كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
حح عاسىردىڭ كورنەكتى ەكونوميسى دجون مەينارد «وبششايا تەوريا زانياتوستي, پروتسەنتا ي دەنەگ» دەگەن كىتابىندا «ەكونوميكالىق جانە ساياسي فيلوسوفيا سالاسىندا 25 نەمەسە 30 جاسقا جەتكەننەن كەيىن جاڭا تەوريا ىقپالىنا تۇسەتىن ادامدار كوپ تە بولماس, سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, ساياسي قايراتكەرلەر مەن ۇگىتشىلەردىڭ اعىمدىق وقيعالاردا قولدانىپ جۇرگەن يدەيالارى سونشالىق تىڭ جاڭالىق ەمەس. الايدا ەرتە مە, كەش پە قاراقان باستىڭ مۇددەسىنەن, ىزگىلىك ءۇشىن دە, ز ۇلىمدىق ءۇشىن دە تاپ وسى يدەيالار قاۋىپتى بولادى», – دەپ جازعان بولاتىن.
قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ەل ەكونوميكاسى جاڭا رەلسكە تۇسپەككە تالپىنىس جاساپ جاتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ىشكى جانە سىرتقى ساياسات شەڭبەرىندە بىرقاتار تىڭ قادامعا بارىپ, ەل ەكونوميكاسى مەن ۇلت بولاشاعىنىڭ دامۋى مەن ورىستەۋىنە سەپ بولاتىن ۇلكەن باستامالار كوتەرىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلدادى. ء«بىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدىڭ بازالىق ماقساتى – وزگەرىسسىز قالادى, ازاماتتارىمىزدىڭ ساپالى ءارى ينكليۋزيۆتى تۇرمىسى قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك», – دەدى پرەزيدەنت. سونداي-اق بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك جاساۋ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدى ايقىنداپ, مەملەكەتتىك باستامالاردى رەتتەۋ ءۇشىن 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىن جانە مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قابىلدادى. سونداي-اق ۇلتتىق جوبالار تىزبەسىن بەكىتتى.
«جاڭا ەكونوميكالىق باعداردىڭ باسىم باعىتى جەكە كاسىپكەرلىك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ ياعني مەملەكەتتىك كاپيتاليزم مەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس كيلىگۋىنەن كەتۋ; باسەكەلەستىكتى دامىتىپ, بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك جاساۋ جانە ارينە, ۇلتتىق تابىستى ادىلەتتى ءبولۋ بولماق». «سوڭعى كەزدە بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىندەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن بيۋدجەت تاپشىلىعى ۇلعايىپ, ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەر كوبەيۋدە. ۇنەمى وسىلاي «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرە المايمىز. بىزدەگى قارجىلىق ورنىقتىلىقتىڭ قورى سونشالىقتى شەكسىز ەمەس. بيۋدجەتتىڭ كىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ اۋقىمىن جانە ونىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بيۋدجەت ەرەجەسىن ەنگىزۋدى تەزدەتكەن ءجون», دەپ ارنايى تاپسىرما بەردى.
بىزدە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى دەگەن قۇرىلىم بار. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىمەن وسى مينيسترلىك تىكەلەي اينالىسادى. قازاقستان ۇكىمەتى جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات ۇعىمىن قالىپتاستىرۋعا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, قازىر ءبىز يدەيالار داعدارىسىن باستان وتكەرىپ جاتىرمىز. ءالى دە بۇرىنعى سارىنمەن قاراجاتتى قايتارىمى كۇماندى ۇلكەن جوبالارعا سالۋ جالعاسىپ وتىر. ەل ەكونوميكاسى قاي جەردە, قاي دەڭگەيدە, باعىت قالاي, باعدار قانداي؟ تيىمدىلىك تەتىگىن قالاي تابامىز؟ سەرپىندى دامۋعا قالاي قول جەتكىزەمىز؟ وسىنداي ساۋالداردىڭ جاۋابى تابىلماي تۇر.
وتىز جىلعى ەكونوميكالىق باعدار سول ورنىندا. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ستاگناتسياعا ۇرىنۋى سونىڭ سالدارى. شارۋاشىلىق جۇيەسى ارتاراپتاندارىلماعان, نەگىزىنەن تابيعي رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋمەن عانا كەلەمىز. بارلىق كۇش ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسۋىنە عانا باعىت الىپ وتىر. حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشارلاپ, م ۇلىكتىك سايكەسسىزدىك ءوسىپ كەلەدى.
قازىرگى گەوساياسي جاعداي كۇنىگە مىڭ قۇبىلىپ تۇر. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ەكسپورتتىق دالىزدەرىمىز مەن ساۋدا باعىتتارىن وزگەرتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتتى. نيەت دۇرىس. بىراق مۇنى كىم جاسايدى؟ اقىرى «ا» دەدىك پە, وندا «ب» تۋرالى دا ايتىلۋى كەرەك. قازاقستان بيۋدجەتىنە ەكسپورت پەن يمپورتتان تۇسەتىن قارجىنى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ناقتى شارالار قاجەت. قازىر كەدەن تولەمدەرىنىڭ 86 پايىزى, ءتىپتى تىكەلەي قازاقستان تەرريتورياسىنا يمپورتتالاتىن ونىمدەردەن تۇسكەن اقشا دا رەسەيگە كەتەدى. بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەدى جانە كەدەن وداعىنىڭ جارعىسى مەن ەرەجەلەرىنە قايشى كەلەدى. وسى رەتتە جاڭا كولىك دالىزدەرىنە قاي مينيسترلىك جاۋاپ بەرەتىنى دە ايقىن ەمەس. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جونىندە تالاي رەت ايتىلدى. مەملەكەتتىڭ ەكسپورتتىق تاۋارلاردى تاسىمالداۋ باعاسىن ازايتۋ جانە شەتەلگە شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ دەگەن وزەكتى ماسەلەلەر قالاي رەتتەلەدى؟ جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ جولدارى قانداي؟
ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن نەسيە ساياساتىن الىپ قارايىق. قازاقستاندا تۇتىنۋشىلىق نەسيە كولەمى 10 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق نەسيە 6 تريلليون تەڭگە كولەمىندە. ايىرماشىلىق كوزگە ۇرىپ تۇرعان جوق پا؟ نەسيە پورتفەلىنىڭ باسىم بولىگى ءوندىرىستى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالۋعا ءتيىس ەمەس پە؟ پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى ارقاۋى وسى عوي.
«يا نە ناستولكو گلۋپ, چتوبى پوۆەريت, چتو رىنوك سام پو سەبە رەشيت ۆسە سوتسيالنىە پروبلەمى. نەراۆەنستۆو, بەزرابوتيتسا, زاگريازنەنيە وكرۋجايۋششەي سرەدى نەپرەودوليمى بەز اكتيۆنوگو ۋچاستيا گوسۋدارستۆا».
وسى ءسوزدى ايتقان دجوزەف ستيگليتس دەگەن دانىشپان بار. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. وسى كىسى اۋستيريالىق «Der Standard[en]» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا رەسەيدە جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ ساياساتىن سىنعا الادى. «ساياسي كۇن تارتىبىنە 90-جىلدارى زاڭسىز جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى ماسەلەنى شىعارۋ كەرەك, رەسەي جۇرتشىلىعىنىڭ تۇرمىسىنداعى وزگەرىستەردىڭ تۇبىندە وسى ماسەلە جاتىر. بۇل تەك ادىلەتتىلىك ماسەلەسى ەمەس, سونىمەن قاتار بۇل بولاشاقتاعى ەكونوميكالىق اقىل-وي ماسەلەسى. ەگەر مۇنى قاراماساق, ەكونوميكالىق وليگارحيا ساياسي وليگارحياعا اينالۋى مۇمكىن».
توقسانىنشى جىلدارى قازاقستاندا دا تاپ رەسەيدەگىدەي جەكەشەلەندىرۋ ءىسى جۇرگىزىلدى. ناتيجە بىردەي. ستيگليتس ايتىپ وتىرعان ەكونوميكالىق وليگارحيا بىزدە دە ساياسي وليگارحياعا اينالعان جوق پا؟
ەكونوميكا سالاسىنا جاۋاپتى ماماندار قازىر نەوليبەرالدىق دامۋ ۇلگىسىن مىسال ەتەدى. نەوليبەرالدىق يدەولوگيا دەگەن نە؟ نارىق – قوعامنىڭ تابيعي قالپى دەيدى وسى يدەيانى جاقتاۋشىلار. نارىق الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ ەركىن جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ورتا. نارىق تۋعىزعان پروبلەمالار مەن قوردالانعان ماسەلەلەردى ءبىرىنشى كەزەكتە نارىقتىڭ ءوزى شەشۋگە ءتيىس.
80-جىلداردان باستاپ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, ءتىپتى وزدەرىن دەموكراتيالىق ەلمىز دەپ سانايتىن مەملەكەتتەردىڭ وزىندە الەۋمەتكە باعدارلانعان ساياسات ازاماتتاردىڭ باي-باعلان بولىگىنىڭ مۇددەسىن كۇيتتەۋگە كوشىرىلگەنى بەلگىلى. ءترانزيتتى ەكونوميكاسى بار ەلدەردە بۇل اشىق تۇردە كلەپتوكراتيالىق رەجىمدى قالىپتاستىرۋعا الىپ كەلدى. مۇنى ءبىز قازىر كوررۋپتسيالىق پروبلەما دەپ ءجۇرمىز.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى, الەمدىك بانك جانە باسقا دا ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارعا نەوليبەرالدىق دوكترينانى جاقتاۋشىلار كەلگەننەن كەيىن لاتىن امەريكاسى, افريكا جانە پوستسوتسياليستىك بلوك ەلدەرىندە جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى. بۇل ۇيىمدار قىرىق جىلدان بەرى ەركىن ساۋدا, باسەكەلەستىك, قالقىمالى ايىرباس كۋرسى دەگەندى قولداپ-قۋاتتاپ كەلەدى. ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا تۇرىندەگى حالىقارالىق كاپيتال مۇددەسىن وسىلاي قورعاپ وتىر.
نەوليبەرالدار «داعدارىس كەلە جاتىر» دەگەن جەلەۋمەن اقش, شۆەتسيا مەملەكەتتەرىندە 1980 جىلدارى ءوز دەگەندەرىن جاسادى. جاساندى داعدارىس ارقىلى وڭتۇستىك كورەيا, ارگەنتينا مەملەكەتتەرىندە توقسانىنشى جىلدارى بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن راديكالدى تۇردە رەسترۋكتسيا جاسادى. قازاقستان دا وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدى. رەسەي, قىرعىزستان, گرۋزيا, ۋكراينا جانە باسقا بىرقاتار ەلدە «ەستەن تاندىرۋ تەراپياسى» جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان كومپرادور تابى پايدا بولدى, مەملەكەتتىڭ, نارىقتىڭ ءرولى كومەسكى تارتتى, ازاماتتار اراسىندا م ۇلىكتىك تەڭسىزدىك قالىپتاستى. مەينستريمدىك ەكونوميكالىق عىلىم تابىس پەن بايلىقتى ءبولىسۋ اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى باستى ماسەلە دەپ ەسەپتەمەيدى. كەرىسىنشە, بۇل ولاردىڭ پايىمداۋىنشا باسەكەلەستىككە, يننوۆاتسياعا, ءوندىرىس وسىمىنە اسەر ەتەتىن نارسە دەپ ەسەپتەلەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, ءبىز 2000-جىلدارى «ازيا بارىسى» اتانامىز دەپ التى قۇرلىققا جار سالدىق. جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, تايۆان ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق سەكىرىسىنە ءتانتى بولدىق. بۇل ەلدەر ءوز الدارىنا ءبىرىنشى كەزەكتە نارىق پەن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ دەگەن ماقسات قويماعانىن ەسكەرمەدىك. وسى مەملەكەتتىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ بەلسەنە ارالاسۋىنىڭ ارقاسىندا ينتەنسيۆتى ونەركاسىپ ساياساتىن جۇرگىزگەنىن قاپەردەن شىعارىپ الدىق.
بۇگىندە بىردەڭە بولسا «بىزگە ينۆەستيتسيا كەرەك» دەگەندى ايتامىز. ميلتون فريدمان باستاعان مونەتاريزم تەورياسىن جاقتاۋشىلار «ينۆەستيتسيا بولماسا – دامۋ دا بولمايدى» دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتادى. ال فينليانديا, اۋستريا, شۆەتسيا, دانيا مەملەكەتتەرى وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن شەتەل كاپيتالىنىڭ اعىلۋىنا تىيىم سالعانىن بىلەمىز بە؟ «ەكونوميكالىق ۇلتشىلدىق» ساياساتىن جۇرگىزگەن ەلدەر بۇل كۇندە داۋلەتى تاسىپ, ساۋلەتى اسىپ, سالتانات قۇرىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ ونەركاسىبى مەن اگروونەركاسىپ سالاسى كۇشتى بولدى. سونىڭ ءبارى «شەتەل كاپيتالىن تارتۋ» دەگەن ۇران جەتەگىندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. ەكونوميكانىڭ شيكىزات سەكتورىنا بارىنشا باسىمدىق بەرۋ وسىنداي جاعدايعا جەتكىزدى. ءبىر كەزدە قازاقستاندا «كلاستەردى دامىتامىز» دەدىك. كلاستەر بولماعان سالا جوق. ودان كەيىن «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياسات» دەدىك. بيۋدجەتتەن ەكەۋىنە دە قىرۋار قاراجات ءبولىندى. ناتيجە قايدا؟ قايتارىمى نە بولدى؟ سۇراعان ءبىر ادام جوق. كەتكەن قاراجاتتىڭ ەسەبىن بەرگەن ءبىر ادام جوق. جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان ۇكىمەتتىڭ ءبىر مۇشەسىن كوردىڭىز بە؟
پرەزيدەنت ەكونوميكاداعى وسىنداي تەڭگەرىمسىز احۋالدىڭ ءتۇپ-توركىنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ۇكىمەت الدىنا جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات جاساۋ مىندەتىن كەيىنگى ەكى جولداۋىندا اشىق قويدى. ءتىپتى «ادىلەتتى قازاقستان» قاعيداتىنىڭ وزەگى جىبەرىلگەن ولقىلىقتاردى جەدەل تۇزەتۋ, ەكونوميكانى قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسىندە جاتقانىن اڭداماۋ مۇمكىن ەمەس.
ءبىر كەزدەگى ۆاشينگتون كونسەنسۋسى قارجى كاپيتالى مەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار ءۇشىن ءالى دە پايدالى. جوعارىدا ءبىز مىسال كەلتىرگەن دجوزەف ستيگليتس پەن تاعى ءبىر نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى پول كرۋگمان ءوز ەڭبەكتەرىندە بۇل تۋرالى شىرىلداپ ايتىپ كەلەدى.
پول كرۋگمان ەكونوميكا پروفەسسورى, پۋبليتسيست. اقش-تاعى وتە ىقپالدى عالىمداردىڭ ءبىرى. 2008 جىلى حالىقارالىق ەكونوميكا سالاسىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىن العان. ول ەكونوميكالىق گەوگرافيا, سالىق سالۋ, تابىستاردى ءبولۋ, ماكروەكونوميكا سالاسىندا كوپتەگەن زەرتتەۋ جاساعان. ايگىلى دجون م.كەينستىڭ «ەسكى كەينس ءتاسىلى» دەگەن قاعيداسىن قابىلداپ, «ۆىحود يز كريزيسا ەست!» دەگەن كىتاپ جازعان.
وسى كرۋگمان جاڭا ساۋدا تەورياسىن جاساعان كىسى. ول ەۋرووداق پروبلەمالارىن ءجىتى زەرتتەيدى. ەۋروپا ءۇشىن ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ ماسەلەسىن كاتاستروفالىق شەشىم دەپ ەسەپتەيدى. ەۋرو ەنگىزىلگەندە ەۋروپا ەلدەرى بورىكتەرىن اسپانعا اتىپ قۋانعان بولاتىن. الايدا نەگىزگى قارجى اعىنى يسپانيا مەن گرەكيانىڭ تۇرالاعان ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمسالدى. يسلانديا سەكىلدى ەلدەر ءوز ۆاليۋتاسىن ساقتاپ قالدى. سونىڭ ارقاسىندا يسلانديا باسەكەلەستىككە توتەپ بەردى. ەۋروايماقتىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ۇزاقمەرزىمدى دەپرەسسياعا ءتۇستى. جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى, باعانى ۇستاپ تۇرۋعا كوپ كۇش جۇمسالدى. قاتاڭ ەكونوميكالىق شارالار ونسىز دا تۇرالاعان ەكونوميكانىڭ جۇگىن ودان سايىن اۋىرلاتىپ جىبەردى. يسپانيا تالتىرەكتەپ كوشكە ىلەسكەن بولدى, گرەكيا سول كۇيى تۇرالاپ جاتىر, ال يتاليا – ەۋرووداقتاعى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكاسى بار ەل, جان باسىنا شاققانداعى تابىس جونىنەن 2000 جىلدارداعى دەڭگەيدە قالدى.
ەۋروپانىڭ وزگە بولىگىندەگى جاعداي قالاي بولاتىنىن ەشكىم دە تاپ باسىپ ايتا المايدى. ماجارستان ءبىر پارتيالىق اۆتوكراتيا جۇيەسىنە كوشتى. پولشا دا وسى ىڭعايدا كەتىپ بارادى.
كرۋگمان الەمدىك ەكونوميكا ماسەلەلەرىن جىلىكشە شاعاتىن مىقتى مامان. ونىڭ پىكىرىنشە, جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ كەمشىن جاقتارىنا قاراماستان الەمدىك ساۋدا توسىن ىركىلىستەرگە تاپ بولماي قالمايدى.
«نەگە الەمدىك ساۋدا زارداپ شەگەدى؟ ءپۋتيننىڭ جۇرگىزگەن قولايسىز ارنايى وپەراتسياسى ۋكراين بيدايىن ەكسپورتتاۋدىڭ نۇكتەسىن قويۋعا باعىتتالعانى انىق. بۇل رەسەيدىڭ ساۋدا كولەمىن قىسقارتاتىنى بەلگىلى. رەسەي مۇنايى مەن گازىن ەكسپورتتاۋ قانشالىق قىسقارعانى تۇسىنىكسىز. ەۋروپا يمپورت ونىمدەرگە سانكتسيا سالۋعا ق ۇلىقسىز. الايدا ەۋرووداق مۇنداي تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداماي وتىرا المايدى», دەپ جازادى ول.
پول كرۋگمان رەسەيدىڭ حالىقارالىق «يزگوي» بولۋىنان قورىقپايدى, ول قىتايدىڭ وزىمەن ءوزى قالۋىنان سەكەم الادى. ەگەر قىتاي باتىسپەن كونفرونتاتسياعا بارىپ, ەكونوميكالىق, ءتىپتى اسكەري قايشىلىقتارعا ۇرىنسا, مۇنىڭ سوڭى بولجاپ بولماس زارداپتارعا ۇرىندىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.
«ەگەر ءبىز جاھاندانۋدان ءىشىنارا باس تارتساق قالاي بولار ەدى؟ باي جانە العا كەتكەن ەكونوميكاسى بار ەلدەر ءبىرشاما كەدەيلەنەدى. بريتانيا الەمدىك ساۋدانىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان ءوسىمدى ساقتاپ وتىر. بىراق مەنى سوڭعى ونجىلدىقتا الەمدىك نارىقسىز-اق تابىسقا جەتكەن ەلدەردىڭ تاعدىرى قاتتى ويلاندىرادى. ماسەلەن, بانگلادەش – تىگىن بۇيىمدارىنىڭ ەكسپورتى ارقىلى ەكونوميكالىق تابىسقا جەتكەن ەل. وكىنىشكە قاراي, بىزگە ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىستان قايتا ساباق الۋعا تۋرا كەلەدى. جاھاندانۋدىڭ ارتىقشىلىعى اسكەري قاقتىعىس قاۋپى تۋعان جاعدايدا قاۋىپتى جاعدايعا تاپ بولادى. الەم باي بولۋى ءۇشىن, ءبىز ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاۋىمىز كەرەك», دەپ جازادى كرۋگمان.
سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن دە قاۋىپسىزدىك ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. قاڭتار تراگەدياسى كوپ نارسەنىڭ بەتىن اشىپ بەردى. ەلدىڭ زيالى جانە ساياسي ەليتاسى مەملەكەتتىڭ ءارى قارايعى دامۋى ءۇشىن اقىل-وي, تىڭ يدەيا, ناقتى ۇسىنىستارعا جۇگىنۋگە ءتيىس. بۇرىنعى ەكونوميكالىق باعىت-باعدار تۇبەگەيلى وزگەرۋگە ءتيىس. ەكونوميكانىڭ وفشورلانۋى, ازاماتتاردىڭ نەسيە قامىتىن كيۋى, تابىس پەن تۇرمىستاعى تەڭگەرىمسىز احۋال سول قالپىمەن جالعاسا بەرسە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ كەلەشەگى كۇماندى, تۇرمىسى تۇماندى بولماق. ماسەلەنى توتەسىنەن قوياتىن بولساق, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىن تولىق جاڭعىرتۋ قاجەت. ولاي جاسالماسا, ەكىنشى قاڭتاردىڭ قۇلاعى قىلتيىپ شىعا كەلەتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال.
نۇرتورە ءجۇسىپ,
سەناتور
