شىن مانىندە ءۇش عاسىردان اسا وتارشىلدىق قامىتىن كيگەن حالقىمىزعا ازاتتىقتىڭ جىلى لەبىن اكەلگەن تاريحي قۇجاتتىڭ جولى دا, ءجونى دە بولەك. ءوز باسىم بۇل قۇجاتتى ەلىمىزدەگى ۇلى وزگەرىستىڭ باستاۋى دەپ بىلەمىن. وتكەن عاسىرداعى 80-جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ الەمدەگى جەر كولەمى جاعىنان عانا ەمەس, مول تابيعي قازبا بايلىقتىڭ يەسى بولعان كەڭەس وداعىنىڭ ەكونوميكاسى قۇلدىراۋعا ءتۇستى. ءتىپتى حالىقتى كۇندەلىكتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءوزى قيىنداپ, تۇرمىسىمىز كۇرت تومەندەدى. بۇل پروبلەما ءبىر كۇندە ەمەس, جىلدان-جىلعا جينالىپ, قور-
دالانىپ قالعان بولاتىن. كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى ءارى سوڭعى پرەزيدەنتى م.گورباچەۆ بيلىك باسىنا كەلىسىمەن جاريالىلىق پەن قايتا قۇرۋ ساياساتىن قولعا الىپ, ەكونوميكانى تۇزەيمىن دەگەنىمەن, ودان ەشنارسە شىقپادى. ويتكەنى قوردالانىپ قالعان پروبلەمانى شەشۋگە تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت ەدى.
جالپى, سوتسياليستىك قوعامنىڭ باستى كەمشىلىگى – مەنشىكتىڭ ءبارى ورتاق بولدى. ەشكىم اتقارعان قىزمەتىنە جاۋاپ بەرمەدى. «قوعامنىڭ مۇلكى» دەگەن سانا قالىپتاستى.
سونىڭ كەسىرى وسى جاعدايعا اكەلدى. الايدا وداق ەكونوميكاسى كۇيرەپ بارا جاتقانىن بىلگەن بىلىكتى عالىمدار دابىل قاعىپ, ونى شەشۋ جولدارىن كورسەتىپ, ۇسىنىستارىن ايتتى. بىراق ولاردى ەشكىم تىڭدامادى, قايتا قۋعىنعا سالدى. ەكىنشىدەن, ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار بارلىق رەسپۋبليكالاردى ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ اۋىر عانا ەمەس, قاۋپى دە زور ەدى. كسرو-نىڭ دەموكراتيالىق ورتالىقشىلدىعى جالاڭ ۇرانمەن كومكەرىلگەن. رەسپۋبليكالارداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن ەشكىم ەسكەرمەدى. قايتا, ماسكەۋدىڭ ۇستەمدىگى كوبەيدى. بۇل جاعداي ءار ۇلتتى اشىندىرىپ, ونىڭ اقىرى, نارازىلىقتارعا اكەلدى. بۇعان مىسال رەتىندە, 1986 جىلى قازاق جاستارىنىڭ نامىسىن قايراپ, الاڭعا الىپ شىققان جەلتوقسان كوتەرىلىسىن ايتار ەدىم. ورتالىق جاستارىمىزدى كۇشپەن باسىپ جانشىسا دا, ولاردىڭ رۋحىن وشىرە المادى.
مىنە, وسىنداي قىم-قۋىت وزگەرىس كەزەڭىندە, ياعني 1990 جىلى 25 ناۋرىزدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى XII شاقىرىلىمىنا سايلاۋ ءوتتى. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىندا العاش ۇيىمداستىرىلعان ەركىن سايلاۋ دەر ەدىم. 360 دەپۋتاتتىق مانداتقا 2 مىڭنان اسا ۇمىتكەر تالاستى. مەن دە سول كەزدە بۇرىنعى سەمەي, قازىرگى اباي وبلىسىنداعى 205-ءشى ماقانشى سايلاۋ وكرۋگىنەن دەپۋتاتتىققا ءتۇسىپ, اشىق باسەكەدە باق سىناسىپ, حالىقتىڭ قولداۋىمەن دەپۋتاتتىق مانداتقا يە بولدىم.
ءدال وسى ۋاقىتتا وداقتاس رەسپۋبليكالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن جاريالاي باستادى. سول جىلدىڭ كۇزىنە قاراي بىزدە دە ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن جاريالاۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا, سونىڭ ىشىندە سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقتان» مەن «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە ماقالالار جارىق كورىپ, ونى حالىق قىزۋ قولدادى. سول تۇستا جاريالىلىقتىڭ جەلى وڭىنان سوعىپ, «ازات», «الاش» سەكىلدى ۇلتتىق قوزعالىستار مەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلدى. بۇل ۇيىمداردىڭ باسشىلىعىندا ەلىمىزگە تانىمال زيالى ازاماتتار ءجۇردى. ولار «وداق قۇرامىنان شىعىپ, دەربەستىگىمىزدى الايىق» دەپ جۇرتشىلىققا ۇندەۋ جولداپ, شەرۋلەر وتكىزدى. مۇنىڭ ءبارى – سول كەزەڭدەگى قاجەتتىلىكتى تولىق وتەدى. ءبىر جاعىنان, ەلدىڭ رۋحىن كوتەرسە, ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك الۋعا تالپىنىس جاسالدى. بۇل تالپىنىسىمىز اياقسىز قالعان جوق. وسى ارالىقتا وداق قۇرامىنداعى 4-5 رەسپۋبليكا ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن جاريالاپ تا ۇلگەردى. جالپى, كسرو-نىڭ 1924 جىلى كونستيتۋتسياسىندا رەسپۋبليكالاردىڭ وداقتان شىعۋ قۇقىعى جازىلعانىمەن ونىڭ قۇقىقتىق ەمەس, ساياسي مازمۇنى بولدى. ويتكەنى زاڭدار مەن زاڭنامالاردا اتالعان نورمانىڭ ەرەجەسى جازىلماعان. شىندىعىندا, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ بوستاندىعى ءسوز كۇيىندە ەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, اسىرەسە جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى اراسىندا وداقتى ساقتاپ قالعىسى كەلگەندەر بولدى. ءبىر جاعىنان, ول تۇسىنىكتى. ويتكەنى ءبارىمىز دە كەڭەس داۋىرىندە ومىرگە كەلىپ, بالا كۇنىمىزدەن سول يدەولوگيامەن ءوسىپ, بويىمىزعا سىڭىردىك. ودان ءبىر كۇندە ارىلۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. الايدا ەكونوميكا قۇلدىراپ, حالىقتىڭ جاعدايى تومەندەپ بارا جاتقانى – سانالى ادامدى ويلانتتى. اقيقاتىن ايتقاندا, جوعارعى كەڭەس جيىندارىندا ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ ءبىراز ايتىس-تارتىسقا سوزىلدى. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مارات وسپانوۆ باستاعان دەموكراتيالىق دەپۋتاتتار توبى «ازاماتتىق قوعام قۇرايىق» دەسە, ءبىر توپ قازاق زيالىسى «ەڭ باستى ەگەمەندىك قازاق تىلىنە بەرىلسىن. ورىس ءتىلى – رەسمي ءتىل بولسا, ول قازاق ءتىلىنىڭ باعاسىن تومەندەتەدى» دەپ باستاما كوتەردى.
قازاقستان جوعارعى كەڭەسى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ تۋرالى كوميسسيا قۇرىپ, وعان اكادەميك سالىق زيمانوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. شىندىعىن ايتقاندا, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ وڭاي بولعان جوق. دەپۋتاتتار تاراپىنان ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى, ءتىپتى كەيبىرەۋلەر دەكلاراتسيانى قابىلداۋعا قارسىلىق كورسەتىپ: ء«بىز وداق قۇرامىنان شىقساق, ەرتەڭ كۇنىمىزدى كورە الماي قالامىز. ودان دا وداقپەن كەلىسىمشارتقا قول قويىپ, سونىڭ قۇرامىندا بولايىق» دەدى. وسىعان بايلانىستى العاش رەت باسقا ەگەمەن رەسپۋبليكالارمەن ەرىكتى تۇردە وداققا بىرىگىپ, ولارمەن كەلىسىم-شارت نەگىزىندە قاتىناس قۇراتىن قازاق كسر-ءنىڭ ەگەمەن مەملەكەت مارتەبەسىن جاريالادى. الايدا ەلىمىزدەگى ارميا, سوت, قارجى, پروكۋراتۋرا بيلىگى – ورتالىقتىڭ قۇزىرىندا قالدى. وسىعان بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراساق, قاراما-قايشىلىق بار ەكەنىن كورەسىز. سونداي-اق كەيبىر حالىق قالاۋلىلارى «ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىندا قازاق ۇلتىنا باسىمدىق كوپ بەرىلگەن, ولاردىڭ سانى 40 پايىزدان اسار-اسپاس, بۇل رەسپۋبليكاداعى باسقا حالىقتاردىڭ قۇقىعىن تومەندەتپەي مە؟» دەپ ساۋال جولدادى. سوعان بايلانىستى سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارعى كەڭەسى ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىندە دەكلاراتسيادان رەسپۋبليكاداعى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك ماسەلەسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاق حالقى تۋرالى سوزدەردى دە الىپ تاستاعىسى كەلەتىندەرمەن كەلىسە المايتىنىن اشىق ايتتى.
رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ پىكىرىن قولداعان اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ حالىقارالىق تاجىريبەدە, ماسەلەن, ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيادا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك جۇيەنىڭ ازاماتتىق جانە قۇقىقتىق قوعامعا قايشىلىعى جوق ەكەنىن ناقتى دالەلدەرمەن باياندادى. ال كورنەكتى عالىم سالىق زيمانوۆ ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىندا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ رولىنە باسا ماڭىز بەرىپ, قازاقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار جاڭا قۇجاتتا ەلىمىزدەگى جەر, كول, وسىمدىكتەر مەن حايۋاناتتار الەمى, تابيعي پايدالى قازبالار جانە مادەني, تاريحي قۇندىلىقتارىمىز رەسپۋبليكا مەنشىگىندە قالادى دەپ انىق جازىلدى. بۇعان ەشكىم قارسىلىق كورسەتپەدى. ءوز كەزەگىندە, كوپ پىكىر تۋدىرىپ, قىزۋ تالقىلانعان دەكلاراتسياداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە مارقۇم سالىق اعامىز ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىنىك بەردى. ناتيجەسىندە, داۋىس بەرۋگە قاتىسقان دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇسىنىستاردى قولداپ, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. ءسويتىپ, 17-باپتان تۇراتىن دەكلاراتسيا كولەمى از بولسا دا ماڭىزدى تاريحي قۇجاتقا اينالدى. وسى قۇجاتتا ەگەمەندىگىمىزدىڭ بارلىق بەلگىلەرى انىق كورسەتىلىپ قانا قويعان جوق, تاريحىمىزدا العاش رەت دەموكراتيالىق قۇقىقتى مەملەكەت قۇرۋ ايتىلدى. سودان بەرى 32 جىل وتسە دە, تاريحي قۇجاتتى قابىلداۋ ءساتى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. سوعان مۇمكىندىگىنشە ۇلەسىمدى قوسىپ, باسى-قاسىندا جۇرگەنىمدى تاعدىرىمنىڭ ءبىر سىيى كورەمىن. تۇجىرىپ ايتقاندا, 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – ەل تاۋەلسىزدىگىنە العاشقى قادام بولدى.
جانىبەك كارىبجانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
