تۇلعالار تاعىلىمى

ۇلىتاۋ تورىندە وتكەن ۇلت­تىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتى­رىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەس­پۋب­­ليكا كۇنىنىڭ ۇلتتىق مەرەكە مار­تەبەسىنە يە بولۋى تاري­حي زور مانگە يە ەكەنىن مالىمدەدى. «ۇلت­تىق مەرەكەلەر مەن اتاۋ­لى كۇندەر تىزبەسىنە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىز­گەن ءجون. مەن رەس­پۋب­ليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتە­بەسىن قايتا­رۋدى ۇسىنامىن. سون­دىقتان قازان­نىڭ جيىرما بەسى كۇنى جىل سايىن ەگەمەندىك كۇنىن ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى رەتىن­دە اتاپ ءوتۋى­مىز كەرەك. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەن­دىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىل­داندى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جو­لىنداعى تۇڭعىش قادامى بولاتىن», دەپ اتاپ ءوتتى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

«رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادا­مىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك» دەگەن پرەزيدەنت: «اري­نە, تاۋەل­سىزدىك كۇنىنىڭ باستاپ­قى ءمانى ساق­تالادى. بۇل كۇن مەم­لەكەتتىك مەرە­كە بولىپ قالا بەرەدى. بىراق تاۋەل­سىزدىك الۋعا زور ۇلەس قوسقان ۇلت­تىق باتىر­لارىمىزعا تاعزىم كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىلۋى كەرەك», دەگەن ەدى.

كوپ ۇزاماي پارلامەنت 25 قازان – رەسپۋبليكا كۇنىن ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە بەلگىلەيتىن قۇ­جات­تى ماقۇلدادى. «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنداعى مەرەكەلەر تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس­تەرگە سايكەس, 16 جەلتوقسان – تاۋەل­­سىزدىك كۇنى مەملەكەتتىك مەرەكە بولىپ قالدى. ال 25 قازان – رەسپۋبليكا كۇنى بيىلدان باستاپ جوعار­ى دەڭگەيدە اتالىپ وتەدى.

تاريحتان بەلگىلى, 25 قازاندا قازاق ەلى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن جاريالاپ, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن اي­قىن­­دادى. 1990 جىلى قابىل­دان­عان ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – كۇللى قازاق ءۇشىن قاستەرلى قۇ­جات. سەبەبى ءدال وسى 1990 جىل­عى 25 قازان كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن قابىلدانعان «قازاق كسر-ءنىڭ مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەك­لاراتسيانىڭ ومىرگە كەلۋى الەم الدىندا مەم­لەكە­تىمىزدى دەربەس ەل رەتىندە تا­نىت­قان ماڭىزدى قادام بولاتىن.

اتالعان قۇجات قازاق­ستان­نىڭ بولاشاق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەتا­سى سانالدى. بۇل دەكلاراتسيانىڭ قابىل­دانۋىمەن ەگەمەندىگىن ءمالىم ەتەتىن جەكە تەرريتورياسى, ازاماتتىعى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتى, حالىقارالىق قاتىناستارداعى دەربەستىگى بەكىتىلدى.

قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى جانە تەرريتورياسىنىڭ تۇتاستىعى ساياسي, قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان دايەكتەلدى. وسى كەزدەن باستاپ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ماقساتىندا ەل ىشىندەگى قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمعا ءبىراز وزگەرىس ەنگى­زىلە باستادى. بۇل اكت ارقىلى الەم كارتاسىنداعى جاڭا مەملەكەت قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزى قالاندى.

ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن, دالىرەك ايتساق, 1991 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى حالىق دەپۋتاتتارى وكىلدەرىنىڭ جينالىسى وتكەن ەدى. وسى جيىندا ءسوز سويلەگەن دەپۋتاتتار – سۇلتان سارتاەۆ پەن ماناش قوزىباەۆ دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن شەشىلۋگە ءتيىس ەلدىك ماسەلەلەر­دى – مەملەكەتتىڭ اتاۋى, ەلتاڭباسى مەن تۋىن بەلگىلەۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ورتاق تالقىعا سالادى.

سوزبە-ءسوز ساق­تالعان وسى جينالىس­تىڭ ستەنوگرام­ماسىن «سويلەتەر» بولساق, Cۇلتان Cارتاەۆتىڭ مىنبەردە تۇرىپ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ گەربى مەن تۋىنىڭ العاشقى نۇسقالارىن جاساۋ تۋرالى ماڭىزدى ماسەلە كوتەرگەنىن اڭعارۋعا بولادى. دەپۋتات: «ەندى وسى جەردە جولداس­تار ايتقان رەس­پۋبليكامىزدىڭ تۋى جانە گەربى تۋرالى. كەزىندە ە.اسانباەۆ جولداس ماعان وسى ماسەلەگە قاتىستى قاعازداردى جيناقتاۋدى تاپسىرعان ەدى. قازىر ول قاعازدىڭ ءبارى مەنىڭ قولىمدا. ءبىز اسانباەۆ جولداسپەن جانە كەيبىر ارىپتەستەرمەن بىرگە بار­لىق جوبانى قاراپ شىقتىق. الاي­دا ولاردىڭ اراسىندا بىردە-ءبىر ناعىز لايىقتى جوبا بولمادى. سون­دىقتان ءبىز ەلىمىزدەگى جەتەكشى ساۋلەتشى جانە مۇسىنشىلەردىڭ بىرىنە تاپسىرما بەردىك. سول مامان رەسپۋبليكامىزدىڭ گەربى مەن تۋىنىڭ ونداعان نۇسقاسىن دايىندادى. ەگەر سىزدەر رۇقسات بەرسەڭىزدەر, ەلىمىزدىڭ تۋى مەن گەربىن تاڭداۋ ءۇشىن سول نۇسقا­لار­دى وسى جەردە كورسەتسەم دەيمىن. مەن قاراعان نۇسقالاردىڭ اراسىندا جاقسى جوبالار دا بار. مۇمكىن سولار­دىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا بولاتىن شىعار. ەڭ باستى ايتايىن دەگەنىم, بۇگىن ءبارىن تولعاندىرىپ جۇرگەن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ءسوز سويلەگەن جولداستارعا باسىمدى يەمىن», دەيدى.

ال ماناش قوزىباەۆ رەسپۋب­ليكامىزدىڭ اتاۋىنا قاتىستى الاڭداۋ­شىلىعىن ءبىلدىرىپ, ەگەمەندىكتىڭ ەڭ باستى نىشاندارى – تۋ مەن گەربتىڭ تاعدىرىن سوزبالاڭعا سالا بەرۋگە قارسى شىعادى. «ەگەر قازاقستان ەگەمەن, تاۋەلسىز مەملەكەت, رەسپۋبليكا رەتىندە قالاتىن بولسا, وندا ول ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋى كەرەك. بۇل ماسەلە بۇگىنگى كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلمەگەن. تاعى ءبىر ماسەلە بار. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز قالاي اتالادى؟ «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك» دەپ پە نەمەسە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» بولا ما؟ الدە تاعى باسقاشا اتالا ما؟ بۇگىندە بىزدەن باسقا بارلىق رەسپۋبليكا ول جاعىن ايقىنداپ الدى. بۇل جەردە ءسوز رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى زاڭ جانە ونىڭ اتاۋى جونىندە بولىپ وتىر. كۇن تارتىبىنە وسى ماسەلە قوسىلا ما؟ تۋ مەن گەربتى دە بەكىتۋىمىز قاجەت. ول ماسەلەنى قاشان قارايمىز؟ ءبىز كوميسسيا قۇردىق. مەن كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە وتىرىستاردىڭ بىرىنە قاتىس­تىم. قارالاتىن ماسەلەلەر بولىن­بەۋى كەرەك. بۇل تۇيتكىلدەر وسى سەسسيا­دا قارالا ما, جوق پا؟ ەگەر جوق بولسا, نە ءۇشىن قارالمايدى؟», دەپ دەپۋتات سول كەزدە-اق سۇراقتى توتەسىنەن, ماسەلەنى اشىعىنان قويا بىلگەن ەدى.

ءبىلىم-بىلىگى, كۇش-جىگەرى جەتكەنشە ەلىن قولداپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋ دەيتىن ۇلى مۇراتپەن بولعان حالىق قالاۋلىسى Cۇلتان Cارتاەۆ جينالىس كەزىندە ەگەمەندىكتىڭ زاڭمەن بەكىتىلگەندە عانا قۋاتتانىپ, بەكي تۇسەتىنىن العا تارتادى. بۇدان بۇرىن Cۇلتان Cارتاەۆ, ەركەش نۇر­پەيىسوۆ پەن تالعات دوناقوۆ ءوز باستا­مالارىمەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونس­تيتۋ­تسيالىق زاڭنىڭ جوباسىن جاساپ, قۇجاتتى 1991 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنا تاپسىرادى. الايدا بۇل قۇجات كوپكە دەيىن قاراۋسىز, مۇلدە ەلەۋسىز جاتا بەرەدى. ءتىپتى كەي دەپۋتاتتاردىڭ «ونسىز دا تاۋەلسىزبىز عوي, وسى زاڭنىڭ قاجەتى قانشا؟!» دەگەن سوزدەرى دە ءار-ءار جەردەن ايتىلىپ قالىپ جاتادى. وسى 9 جەلتوقسان كۇنى وتكەن  قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ ماجىلىسىندە دەپۋتات سۇلتان سارتاەۆ پەن ماناش قوزىباەۆ تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيا­لىق زاڭدى قابىلداۋ قاجەت ەكەن­دىگى تۋرا­لى ماسەلە كوتەرەدى. وسى ماسەلەگە قاتىستى بايانداما جاساعان سۇلتان سارتاەۆ: «...وسىلايشا, ءبىز قازىر كەيبىر ماڭىزدى زاڭداردى قابىلدايمىز دەپ ويلايمىن. بۇگىن كونستيتۋتسيا سياقتى ماڭىزدى زاڭدى دا قابىلداۋ كەرەك. بۇل جاعىنان كەيبىر ارىپتەستەرىم مەنى قولدايدى دەپ سەنەمىن. مۇنداي زاڭدار وسى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى بولادى دەپ سانايمىن. سوندىقتان بۇل زاڭداردى ەرتەڭ تاعى وزگەرتىپ جۇرمەس ءۇشىن, دۇرىستاپ قابىلداۋ كەرەك. بۇل بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, وسى جەردە جولداستار نەگە «تاۋەلسىزدىك تۋرالى» زاڭدى تالقىلاعان جوقپىز دەپ ايتىپ جاتىر. «قازاق كسر-ءنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋدى بىرنەشە ادام قولدادى. دەگەنمەن ءبىزدىڭ باسشىلار بۇل زاڭدى تالقىلاعىسى كەلمەيدى. مەنىڭشە, وداق قۇلاعان كەزدە ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز تۋرا­لى ناقتى شەشىم قابىلداۋىمىز كەرەك. ءار تاۋەلسىز مەملەكەت كەز كەلگەن وداققا قوسىلا الادى. بۇل ەش نارسەدەن قورىقپاي, «مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋىمىز كەرەك دەگەن ءسوز», دەپ ازاماتتىق ءسوزىن جەتكىزەدى.

بۇل ۇسىنىستى پرەزيديۋم مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان قولداپ, اراعا جەتى كۇن سالىپ دەپۋتات سۇلتان سارتاەۆ جوعارعى كەڭەستىڭ مىنبەسىندەگى «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى», كونستيتۋ­تسيالىق زاڭنىڭ جوباسى جايىندا بايانداما جاسايدى. ءدال وسى ءساتتى سۇلتان سار­تاەۆتىڭ ءوزى «مىنبەگە كەۋدەمدى كەر­نەگەن ۇلكەن ۇلتتىق, پاتريوتتىق سەزىم­مەن شىقتىم» دەپ بايانداپ بەرگەن.

شىنداپ كەلگەندە, بۇل سوزدەر – يمپەريا قۇلدىراعاننان كەيىن قازاق حالقىنىڭ ەل بولىپ قالۋعا جاساعان العاشقى قادامىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى مۇنداي ايتىلعان ءار سوزدەن قازاق­ستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تاريحتان ءوز ورنىن الۋعا دەگەن تال­پىنىسىن سەزۋگە بولادى. ەل تاعدىرى شەشىلەر سىن ساتتە تۋرا ءسوزىن جەت­كىزىپ, تورەلىگىن ايتا بىلگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءار سوزىنەن تالاي اقيقاتتى اڭعارۋعا بولادى. بۇل وسىدان 30 جىل بۇرىن وتكەن جوعارعى كەڭەس جيىنىندا قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى مەن ەل تاۋەلسىزدىگى قىزۋ تالاس-تارتىسقا تۇسكەنىنىڭ ايعاعى.

تۋ مەن تاۋەلسىزدىك, ەلتاڭبا مەن ەل اتاۋى تارتىسقا تۇسكەندە, بۇكىل حالىقتىڭ تاعدىرى تارازى باسىندا تۇرعاندا تاباندى كۇرەسكەرلىگىن تانىتقان تاريحي تۇلعالاردىڭ سوزدەرى بۇل. سان عاسىردان بەرى ەگەمەندىگىن ارمانداپ, تاۋەلسىز ەل بولۋدى كوكسەپ كەلگەن قازاق ەلىنىڭ اسقاق ارمانى مەن بيىك مۇراتى يتجىعىسقا سالىنعاندا يدەولوگيالىق بوداندىقتان ارىلا قويماعان بيلىكتىڭ تۇتاستاي بۋىنىنا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ, تاعدىرشەشتى سۇراقتى توتەسىنەن قويعان قوس تۇلعا­نىڭ تاريحتا قالعان ۇندەرى بۇل. 

90-جىلداردىڭ باسىندا بۇكىل حالىق قايتا سەرپىلىپ, قوعام قايتا تۇلە­گەن تۇستا رەسپۋبليكا دەربەستىگىن الۋ, مەم­لەكەتتىڭ ءوز باسشىسىن سايلاۋ, ەلدىكتىڭ باستى بەلگىلەرى – تۋ مەن ەلتاڭ­بانى بەكىتۋ تۋرالى ەلدىك ماسە­لەلەر كۇن تارتىبىنە شىققان ەدى. وسى سىن ساتتە دەپۋتاتتىق مىنبەردەن حالىق ءۇنىن, مۇڭى مەن تىلەگىن جالتاقتاماي جەتكىز­گەن ەل ازاماتتارىنىڭ الدى سۇلتان سارتاەۆ پەن ماناش قوزىباەۆ بولاتىن.

ەگەمەندىگىمىزدى جاريالاپ, دەربەس­تى­گىمىزدى زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتۋ قاجەت بولعان ماڭىزدى كەزدە العاشقىلار­دىڭ ءبىرى بولىپ ءۇن قاتقان ماناش قوزى­باەۆ ساناۋلى كۇننەن كەيىن, ناقتى­راق ايتقاندا, جوعارعى كەڭەستىڭ «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى» تۋرالى زاڭدى تالقىلاعان 1991 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى جەتىن­شى سەسسياسىندا دا مىنبەرگە شىعىپ ءسوز سويلەيدى. ول كەزدە دە حالىق دەپۋتاتى مەملەكەتتىلىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭدا حالىق تاعدىرىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى, تاباندى كۇرەسپەن العان تاۋەلسىزدىگى, اسىرەسە ونى جوعال­تىپ بارىپ قايتا العاندىعىن اشىق كورسەتىپ جازۋ تاريح تاعىلىمى ءۇشىن قاجەتتىلىگىن اشىق ايتادى.

سەسسيا ءماجىلىسى كەزىندە ەڭ باس­تى زاڭ – كونستيتۋتسيا, تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭ, ءتىل مەن جەر تاعدىرى تالاس-تارتىسقا ءتۇسىپ, ارتى داۋ-دامايعا ۇلاسادى. جيىندا «كونستيتۋتسيانى قابىلداۋعا ءالى ەرتە», «مەملەكەتتىڭ سۋبەكتىسى – ۇلت جوق» دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ, قارسىلىق تانىتقاندار دا بولعان ەدى. قازاقتىڭ تاعدىرى شەشىلەر تۇستا ماناش قوزىباەۆتىڭ ايتقان: «قىمباتتى سلاۆيان ارىپتەستەر, راقىمدى بولىڭدار, تىم بولماسا ءبىر رەت يمپەريالىق ويلاۋدان شىعىپ, قاسىرەتى كوپ قازاق حالقىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە بوگەت جاساماڭدار!», دەگەن ءسوزىن ەل ۇمىتقان جوق. تاريحتىڭ سىندارلى باعانىنان كوز تاستاعاندا بۇل سوزدەر ەل تاعدىرى تارازى باسىندا تۇرعانداعى ناعىز قازاق پەرزەنتىنىڭ ايتار تورەلىگى ەدى.

الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «جاقسى بولۋ ءۇشىن دەپۋتات بولۋ شارت ەمەس. دەپۋتات بولۋ ءۇشىن جاقسى بولۋ شارت. دەپۋتات بول­عان كىسى ابىرويلى, جاقسى بولاتىن بولسا, جۇرتتىڭ الدىنا اللا بەرگەن­دەر تۇسەتىن ەدى. دەپۋتاتتىقتى تاڭ­سىق كورىپ, اتاعىنا قىزىعىپ ياكي باسە­كە ءۇشىن باراتىندار بولماسقا كەرەك», دەيدى. الاش ازاماتىنىڭ وسى سوز­دەرىن ەستىگەندە 1994 جىلى پار­لا­مەنتتىڭ تورىنەن «قازاننان قاق­پاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەپ شىن­دىقتى شىرىلداپ جەتكىزگەن شەرحان مۇرتازانىڭ «قازاقستاننىڭ باي­لىعى قايدا كەتىپ جاتىر؟», «حا­لىق­­ت­ىڭ ءوز داۋلەتىن ءوز قولىنا بەرە­يىك» دەگەن وتتى ءسوزى – دەپۋتاتتىق ساۋا­لى ەسكە تۇسەدى. وسى سوزدەردى وقى­عان­­دا 1989 جىلى كرەملدىڭ سەزدەر سا­را­­يىنىڭ مىنبەرىنە شىعىپ, كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرىن­شى سەزىندە جەلتوقسان كوتەرى­لىسى­نىڭ اقيقاتىن بۇكىل الەمگە جايىپ سالعان مۇحتار شا­حانوۆتىڭ ەرلىگى ەرىكسىز ويعا ورالادى.

ءتۇيىن. جىل باستالعالى بەرى قازاقستان تالاي وقيعانى, سىن ءساتتى, قاتەرلى كەزەڭدى باسىنان وتكەردى. ساياسي ماڭىزى مول ءىس-شارالار قولعا الىنىپ, ەل بولىپ قالىپتاسۋدىڭ تۇجىرىمداماسى تولىعىمەن قايتا جاڭعىرىپ, قايتا جاساقتالىپ جاتىر. ال وسىنداي سىندارلى كەزەڭدە بۇگىنگى پارلامەنت دەپۋتتاتتارى ەلدىڭ قاي ماسەلەسىن شە­شىپ, وزەكتى ءتۇيىنىن تارقاتا الىپ ءجۇر؟ قازىر­گى دەپۋتاتتاردىڭ تۇلعالىق بەت-بەينەسى قانداي؟ ەلدىڭ تاعدىرشەشتى ماسەلەلەرىن نەلىكتەن دەر كەزىندە كوتەرىپ, اشىق ءارى باتىل ايتا الماي ءجۇر؟ مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ سالدارى قانداي؟

حالىقتىڭ كوكەيىندەگى بۇل ساۋال­دارعا قالىڭ وقىرمان ءوزى جاۋاپ ىزدەپ كورەر. ويتكەنى وتكەننەن ساباق الۋ ءۇشىن بىزگە قازىر ۇندەمەي قالۋعا بولمايدى.