تاريح • 01 قاراشا، 2022

مۇستافا شوقايدىڭ گۇرجىستانداعى كۇندەرى

11040 رەت كورسەتىلدى

وجەت مىنەزى مەن قايراتىن، بيىك تالابى مەن تاعدىر-تالايىن حالقىنىڭ ازاتتىعى مەن تەڭدىگى جولىنا ارناعان الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقايدىڭ (1890-1941) قيلى دا قيىن ءومىرىنىڭ ءبىر بەلەسى گۇرجىستاندا (گرۋزيا)وتكەنى بەلگىلى. تۇركىستان تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن مۇستافا شوقايدىڭ كاۆكازدى تاڭداپ الۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

1917 جىلى اقپان توڭكەرىسىنىڭ ناتي­جەسى پاتشالىق رەسەي بوداندىعىنداعى حالىقتارعا ءۇمىت ۇيالاتىپ، سوتسيال-دەمو­كراتيالىق يدەيالارمەن قاناتتانعان ۇلت زيالىلارى ازاتتىققا قول جەتكىزۋگە ۇم­تىلدى. الايدا الاشوردا، تۇركىستان مۇح­تارياتى، كاۆكاز ەلدەرى مەن ۋكراي­ناداعى تۇڭعىش دەموكراتيالىق رەسپۋب­ليكالار تاۋەلسىزدىك تۋىن ۇزاق جەلبىرەتە الماعانى ايان.

تاۋەلسىز تۇركىستان يدەياسىن ومىر­لىك مۇراتىنا اينالدىرعان، الاشوردا ۇكى­مەتىنىڭ مۇشەسى، تۇركىستان مۇحتا­رياتىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، كەيىن ۇكىمەت باسشىسى بولعان م.شوقاي­دىڭ ساياسي كۇرەسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوز تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە، باسقارۋ ورگاندارىنا سايلاۋعا قا­تى­سۋ قۇقىن قامتاماسىز ەتۋگە، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قانالۋىنا جول بەرمەۋگە ارنالدى.

قوقاندا قۇرىلعان تۇركىستان مۇحتا­رياتىنىڭ ۇكىمەتى ءۇش ايدان سوڭ كۇشپەن جانشىلعان سوڭ مۇستافا شوقاي تاش­كەندە جاسىرىنىپ، كەيىن 1919 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاق دالاسى ارقىلى باكۋگە جەتىپ، ودان تبيليسيگە تابان تىرەدى. مۇن­دا گرۋزين، ۋكراين جانە سولتۇستىك كاۆ­كاز حالىقتارى دەموكراتيالىق كۇش­تەرىمەن بىرلىكتە م.شوقاي تۇركىستان ازات­تىعى ءۇشىن كۇرەستى جالعاستىردى. 1921 جىلعى 26 اقپاندا تبيليسيگە كە­ڭەس اسكەرى باسىپ كىرگەن سوڭ ول جۇبايى ماريا گورينامەن بىرگە باتۋمي ارقىلى تۇركياعا وتكەن. كەيىن وسى ماريا گوري­نا الاش ارداقتىسىنىڭ حاتتارى مەن قولجازبالارىن ەلگە جەتكىزىپ، مۇس­تافا شوقايدىڭ اتىن اراشالاۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزگەن.

گرۋزياداعى ديپلوماتيالىق جۇمى­سىمنىڭ شەڭبەرىندە ول ەلدىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىندا مۇستافا شوقايدىڭ 1919-1921 جىلدارى تبيليسيدە تۇرعان كەزەڭىنە قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋگە رۇقسات العانىمدا، قاتتى قۋاندىم. ءبىر عاسىر بۇرىن مۇستافا شوقاي گۇرجى جەرىنە قۇقىعى تاپتالعان حالقىنىڭ تەڭدىگىن الۋ جولىنداعى كۇرەسىن جالعاستىرۋعا كەلگەن بولسا، ءوزىمنىڭ تاۋەلسىز قازاقستان­نىڭ وكىلى ەكەندىگىمە ايرىقشا تولقى­دىم. تبيليسيدەگى ۇلتتىق مۇراعاتتا م.شوقايدىڭ 1919-1921 جىلدارداعى مەر­زىمدى ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان ماقا­لالارى تابىلدى.

تۇركىستان ازاتتىعى جولىندا مۇستافا شوقايدىڭ كاۆكازدى، ازەر­بايجان مەن گرۋزيانى الدىڭعى شەپ رەتىندە تاڭداۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. 1917-1921 جىلدارى سولتۇستىك جانە وڭتۇس­تىك كاۆكاز حالىقتارى ۇلت-ازاتتىق جو­لىنداعى كۇرەسىن جالعاستىرىپ، ۇل­كەن ناتيجەگە قول جەتكىزدى دە. 1917 جىل­دىڭ ناۋرىز ايىندا ۋكراينا حالىق رەس­پۋب­ليكاسى، 22 ساۋىردە زاكاۆكازە فەدە­راتيۆتىك رەسپۋبليكاسى، 20 قاراشادا سولتۇستىك كاۆكاز ۋاقىتشا ۇكىمەتى، 23 قا­راشادا ۋفادا «يدەل-ۋرال» مۇسىل­مان اۆتونومياسى، 26 جەلتوقساندا قى­رىم-تۇرىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلادى.

ءبىر جىلدان سوڭ زاكاۆكازە فەدە­را­تيۆتىك رەسپۋبليكاسى ىدىراپ، 1918 جىلعى 26 مامىردا قۇرىلعان تۇڭعىش گرۋزيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىن گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، يتاليا، فرانتسيا، بەلگيا، تۇركيا، اۋستريا، چەحوسلاۆاكيا، پولشا، ارگەنتينا، جاپونيا، بەلگيا، تىپتەن رەسەي دە مو­يىنداپ ۇلگەردى. سول كەزدەگى تيفليس تە، ون­داعى ءباسپاسوز دە قايناعان ساياسي ءومىر­دىڭ ايناسى ەدى: سارى گازەتتەردىڭ بەت­تەرى گەوساياسي احۋال، ەۋروپالىق ۇل­كەن­­دى-كىشىلى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى سايا­­­ساتى، جاڭا رەسپۋبليكالارعا قاتىستى ۇستا­نىمدارى تۋرالى اقپاراتقا تولى.

تاريح تولقىنىنداعى وسى كۇردەلى كەزەڭدە مۇستافا شوقاي تيفليستەگى دەموكراتيالىق كۇشتەرمەن بايلانىسىن نىعايتىپ، ساياسي كۇرەسكەرلىك­پەن قاتار، جالىندى پۋبليتسيستيكالىق جۇمىس اتقاردى. ول 1919 جىلى گرۋزيا توپىراعىنا تۇركىستان قۇرىلتاي جي­نا­لىسىن شاقىرۋ جونىندەگى كومي­تەت­تىڭ توراعاسى رەتىندە كەلدى. مۇن­دا م.شوقاي ەركىندىك سۇيگىش، دەمو­كرا­تيالىق مۇراتتارعا تالپىنعان كاۆكاز جەرىندە كوپتەگەن نيەتتەستەرىن تاپتى. تۇڭعىش گرۋزين دەموكراتيا­لىق رەس­پۋبليكاسىنىڭ، سول جىلداردا تبي­ليسيدە ورنالاسقان سولتۇستىك كاۆ­كاز ۇيىم­دارى جەتەكشىلەرىمەن، اتاپ ايت­­قاندا، نوي جوردانيا مەن نوي راميش­ۆيلي، ەۆگەني گەگەچكوري، يليا زۋرابيشۆيلي، احمەد تساليكوۆ سىندى ساياساتكەرلەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتادى. باتىس جانە شىعىس مادەنيەتىمەن تەل سۋسىنداعان گرۋزين حالقى، ۇلتتىق رۋحى اركەز بيىك گۇرجىستان جەرى مۇستافا شوقايدىڭ تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسىنە جاڭا دەم بەرەدى.

1919-1920 جىلدارى مۇستافا شوقاي تبيليسيدە «ەرىكتى وداق» باسپاسىنىن «نا رۋبەجە» جۋرنالىن شىعارۋدى قول­عا الادى. جۋرنالدىڭ 6 سانى جارىق كورگەن، ال ۇلتتىق ارحيۆتە 6-نومەرى عانا ساقتالعان. سونىمەن قاتار مۇستافا شوقاي تاۋ حالىقتارىنىڭ (داعىستان) ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق دەموكراتياسىنىڭ ورگانى «ۆولنىي گورەتس» جانە «بوربا» گازەتتەرىندە «با­كۋلىك ءتىلشى مۇزاففار جاناەۆ» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن تۇركىستاننان الىنعان دەرەكتەر نەگىزىندە قازاق دالاسىنداعى قيىن جاعداي مەن ادىلەتسىزدىك تۋرالى ماقالالارىن تۇراقتى جاريالاپ تۇرعان.

مۇستافا شوقايدىڭ بىرقاتار ماقا­لاسى، اتاپ ايتقاندا، «ۆولنىي گورەتس» گازەتىنىڭ بىرنەشە نومەرىندە باسىلعان «شىعىس پروبلەمالارى» (كەڭەس وكىمەتى مەن قىرعىزدار) اتتى ماقالالار سەرياسى «قىپشاق-وگلى» بۇركەنشىك اتىمەن جازىلعان. مۇستافا شوقاي قىپشاق تايپاسىنىڭ بوشاي بولىمىنەن تارايتىن جانايعا جاتادى دەگەن دەرەككە سۇيەنسەك، مۇزاففار جاناەۆ جانە قىپ­شاق- ۇلى بۇركەنشىك اتتارىمەن قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق تاڭىن اڭساعان ماقالالاردىڭ مۇستافا شوقايدىڭ قالامىنان تۋىنداعانى ءشۇباسىز.

سونىمەن قاتار 1921 جىلعى 26 قاڭ­تاردا انتانتا مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكى­مەت باسشىلارى وتىرىسىندا گرۋزيا تاۋەل­سىزدىگىن دە-يۋرە مويىنداۋ ءراسىمى ءوتتى. 1921 جىلعى 21 اقپاندا گرۋزين پارلامەنتى دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ەلدىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىلداعانمەن، نەبارى 4 كۇننەن سوڭ، ياعني 1921 جىلعى 25 اقپاندا كەڭەس اسكەرى تبيليسيگە باسىپ كىرگەن ەدى. سونداي-اق 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا گرۋزيا پارلامەنتى 26 مامىردا قابىلداعان العاشقى اكتىن تاۋەلسىزدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى قاۋلىسى دەپ جاريالادى. وسىلايشا 2018 جىلى 26 مامىردا گرۋزيا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 100 جىلدىق سالتاناتىنا تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ديپ­لوماتيالىق وكىلى رەتىندە قاتىسىپ، سول تا­ريحي كۇندەردەگى بۇكىل­حالىقتىق شات­تىق سەزىمىنە كۋا بولۋ ايرىقشا باقىت ەدى.

ءبىرتۋار كۇرەسكەر، كورنەكتى عالىم مۇستافا شوقاي وتارشىلدىققا، ءبىر ۇلت­تىڭ باسقا ءبىر ۇلتقا ۇستەمدىك قۇرۋىنا قارسى تۇردى. تۇركى حالىقتارىنىڭ بىر­لىگى ولاردىڭ ەركىن دامۋىنىڭ العى­شارتى دەپ تۇسىنگەن گۋمانيستىڭ بار­لىق تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ىنتى­ماقتاستىعىن نىعايتۋ يدەياسى بۇگىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر وداعى اياسىندا تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر.

قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن الاش ارداقتىلارىمەن ۇزەڭگىلەس بو­لا وتىرىپ، كەڭەس وكىمەتىن سوڭعى دە­مىنە دەيىن مويىنداماعان مۇستافا شوقاي كەيىن پاريجدەگى گرۋزين مۇعا­جىرلارىمەن بىرگە كەڭەستىڭ وزبىر سايا­ساتىنا قارسى كۇرەسىن توقتاتپادى. مۇستافا شوقايدىڭ ۇلت تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلت رۋحى تۋرالى ويلارى بۇگىن دە وزەكتى. ول «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسiزدiگi بولۋى مۇمكiن بە؟ تاريح وندايدى كورگەن جوق تا، بiلمەيدi دە. ۇلت ازاتتىعى – ۇلت­تىق رۋحتىڭ ناتيجەسi» دەگەن ەدى.

«تاۋەلسىزدىك بارىنەن دە قىمبات» اتتى ماقالاسىندا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«بىز كەزىندە ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنەن تاعىلىم الامىز. الاش ارىستارىنىڭ اسىل مۇراسىن يگەرۋ جالعاسا بەرۋى ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماقالادا ۇلت پەن ەل رەتىندە ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن بۇ­گىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دايىن بولۋى كەرەك ەكەن­دىگى تۋرالى قالام تەربەيدى.

مۇستافا شوقاي ماقالالارىن­دا تۇر­كىستان مۇسىلماندارىنىڭ ار-وج­دا­نى مەن قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنا باستى ­نازار اۋدارادى. «نا رۋبەجە» جۋرنالى­نىڭ 1920 جىلعى 15 قاڭتارداعى №6 ­سانىندا م.شوقايدىڭ «سالدە ورانعان كوممۋنيزم» («كوممۋنيزم ۆ چالمە») اتتى ماقالاسى جاريالانعان. بۇل ماقالا­نىڭ باستى ماقساتى تۇركىستاندىقتار­دىڭ قۇقىقسىز، قانالعان جاعدايىن اشكەرە­لەپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قۇقىن قورعاۋ ەدى. ماقالانى اۆتوردىڭ «تۇركىستاندا­عى جەرگىلىكتى جۇرت قانشا ءتوزىمدى نەمەسە ەنجار بولعانىمەن، ولار وزدەرىنىڭ قۇقىقسىز جاعدايلارىنا ۇزاق كونە المادى» دەپ باستاۋى ونىڭ شەبەر قالام ساپتاۋىن كورسەتەدى.

ول تۇركىستان ءوڭىرىن رەسەي تاراپى­نىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بەلسەندى پايدالانۋعا قىزىعۋشىلىعىن اتاپ كورسەتەدى. مۇسىلماندىق شى­عىس­قا بەت بۇرعان كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن تۇركىس­تاننىڭ اسا ماڭىزدى بولىپ وتىرعانى ايتىلادى. شىعىسقا «جول اشاتىن كىلت»، «تۇركى حالىقتارىنىڭ بەسىگى» تۇركىستاندا، ۇلىبريتانيا يمپە­رياليزمىنىڭ وسال جەرى بولىپ تابىلاتىن ۇلى موعولدار ەلى ۇندىستانعا اپارار جولدا ورنالاسقان وڭىردە «رەسەي كوممۋنيستەرىنىڭ شىعىس ازاتتىق رەۆوليۋتسياسى وتىن جاعۋدى ويعا العانى» سىنعا الىنادى.

الايدا تۇركىستان ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەر م.شوقاي اتالعان ماقا­لادا تۇركىستاندىق مۇسىلماندار دەموكرا­تيا­لىق توپتارىنىڭ تۇسىنىگىندە ۇلتتىق ازات­تىققا جول بىرەۋگە قارسى ءدىني قاستىقتى وياتۋ ارقىلى ەمەس، رەۆوليۋتسيا اكەلگەن جەتىستىكتەر شەڭبەرىندە، تۇركىستان حا­لىق­تارىنىڭ تەڭ قۇقىلى، باۋىرلاستىق قاتار ءومىر ءسۇرۋىن ورناتۋ، دەموكراتيا­شىل رەسەيمەن جانە كورشىلەس جاڭا قۇرىل­عان مەملەكەتتەرمەن ەركىن وداقتا بولۋعا ۇمتىلىسى دەپ تۇسىنەتىنىن اتاپ ايتادى.

سونىمەن قاتار بۇل ماقالادا اۆتور­­دىڭ تۇركىستانداعى تاپ ساياساتىنا دەگەن كوزقاراسى انىق كورىنەدى. سۇڭعىلا ساياساتكەر بولشەۆيكتەردىڭ تۇركىستان­داعى مۇسىلماندارعا ۇلتتىق ازاتتىق قاجەت ەكەنىن تۇسىنگەندىگىن جازادى. ول «الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق جانە مادەني جاعدايى بويىنشا تۇركىستان تۇرعىندارى، سونداي-اق بۇكىل مۇسىلماندىق شىعىس ءۇشىن تاپتىق كۇرەس جولى، تاپتى ازات ەتۋ جولىنداعى كۇرەس ازىرگە قولدانۋعا جا­رامسىز، ويتكەنى مۇندا بەلگىلى ءبىر تاپ ەمەس، جالپى حالىق قانالىپ وتىر. وسىنى تۇسىنگەن تۇركىستاندىق بولشەۆيكتەر وزدەرىنىڭ قاتەرلى ەرەكشەلىكتەرىنە ساي، ەكىنشى ءبىر شەككە ۇرىنىپ وتىر: ۇلت ازاتتىق يدەياسىن ولار ءدىني ءفاناتيزمنىڭ قىزىل سالدەسىمەن اشەكەيلەپ، اقىلعا سىيمايتىن زاتتار تۋرالى ايتۋدا»، دەپ اتاپ كورسەتەدى.

«نا رۋبەجە» باسىلىمىنىڭ №1-2 سان­دارىندا م.شوقايدىڭ «تۇركىستان جانە رەۆوليۋتسيا» اتتى، ال №5 سانىندا «ناعىز كۇن قاشان كەلەر ەكەن؟» اتتى ماقالالارى جاريالانىپتى. وكىنىشكە قاراي، گازەتتىڭ بۇل ساندارى ساقتالماعان.

«ۆولنىي گورەتس» گازەتىنىڭ 1920 جىل­عى 16 اقپانداعى №30 سانىنداعى «شەتتەگى كوممۋنيستەردىڭ ساياساتى» اتتى ماقالاعا دا تۇركىستان مۇسىلماندارىنا جالپى داۋىس بەرۋ قۇقىعىنىڭ ءالى دە بەرىلمەي وتىرعانى سىنالادى. كەڭەس سەزدەرىندە جەرگىلىكتى حالىق پەن كەلىم­سەكتەر اراسىندا تەڭ وكىلەتتىلىكتىڭ ساق­تالماۋى، ياعني تۇركىستان حالقىنىڭ 95 پايىزىن قۇرايتىن بۇراتانا حالىق­تىڭ بارلىق سەزدەردە تەك 20-25 دەلەگات مانداتتارىنا يە بولىپ وتىرعانى ايتىلادى. وسى رەتتە ماسكەۋدەن تاشكەنت­كە قىزىل جالاۋمەن كومكەرىلىپ، جاسىل جار­تى اي سۋرەتتەرى سالىنعان پويىز­دار­مەن ناسيحاتشىلاردىڭ كوپتەپ كە­لۋى، پانيسلامدىق ۇراندار ايتىلىپ، مۇسىلماندىق «بايرامداردى» سال­تا­ناتتى تويلاي وتىرىپ، سول مەزەتتە مۇسىل­مانداردىڭ ءوز ەلىن باسقارۋعا قاتىسۋى ماسەلەسى كوتەرىلە قالسا، تۇركىس­تاندىق بولشەۆيكتەردىڭ رەۆوليۋتسيا تۋىنىڭ «تازالىعىن» قورعاۋشى بولا قالاتىنى ءاجۋا ەتىلەدى.

اتالعان ماقالانى سول كەزدەگى مۇ­سىل­­مانداردىڭ ساياساتى مەن جاعدايىن زەردەلەگەن بىردەن-ءبىر تاريحي جادىگەر، ساۋاتتى ەسەپ دەپ باعالاۋعا بولادى. ماقالادان مۇسىلمانداردىڭ قىزىل اسكەر قاتارىنا كوپتەپ ەنە وتىرىپ، بيلىك ورگاندارىندا ءتيىستى وكىلەتتىك­تىڭ بەرىلۋىن تالاپ ەتكەنىن كورەمىز. مۇ­سىل­مانداردىڭ كونتررەۆوليۋتسيونەر ەمەس ەكەندىگى ماسكەۋلىك جانە تۇركىستان كوممۋنيستەرىنە بەلگىلى، الايدا، تاش­كەندىك كوممۋنيستەردىڭ ايتۋىنشا، ولار «مەملەكەتتىك ىستەردى جۇرگىزۋگە ءالى دايىن ەمەس، سوندىقتان دا تۇركىستاندا «مەملەكەتتىك ىستەرمەن» اينالىسىپ جۇر­گەن ريازاندىق جانە نيجەگورودتىق مۇجىقتاردان ۇيرەنۋى كەرەك. وسىنىڭ بوس ساندىراق ەكەنىن ورتالىقتىڭ بارىنشا سالاۋاتتى كوممۋنيستەرى ءتۇسى­نىپ، ورىندارىن بوساتۋدى تالاپ ەتكەنى­مەن، ولار ء«بىز نە ءۇشىن قان توكتىك» دەپ، بيلىكتەن باس تارتقىسى كەلمەيدى» دەگەن جولدار سول كەزدەگى جاعداياتتان كوپ سىر شەرتەدى.

سول جىلداردا مۇستافا شوقايدىڭ جۇرەگى دالا قاسىرەتىنە قارس ايىرىلىپ، جەرگىلىكتى باسىلىمدا بىرنەشە ماقالا جاريالاعان. تبيليسي ارحيۆىندەگى سار­عاي­عان گازەت بەتتەرى قازاق دالاسىنىڭ قاسى­رەتىن ساقتاپ وتىر. «ۆولنىي گو­رەتس» گازەتىنىڭ 1920 جىلعى 8 ناۋرىز­داعى №33 سانىندا «دالا قاسىرەتى» (قىر­عىز­دىڭ حاتى)، ياعني «گورە ستەپي» (پيسمو كير­گيزا) اتتى ماقالا بار. ماقا­لاعا تۇسىنىكتەمە رەتىندە ء«تىلشىمىز جا­ناەۆ قازاق دالاسىنىڭ زيالى وكىلى­نەن انا تىلىندە حات العانى، وندا كەڭەس وكى­مەتى باسقارۋىنداعى رەسەيدىڭ شەتىن­دە ور­نالاسقان حالىقتاردىڭ كوڭىل-كۇيى سيپات­تال­عان سوڭ، حاتتىڭ تولىق باسىلعانى» ايتىلعان.

رەۆوليۋتسيا «جەتىستىكتەرى» كەسىرى­نەن جىل ساناپ ءحالى مۇشكىلدەنىپ، مۇد­دەلەرى جانشىلعان، كۇنكورىس قامى ابدەن قيىنداعان حالقىنىڭ قاسىرەتىنە جۇرەگى قان جىلاعان مۇستافا شوقاي بۇل جاعدايدان شىعۋ جولدارىن ىزدەگەن. وسىلايشا ەلدەگى جاعداي تۋرالى تۇراقتى تۇردە كەلىپ وتىرعان حاتتار ارقىلى ءبىلىپ وتىرعانى ونىڭ مۇندا تۇركىستاننىڭ وكىلى رەتىندە قىزمەت ەتكەنىنىڭ دالەلى. وسى حابارلامالاردىڭ نەگىزىندە ول تبي­ليسيدە جارىق كورەتىن باسىلىمدارعا ماقالالار جازىپ، دەموكراتياشىل كۇش­تەردىڭ نازارىن اۋدارۋعا تىرىسقان.

حات جازۋشى ء«بىزدىڭ ەركىن دالا ەندى جولشىنى قوناقجاي جىلۋلىقپەن قار­سى المايدى، بۇرىنعى كەڭشىلىك جوق. بار­لىق جەردە قيراۋ مەن ءولىمنىڭ ءىزى جاتىر» دەپ اڭگىمەلەيدى. «اقىر سوڭىن­دا رەۆو­ليۋتسيانىڭ بارلىق ماعىناسى تەك ءبىر نارسەگە – ءتىرى قالۋ، حالىقتى امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسكە كەلىپ تىرەلدى» دەگەن سوزدەردە اششى شىندىق ساقتالعان. رەۆوليۋتسيا جولىندا قازاق­تىڭ جۇزدەگەن مىڭ مالى قىرىلعانىمەن قويماي، كەڭ دالانىڭ «قاڭىراپ بوس قالعانى»، تۇركىستانداعى «سوتسياليس­تىك رەۆوليۋتسياعا» الىم-سالىق تەك جال­عىز مالمەن تولەنبەدى: دالا قاڭىراپ بوس قالعانى...» تۋرالى ايتىلادى. ماقالا اۆتورى 1920 جىلدىڭ وزىندە قازاق دالاسىندا ادام شىعىنى جارتى ميلليون­نان اسىپ ءتۇستى دەپ كۇڭىرەنەدى.

اۆتور وسىناۋ حالىق باسىنا ۇيىرىل­­گەن قايعى-قاسىرەتتىڭ سەبەبى ازاماتتىق سو­­­عىس ەمەس، بيلىك ءۇشىن كۇرەس بولىپ وتىر­­عا­نى­نا قاتتى اشىنادى. ەڭ سوراقىسى ­سول – ادامدار ازامات سوعىسى مايدا­نىندا وزدەرىنە تۇسىنىكتى يدەيالار ءۇشىن ­ەمەس، ادامگەرشىلىكتەن ادا، ماعىناسى ­جوق، اشتىقپەن رەۆوليۋتسيالاندىرۋ سايا­ساتى ز ۇلىمدىعىنىڭ ناتيجەسىندە ءولىپ جا­تىر دەپ جانۇشىرادى. ماقالادا مۇمكىن­دىگى بار ادامداردىڭ قىرعىز پالەستيناسى بولعان جيدەلى-بايسىنعا كوشىپ جاتقا­نى، رەسەيلىك قازاقتاردىڭ (سىرداريا وبلىسى) بۇحارا حاندىعى شەگىنە قونىس اۋدارۋى – جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ پاتشا­لىق رەسەيدەن قىتايعا 1916 جىلعى « ۇلى كوشىن» ەسكە تۇسىرگەن ەكەن. سونىمەن قاتار قازاقتاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قىزىل اسكەر قاتارىنا قارۋ قولدانۋدى ۇيرەنۋ ءۇشىن جازىلىپ جاتقانى ايتىلادى.

مۇستافا شوقايدىڭ تۇرىكشىلدىك پەن يسلامشىلدىققا قاتىستى كوزقاراسى دا زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ايتارلىقتاي قىز­ىق­­تى. «ۆولنىي گورەتس» گازەتىنىڭ 1920 جىلعى 1 ناۋرىزداعى №32 سانىندا با­سىلعان «ورتا ازياداعى «تۇرىكشىلدىك پەن يسلامشىلدىق» («پانتيۋركيزم ي پانيسلاميزم» ۆ سرەدنەي ازي») اتتى كونتسەپتۋالدى ماقالاسى نازار اۋدارتادى. ماقالادا «وسى جولداردىڭ اۆتورى ءوز حالقىنىڭ جانە ەلىنىڭ ۇلت­تىق ءوزىن ءوزى تانىتۋ ىسىنە بارىنشا قا­تىسا وتىرىپ، ۇلتتىق ازاتتىققا بار ىقى­لاسىمەن جانى اشىپ، تاعدىردىڭ تەزىنە ساي يمپەرياليستىك ەسىركەۋشىلەردىڭ تەگە­ۋرىندى ۋىسىنا ءتۇسىپ قالعان بارلىق مۇ­سىلمان حالىقتارمەن بىرگە ءوزىن نە پانيسلاميستەرگە دە، نە پان­تۇركيستەرگە دە جاتقىزبايدى. الايدا بۇل جاعدايات وعان جالپىعا ايان بۇلجىمايتىن فاكت – مۇسىلمان حالىقتارىمەن ىشكى رۋحاني بايلانىس تۋرالى اتاپ ايتۋعا ەشبىر كەدەرگى بولا المايدى. وسى بايلانىستى انىق سەزىنگەن بولشەۆيكتەر بيلىكتى ءوز قولدارىنا الار كەزدە ورىس جۇ­مىسشىلارى مەن شارۋالارىنا «بەي­بىتشىلىك پەن نان» ۋادە ەتكەندە، مۇ­سىل­ماندارعا «كونستانتينوپولدى تۇرىك­­تەردىڭ قولىندا قالدىرامىز» دەپ سەندىردى»، دەپ جازادى. م.شوقاي سارتتار مەن قازاقتار اراسىندا «تۇرىك اگەنتتەرى» تەك پىسىق اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ويلارىندا عانا بولدى دەپ سەندىرەدى.

وسىلايشا جاستايىنان سۇڭعىلا بولىپ وسكەن، ساياسي كۇرەستە مىنەزى ابدەن شىڭدالعان، وتكىر دە تەرەڭ ءسوزدى مەڭ­گەرگەن مۇزبالاق قىرانداي مۇستافا شوقايدىڭ ء«وز بىرلىگىن نىعايتا العان حالىق­تار عانا تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزە الادى جانە ونى قورعاپ قالا الادى» دەگەن ءسوزى بارشامىزعا وسيەت ەتىپ ايتىلعانداي. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تاعىلىمى.

 

گۇلميرا ءسۇلتانالى،

ديپلومات، جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • بۇگىن، 23:17

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • بۇگىن، 23:16

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 23:08

تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەردى

قازاقستان • بۇگىن، 23:07

Superpave تەحنولوگياسى ەنگىزىلەدى

قازاقستان • بۇگىن، 23:06

شىمبۇلاقتاعى شاڭعى ماۋسىمى

تۋريزم • بۇگىن، 22:52

قاسقىر

ونەر • بۇگىن، 22:50

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 16:12

ۇقساس جاڭالىقتار