كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– نۇرلىبەك اقىلبەك ۇلى, جولداۋدا ايتىلعانداي, فيسكالدى رەتتەۋ ءىسىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن كەلەر جىلى جاڭا سالىق كودەكسى ازىرلەنەدى. ونىڭ ەڭ تۇيتكىلدى تۇسى – سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ماسەلەسى تۇتاستاي قايتا جازىلماق. سونداي-اق سالىقتىق باقىلاۋ قىزمەتىن تولىق تسيفرلاندىرۋ جۇرگىزىلمەك. قىسقاسى, جاڭا قۇجاتتا جاڭاشىلدىق كوپ بولاتىن سەكىلدى. اسىرەسە ونى وتاندىق كاسىپكەرلەر ەرەكشە كۇتىپ وتىر. ولاردىڭ ءۇمىتى قانشالىقتى اقتالماق؟
– البەتتە, نەگىزگى مىندەت تە ءۇمىتتى اقتاۋ بولىپ تۇر عوي. جالپى, ەلىمىزدە بۇعان دەيىن دە بىرنەشە سالىق كودەكسى قابىلدانعان. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, قازىرگى قولدانىستاعى قۇجاتتىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. ول 2017 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قابىلدانىپ, 2018 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل قۇجاتتا كوپتەگەن جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ماسەلەن, ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى سالىقتان بوساتىلعان. ىنتالاندىرۋ شارالارى دا بار. سوندىقتان ونى ءتيىمسىز بولدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. بىراق مەملەكەت باسشىسى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ونىڭ نەگىزگى ءبىر قۇرالى رەتىندە سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. دەمەك سالىق كودەكسى – ەكونوميكانى دامىتاتىن ماڭىزدى قۇرال. سوندىقتان جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى قابىلداپ, ويداعىداي جۇرگىزۋ ءۇشىن سالىق كودەكسىن وزگەرتۋ ماڭىزدى. سونداي-اق جولداۋدا ارناۋلى سالىق رەجىمدەرىن رەفورمالاۋ تۋرالى ايتىلدى. مۇنداي سالىق رەجىمىن كاسىپكەرلەر ءجيى پايدالاناتىنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ الداعى جاڭاشىلدىققا ۇمىتپەن قاراۋى زاڭدىلىق. ولاردىڭ ءۇمىتى اقتالارى انىق.
– جاڭا كودەكستىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىكتەرى قانداي بولماق؟
– جولداۋدا ەڭ الدىمەن باسىمدىق بەرىلگەن دۇنيە – سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ. كوپ ماسەلە وسىعان قاتىستى تۋىندايدى. باسقا ەلدەرمەن سالىستىرساق, قازاقستانداعى سالىق جۇكتەمەسى, سالىق مولشەرلەمەسى وتە تومەن. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن تالداۋلار سونى كورسەتىپ وتىر. ياعني كورشىلەس مەملەكەتتەرگە, ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا, بىزدە تولەنەتىن سالىقتىڭ مولشەرى از. بىراق ماسەلە سالىق تولەمىنە قاتىستى تۋىنداپ وتىر. سالىقتى تولەۋ مەن ەسەپتى تاپسىرۋدىڭ قيىندىعى, تولەۋدەن جالتارۋ, اقپاراتتىق جۇيەلەردەگى دەرەكتەردىڭ سايكەس كەلمەۋى سەكىلدى پروبلەمالار بار. سوندىقتان بۇل جەردە ونسىز دا تومەن جۇكتەمەنى ودان ءارى ازايتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ وتىرعان جوق. كوزدەلىپ وتىرعان دۇنيە – سالىق تولەۋدى جەڭىلدەتۋ.
– سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ تولىقتاي قايتا جازىلسا, سالىق كودەكسى قانشالىقتى وزگەرۋى مۇمكىن؟
– قانشالىقتى وزگەرەتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋعا ءالى ەرتە. جۇمىس ەندى باستالدى. بىراق نەگىزگى باعىت سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى اۋىستىرۋ ەكەنى راس. ول جەردە نەگىزىنەن زاڭنامالىق نورمالار ەمەس, اقپاراتتىق جۇيەلەردەگى اكىمشىلەندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, ماقسات – سالىق تولەۋدى بارىنشا جەڭىلدەتۋ. نەگىزى بۇل باعىتتا كوپ جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىسالى, سالىق تولەۋشىلەردى ونلاين تىركەۋگە بولادى. سالىقتى ونلاين تولەۋگە مۇمكىندىك بار. بانك قوسىمشالارى دا سالىق تولەۋشىلەر ءۇشىن ىڭعايلى ەتىپ جاسالعان.
– دەگەنمەن جەتىلدىرەتىن تۇستار دا بار عوي. ماسەلەن, سالىق تولەۋشىلەردىڭ كوبى دەرەكتەرىنىڭ بازاعا دەر كەزىندە ەنگىزىلمەيتىنىن ايتىپ جاتادى. وسىنىڭ ءوزى ازاماتتار ءۇشىن قوسىمشا قيىندىقتار تۋعىزادى.
– دەرەكتەر بىرنەشە اقپاراتتىق جۇيەدە شوعىرلانادى. مىسالى, ءبىر جۇيە ارقىلى سالىق تولەنسە, ەكىنشى جۇيەدە سالىق قارىزى ەسەپتەن شىعارىلادى دەگەندەي. وسى جۇيەلەر اراسىنداعى بايلانىستى رەتتەۋ ماڭىزدى. اتالعان باعىتتا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. تسيفرلاندىرۋ اياسىندا سالىق تولەۋشىلەر قازىر بەتپە-بەت كەلىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارى وڭ شەشىلەتىن بولادى.
– پرەزيدەنت سالىقتىق ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ايرىقشا توقتالدى. ول ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىندا ديففەرەنتسيالدى سالىق مولشەرلەمەسىنە كوشۋ ماڭىزدى ەكەنىن دە ەسكە سالدى. بۇل قالاي جۇزەگە اسپاق؟
– اتالعان ماسەلە سوڭعى جىلدارى كوپ كوتەرىلدى. بۇل دەگەنىمىز – ەكونوميكانىڭ سالالارىنا بايلانىستى سالىق مولشەرلەمەسىن ءارتۇرلى ەتىپ بەلگىلەۋ. ماسەلەن, ەكونوميكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى سەكىلدى ءونىم شىعاراتىن, باسىمدىققا يە سالالارى ءۇشىن سالىق مولشەرلەمەسى تومەن بولۋعا ءتيىس. ال تابىستىلىعى جوعارى, بىراق ءونىم شىعارمايتىن قارجى سەكتورى, جەر قويناۋىن پايدالانۋ سەكىلدى سالالاردا مولشەرلەمە جوعارى بولۋى كەرەك. سوندىقتان ديففەرەنتسيالدى سالىق جالپى سالىق جۇيەسىندەگى ادىلەتتىلىك ءۇشىن كەرەك. قاي سالادا تابىس كوپ, تيىسىنشە سوعان سالىق تا كوپ سالىنۋعا ءتيىس.
– راسىندا دا, مۇناي مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا سالىناتىن سالىقتى بىردەي قىلۋ ادىلەتسىزدىك بولار ەدى عوي.
– ءيا. اقپارات ءۇشىن ايتا كەتەيىن, ءسىز مىسالعا كەلتىرگەن ەكى سالاداعى سالىق مولشەرلەمەسى ونسىز دا بىردەي ەمەس. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعىندا كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى 10 پايىزدى قۇرايدى. ال باسقا سالالاردا بۇل 20 پايىزعا تەڭ. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىندا ارناۋلى سالىق رەجىمدەرى, ياعني جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان.
– مەملەكەت باسشىسى سالىق رەفورماسى اياسىندا ءسان-سالتانات سالىعىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. مۇنىڭ ورتا تاپقا قاتىسى جوق ەكەنى بەلگىلى. بۇل سالىق تەك اسا قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە اۆتوكولىك ساتىپ العان كەزدە سالىنادى. سالىقتىڭ جاڭا ءتۇرى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءبىز حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەپ قارادىق. الەم ەلدەرىندە ءارتۇرلى تاجىريبە قولدانىلادى ەكەن. كەيبىرىندە ارنايى سالىق بار. وعان قىمبات تۇرعىن ءۇي, قىمبات كولىكتەر, بەلگىلى ءبىر زەرگەرلىك بۇيىمدار, قىمبات ونەر تۋىندىلارى جاتادى. قايسىبىر ەلدەردە ارناۋلى سالىق جوق, بىراق بەلگىلى ءبىر سالىقتاردىڭ مولشەرلەمەسىن ارتتىرۋ تەتىگى قولدانىلادى. مىسالى, قىمبات ۇيلەر ءۇشىن م ۇلىك سالىعىنىڭ جوعارى مولشەرلەمەسى قاراستىرىلادى. قىمبات كولىك ساتىپ العاندا قوسىمشا سالىق قولدانىلادى. نەگىزى ءبىزدىڭ ەلدىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىندا دا وسىعان ۇقساس تاسىلدەر بار. مىسالى, 2014 جىلدان باستاپ قوزعالتقىشىنىڭ كولەمى ۇلكەن كولىكتەرگە سالىق مولشەرلەمەسى جوعارىلاتىلدى. سول سەكىلدى قىمبات ۇيلەردىڭ باعاسى شارىقتاعان سايىن سالىق مولشەرلەمەسى دە وسەدى. اتالعان ماسەلە ەندى قايتا قارالماق. بەلگىلى ءبىر شەكتەردى بەكىتۋ, سول شەكتەن اسقان جاعدايدا سالىق مولشەرلەمەسىن جوعارىلاتۋ ۇسىنىلماق. البەتتە, بۇل قىمبات كولىك يەلەرىنە, ياحتا ۇستايتىندارعا, جەكە ۇشاقتارى بار ازاماتتارعا قاتىستى بولۋى كەرەك.
– مىنا ءبىر جاعدايدى ايتپاسقا بولماس. ءبىزدىڭ ەلدە قوزعالتقىشىنىڭ كولەمى 4 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىنگى كولىكتەرگە سالىناتىن سالىق شامامەن 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. ال ودان ءسال اسسا, سالىقتىق تولەم شامامەن 500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسەدى. ەلدەگى جولداردىڭ, اسىرەسە اۋىلدىق جولداردىڭ جاعدايىنىڭ ناشار ەكەنىن ەسكەرسەك, استى بيىك, جول تالعامايتىن كولىكتەرگە سۇرانىس جوعارى. الايدا مۇنداي كولىكتەردىڭ قوزعالتقىشىنىڭ كولەمى 4 مىڭ تەكشە مەتردەن اسىپ تۇسەدى. تۇرعىندار جىلى ەسكى, بىراق جاعدايى جاقسى ءارى باعاسى قولجەتىمدى وسىنداي كولىكتەردى ساتىپ الايىن دەسە, جىل سايىن شامامەن جارتى ميلليون تەڭگە سالىق تولەۋى كەرەك. مۇنى ادىلەتسىزدىك دەپ ويلامايسىز با؟
– بۇل ماسەلە پىسىقتالىپ جاتىر. ونى ەل ازاماتتارى دا كوپ كوتەردى. نەگىزى كولىك سالىعى تەحنيكانىڭ جىلىنا بايلانىستى ەمەس. مۇندا قوزعالتقىشتىڭ كولەمىنە عانا قارايدى. بۇل جەردە ەكى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. ءسىز ايتقانداي, كولىكتىڭ باعاسى ارزان ءارى ەسكى, بىراق سالىعى كوپ دەلىك. الايدا تەحنيكانىڭ ەسكىلىگى ءۇشىن سالىقتى تومەندەتۋگە بولمايدى. بۇل ەسكى كولىك الۋعا دەگەن ىنتالاندىرۋ شاراسى سەكىلدى بولىپ كەتەدى. مۇنداي قادام ءتيىمسىز, البەتتە. ەسكى كولىكتىڭ ەكولوگياعا, باسقا دا دۇنيەلەرگە كەرى اسەرى كوپ. سول سەكىلدى قوعامدا ەسكى كولىككە تولەيتىن سالىق جوعارى بولماۋى كەرەك دەگەن دە پىكىر بار. سوندىقتان بۇل جەردە ورتاق تەڭگەرىم تاۋىپ, ناقتى ءبىر شەشىمگە كەلۋ ماڭىزدى. بۇل دا جاڭا سالىق كودەكسىندە قارالاتىنى داۋسىز.
– ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىق كودەكسىندە «كەشەندى تەكسەرۋ» (دولجنايا وسموتريتەلنوست) دەگەن جاڭا ۇعىم پايدا بولعان. مۇنداي تەكسەرۋ ەرتەڭ كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىن قيىنداتىپ جىبەرمەي مە؟
– بۇل – ءتيىستى ساقتىق قاعيداتىن ەنگىزۋ جونىندەگى نورما. ول ماجىلىستە قارالىپ جاتقان سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىندا بار. ونىڭ ءمانى مىناداي. سالىق تولەۋشى ەكونوميكالىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرعاندا, ياعني تاۋاردى ساتىپ العاندا نەمەسە تاۋاردى وتكىزگەندە ءوزىنىڭ كونتراگەنتىن تەكسەرۋى كەرەك. ياعني سەرىكتەسى ادال سالىق تولەۋشى مە, سوعان كوز جەتكىزۋى ماڭىزدى. ەگەر مۇنداي تەكسەرۋ جۇرگىزبەسە, سەرىكتەسى ادال سالىق تولەۋشى بولماي, جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان جاعدايدا ونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن سالىق تولەۋشى دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە زارداپ شەگەدى. سوندىقتان ول ءوز سەرىكتەسىن تەكسەرگەنى تۋرالى انىقتاما الۋى كەرەك. مۇنداي جاعدايدا وعان ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك ارتىلمايدى. بۇعان قاتىستى دا تالقىلاۋ ءجۇرىپ جاتىر. پىكىر ەكىگە جارىلىپ تۇر. تالقىلاۋعا دەپۋتاتتار, ەكونوميستەر, قوعام وكىلدەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ماماندارى, جالپى مۇددەلى تاراپتاردىڭ ءبارى تارتىلعان. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلە بويىنشا دا ورتاق شەشىم شىعادى دەگەن ويدامىز.
– جوعارىدا بىزدەگى سالىق جۇكتەمەسى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن دەدىڭىز. دەمەك بولاشاقتا ەلىمىزدە سالىق جۇكتەمەسى كوتەرىلۋى مۇمكىن بە؟
– سالىق جۇكتەمەسىن كوتەرۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلعان ەمەس. بۇل جەردە ديففەرەنتسيالدى سالىققا باسا نازار اۋدارىلاتىن بولادى. قازاقستاندا قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى – 12 پايىز. بۇل – بارلىق سالاعا ورتاق مولشەرلەمە. ال باسقا ەلدەردە نەگىزىنەن اتالعان مولشەرلەمە 20 پايىزدى قۇرايدى. بىراق بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك سالالارعا تومەن مولشەرلەمە قاراستىرىلعان.
– پرەزيدەنت پايدانىڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋعا جانە عىلىمي ازىرلەمەلەرگە جۇمسالعان بولىگىنە سالىناتىن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن تومەندەتۋ نەمەسە ودان بوساتۋ ءتاسىلىن ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وسىنى ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز.
– وسىعان ۇقساس نورما قولدانىستاعى زاڭنامادا دا بار. شاعىن كاسىپكەرلەر تاپقان تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوزىنىڭ وندىرىسىنە نەمەسە عىلىمي جاڭالىقتارعا جۇمسادى دەلىك. مىنە, وسى ماقساتقا جۇمساعان قارجىسىنا سالىق تولەمەيدى.
– جولداۋدا ايتىلعان بولشەك ساۋدا سالىعى دەگەنىمىز نە؟
– پرەزيدەنت جولداۋدا ساۋدا-ساتتىق زامان تالابىنا ساي دامۋى ءۇشىن مولشەرلەمەسى ويعا قونىمدى ءارى راسىمدەرى قاراپايىم بولشەك ساۋدا سالىعىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. بولشەك ساۋدا سالىعى – 2021 جىلى قولدانىسقا ەنگىزىلگەن ارناۋلى سالىق رەجىمى. ول اۋەلدە پاندەميا كەزىندە زارداپ شەككەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ماقساتىندا 2021-2023 جىلدارعا ارنالىپ ەدى. ەندى ونىڭ قولدانىلۋ اياسى 2025 جىلعا دەيىن سوزىلدى. تەك قوعامدىق تاماقتانۋ سالاسى ءۇشىن ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ارناۋلى سالىق رەجىمى بولعان سوڭ قوسىلعان قۇن سالىعى, الەۋمەتتىك سالىق تولەنبەيدى. كاسىپكەر تەك ءوزىنىڭ تاپقان تابىسىنان ءۇش پايىز مولشەرىندە سالىق تولەيدى. بۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە ارنالعان. ونى قولداناتىنداردىڭ ارنايى ءتىزىمى بار.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
