭ, ەل ىشىنە ىلاڭ سالىپ, ىرىتكى جاسادى دەگەن جەلەۋمەن قىسقاشتى ءارى ونىڭ اينالاسىنداعى جىگىتتەردى «باندىعا» بالاعان. ويتكەنى باندىنى قولعا تۇسىرۋگە جاۋاپتى ارنايى ميليتسيا وتريادىنىڭ قادامى اركەز ءساتسىز اياقتالىپ وتىرعان. كىتاپتان ءۇزىندى كەلتىرەلىك.
«قىسقاشتىڭ ىشىنەن ساۋىت كيىپ جۇرەتىنى راس پا ەدى؟ ات ۇستىنەن اتقاندا ۇشىپ ءتۇسىپ, قايتا تۇرەگەپ جۇرە بەرگەنىن كورگەندەر بار عوي», دەپ سۇرايدى رومان كەيىپكەرى قاسەن اكەسىنەن. قاسەننىڭ اكەسى ىسقاق-سماعۇل – قىسقاشتىڭ نەمەرە تۋىسى. ول بالاسىنا «ۇستىنە جىبەكتەن باسقانى جولاتپايتىن جىندىكوبەلەككە قايداعى ساۋىت؟ كوزىمىز كوردى, اتقان وق ءدال جۇرەگىنىڭ تۇسىنان تيسە دە, قۇلاماي, اعىزىپ شابا جونەلگەن. بىزگە كەلگەندە ول ەر ۇستىندە ەتپەتىنەن سۇلاپ جاتىر», دەپ جاۋاپ بەرەدى. ودان كەيىنگى ديالوگ بىلايشا ءوربيدى:
« – ولمەگەن بە؟
– ونىڭ ولگەنىن كورگەن ەشكىم جوق. بۇ جولى دا ەسىنەن تانىپ قالعان.
– جۇرەگىنەن اتسا دا ما؟
– بەشپەنتىنىڭ كەۋدەسىندە ءبىر ۋىس مەكالايدىڭ كۇمىس تەڭگەلىكتەرى جۇرەتىن. وق سوعان تيگەن دە, تايىپ كەتىپ بۇعاناسىنىڭ باسىن جاناپ وتكەن.
– ويپىر-اي, جانىنىڭ بەرىگى-اي! وققاعارى بار ەكەن دە...»
ىسقاق-سماعۇلدىڭ «بۇ جولى دا» دەپ انىقتاپ ايتقانىنا قاراپ-اق, قىسقاشقا بىرنەشە رەت شابۋىل جاسالعانىن اڭعارۋعا بولادى. وكىنىشكە قاراي, نەمەرە تۋىسى ىسقاق-سماعۇل دا, ونىڭ ۇلى قاسەن دە قىسقاشتىڭ – «ورمانعا قاراپ ۇلىعان قاسقىردىڭ تۇقىمى» بولعاندىقتان, جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قىسپاققا ۇشىراپ, تەپەرىش كورگەن.
نەگىزى, «اۋىلدىڭ تەنتەك سەرىسى قىسقاشتى اتقا قوندىرعان – اشۋ». ورىستىڭ تىزە باتىرعانىنا كونبەي, «مومىن ەلدىڭ ىشىنەن, جەلكەسىنە ەمەس, جەتەسىنە تيگەندىكتەن, اشىنعان ۇركەردەي ءبىر توپ شىققان». بۇل قاتاردا قىسقاشتان بولەك, «وسەرباي, ءجامشيد, جالباقتى, سوڭىنا قىرىق جىگىت ەرتىپ جۇرەتىن باشەرلەن» سەكىلدى كەۋدەسىن نامىس كەرنەگەن جىگىتتەر بولعان. «كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, قىسقاش بالا سىقىلدى ويىنشى, سالدىرلاعان اق كوڭىل ادام بولاتىن. ايتپەسە, ميليتسياعا قوسىلىپ بۇكىل اعايىنى سوڭىنا تۇسكەندە دە باسىنان اياعىنا دەيىن اق كيىنىپ, اقباس اتقا ءمىنىپ, جاۋعان وقتىڭ استىندا ءجۇرىپ سەرىلىك قۇرا ما جاي قاراقشى؟» «قىسقاشتىڭ قاسقىرلىعى – ءبىر ۋەزد ەلدى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعانى عوي. «قىسقاش كەلە جاتىر» دەسە, ورىس بالاسى تىسقا شىعۋعا قورقىپ, دارەتىن ۇيدە وتىرىپ الادى ەكەن».
«قىسقاش تۋرالى سويقان اڭگىمەلەردىڭ قاتتى تاراپ تۇرعان كەزى. اق كيىنىپ, اق بوز اتپەن شاپقاندا ساعىمداي بۇلدىراپ كورىنبەي كەتەدى ەكەن. ۇستاسقان ادامىنىڭ قۇلاعىن كەسىپ, كوزىن ويىپ الىپ جۇرە بەرەدى, ءوزى سىلتەگەنى قاتە كەتپەيتىن مەرگەن; وتقا سالسا كۇيمەيدى, سۋعا سالسا باتپايدى. ءبىر ايتىستا – قارقارالىدان شىققان ميليتسيا وتريادىن ول جالعىز ءوزى جايلاپ, قىرىپ سالعان دا, باستىعىن باياناۋىلدىڭ قالپاقتاسىنا اپارىپ, تۇلا بويىن تۇتىنگە ىستاپ, تىر جالاڭاش قويا بەرگەن. ەندى ءبىر ايتىستا – قىسقاش ءوز قولىمەن تىشقان مۇرنىن قاناتپايدى, مىناۋ يت جوقتا شوشقا ۇرگەن زاماندا حالىق قىسقاش قۇساعان سەرىنىڭ سارقىتىنا دا شولىركەپ, ونىڭ ەسىرىك قىلىقتارىنىڭ ءوزىن وڭ كورە باستاعان. قىسقاشتىڭ جامان اتىن شىعارىپ جۇرگەندەر – ونى توڭىرەكتەگەن ساسىق كەۋدە جامان اعايىندارى; ءبىر جاقسى اتقا مىنسە, قىرىق باقسى ۇيدە وتىرىپ سارناماي ما؟»
رامازان توقتاروۆتىڭ قالامىنان تۋعان «باقىتتى قۇلدىقتىڭ اقىرى» رومانىندا تام-تۇمداپ ايتىلاتىن قىسقاش جايلى اڭگىمەدەن ونىڭ قانداي ادام بولعانىن اڭعارۋ اسا قيىن ەمەس. روماندى وقىپ شىققاننان كەيىن قىسقاشتى جازۋشىنىڭ قيالىنان تۋعان بەينە – سول كەزدەگى كەڭەسكە قارسى ادامداردىڭ جيىنتىق وبرازى شىعار دەپ ويلاعان ەدىك. ونىڭ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا عۇمىر كەشكەن ادام ەكەنىن دەرەكتەردەن ەندى بىلدىك.
پاۆلودار وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن تاپقان قىسقاشقا قاتىستى دەرەگىمىز – قىسقاش باستاعان باندىنىڭ كوزىن جويۋعا شىققان وترياد جۇمىسىنىڭ ەسەبى. التى بەتتىك ەسەپتە پاۆلوداردان 10 ادامنان تۇراتىن وتريادتىڭ 2 شىلدە كۇنى (جىلى كورسەتىلمەگەن) تۇنگى ەكىدە قوياندى جارمەڭكەسىنە بارا جاتقان كوپەس كەيپىندە جولعا شىققانىنان باستاپ باياندالادى. ولار باياناۋىلدى باسىپ ءوتىپ, 7 شىلدە كۇنى قوياندىعا جەتەدى. الايدا قانشا كۇن قاراۋىلداسا دا قىسقاش قولعا تۇسپەگەن. ويتكەنى وترياد جۇمىسى تۋرالى ەسەپتە ايتىلعانداي, قىسقاش ءوزىن ۇستاۋ ءۇشىن پاۆلوداردان ارنايى وترياد شىققانىن كۇنى بۇرىن ەستىپ, ءبىلىپ وتىرعان. دەمەك ەل ىشىندە ونىڭ جاقتاستارى كوپ بولعان. ونىڭ ۇستىنە باياندامانىڭ 6-شى بەتىندە ەسەپ بەرۋشى وتريادتىڭ باسشىسى «قىسقاش كەدەيلەردى ەمەس, بايلاردى عانا تونايدى. كەدەيلەرگە ۇنەمى كومەكتەسەدى» دەگەن ەل ىشىندە ءجيى ايتىلاتىن اڭگىمەنى تەكسەرگەنىن بايانداي كەلىپ, مۇنى ءوزى جوققا شىعارادى. جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنى انىق. دەمەك قىسقاش كەدەيلەردىڭ دە قامقورشىسى بولعان.
وتريادتىڭ ەسەبىندە 1925 جانە 1926 جىلعى وقيعالار ايتىلادى. وسىعان قاراپ-اق قىسقاشتىڭ اتى مەن اتاعى كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن شىعا باستاعانىن باعامداۋعا بولادى. ول كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋىنا قارسى شىققان از قازاقتىڭ ءبىرى دەسەك, اقيقاتتان اسا ءبىر الشاق كەتە قويماسپىز. ويتكەنى جازۋشى رامازان توقتاروۆ ءوزىنىڭ «بىتەۋ جارا» اتتى مەمۋارلىق سيپاتتاعى رومانىندا وسى جايعا قاتىستى مىناداي ءبىر ءۇزىندى كەلتىرەدى: «جيىرماسىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەرەكۋدە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلگەن اجەپتاۋىر تولقۋ بولادى. ونىڭ باسى-قاسىندا ءبىر توپ قانجىعالى جىگىتتەرى جۇرەدى. كەيىن ولاردىڭ ءبارى, ءبىرى قالماي, اتىلىپ كەتكەن. وسى ب ۇلىكشىل توپتىڭ لەنينگە جازعان حاتىن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ قۇراستىرىپ بەردى دەگەن قاۋەسەت بار. ونىڭ قاۋەسەت ەمەس, شىندىق بولۋى ابدەن مۇمكىن. ولاردىڭ باسشىسىن ۇستاپ تۇرمەگە اكەتكەندە ات ايداۋشى كوشىر مەنىڭ اكەمنىڭ ءىنىسى تولەش ەكەن, جاسىراق كۇنىمدە وسى اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسىن سول كىسىنىڭ اۋزىنان تالاي قابات ەستىگەنمىن».
دەمەك جازۋشى تولەش اعاسىنىڭ ايتۋىمەن قىسقاش جايىن جاقسى بىلگەن ءارى ونى روماننىڭ ءبىر بولىمىنە اينالدىرۋى دا تەگىن ەمەس. ويتكەنى قيسىنعا سالساق, جازۋشىنىڭ اعاسى تولەش تە «اتى اڭىزعا اينالعان» قىسقاشتىڭ توبىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. رامازان توقتاروۆ جەتى جاسقا تولعاندا اكەسى ايىپ قايتىس بولادى دا, بولاشاق جازۋشى ءدال وسى تولەشتىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. قالامگەردىڭ جازۋىنشا, تولەش شىنىندا دا كەڭەسكە قارسى توپتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىندەي تەنتەك ادام بولىپتى. ء«بىر كوزى توبەلەستەن كەتكەن كىشىاعام ۇساق-تۇيەكتى كەشىرمەيتىن كارى-ءزارى مول وتە قاتال ادام ەدى... ودان توڭىرەكتەگى بار بالا, ءتىپتى كەيبىر ۇلكەندەردىڭ ءوزى ىعا جۇرەتىن», دەيدى رامازان توقتاروۆ «بىتەۋ جارا» رومانىندا.
مىنە, قىسقاش تۋرالى رامازان توقتاروۆتىڭ كىتاپتارىنان جانە ارحيۆتەن تابىلعان دەرەكتەن بار بىلگەنىمىز وسى. كوپشىلىك اراسىندا قىسقاش پەن ونىڭ اينالاسىنداعى وسەرباي, ءجامشيد, جالباقتى, باشەرلەن جايىن جاقسى بىلەتىن جاندار بولسا, وي بولىسە جاتار دەگەن نيەتپەن وسى ءبىر شاعىن دۇنيەمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىندىق.
ايتپاقشى, قىسقاشتىڭ «ولگەنىن كورگەن ەشكىم جوق».
