وسىلايشا, 25 قازاندا قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندىگىن قابىلدادى. سول كەزەڭنەن باستاپ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى بايقالا باستادى. بۇل تاريحي وقيعانىڭ ماڭىزدىلىعى سوندا – 25 قازان قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداعان كۇن رەتىندە مەيرام بولىپ بەلگىلەندى.
ەرىك اسانباەۆ كەيىننەن وسى تاريحي كۇندەر تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن بولىسكەندە: «مەن پارلامەنت الدىندا «ەگەمەندىگىمىزدى 25 قازان ەمەس, 6 قازانعا بەلگىلەۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىسپەن شىقتىم. ونىڭ ەكى سەبەبى بار ەدى. بىرىنشىدەن, 1920 جىلى 4-12 قازان ارالىعىندا ورىنبور قالاسىندا قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتايى ءوتتى. سول 6 قازان كۇنى وعان قاتىسقان دەلەگاتسيا مۇشەلەرى قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇكىم شىعاردى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەڭ العاشقى نىشاندارى سوندا كورىنىس تاپقان. ول بىلايشا ايتقاندا, كالەندارلىق كۇن. نەگىزىندە 1920 جىلى لەنين, ستالين, سۆەردلوۆ سەكىلدىلەر قىلىشتارىنان قان تامىپ تۇرعاندا ەشتەڭەدەن قايمىقپاي, تايسالماي, قازاقتىڭ جەرىن قورعاۋعا شىققان ارىستارىمىزدىڭ باتىلدىعى مەن باتىرلىعى ەدى. ولاردىڭ قازاق ەلىنىڭ دەربەس مەملەكەت بولۋىنا قاجەتتى دالەلدەرى مىقتى بولعان. قازىرگى رەسەي قۇرامىنا ءوتىپ كەتكەن العاشقى استانامىز ورىنبور قالاسى مەن وبلىسى جانە 1936 جىلى وزبەكستانعا بەرىپ جىبەرگەن قاراقالپاقستان ايماعى سول تۇستا قازاق ەلىنىڭ قۇرامىندا ەدى. سونداي قۇجاتتاردى جيناپ, بۇلتارپاس دالەلدەر كەلتىرىپ, ماسكەۋدەگى قىزىل باسشىلارعا قارسى باتىل شىعىپ, ول ەجەلدەن قازاقتىڭ جەرى دەپ, اقىرى سول ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتىپ وتكەن ارىستارىمىزدىڭ ەڭبەگى وراسان. سول تۇستاعى تۇلعالارىمىزدىڭ باتىلدىعى بولماسا, قازىرگى قازاقستان وسى كۇنگى تەرريتورياسىنا يە بولار ما ەدى؟! ول ءبىر اللاعا عانا ايان», دەگەن ەدى.
سول جىلى بيىك مىنبەردەن سوناۋ جيىرماسىنشى جىلدارداعى قازاق ەلىنىڭ تەرريتورياسىن قورعاپ قالعان ارىستارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگىن, كوزسىز باتىرلىعىن قۇرمەتتەي وتىرىپ, 6 قازاندى ەگەمەندىگىمىز قابىلدانعان كۇن رەتىندە جاريالايىق دەگەن ۇسىنىس وسىلاي جاسالعان. وكىنىشكە قاراي, وسى ماسەلەنى كوتەرگەن اعالارىمىز ارتىنان ءبارى ۇستالىپ, ايدالىپ, اتىلىپ كەتتى.
ە.اسانباەۆ قوستاناي ءوڭىرىنىڭ امانگەلدى اۋدانىندا تۋعان. سول وڭىردەن ءالىبي جانگەلدين, بايقادام قارالدين دەگەن بەلگىلى ادامدار شىقتى. قارالدين وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا اتىلدى. ول پاتشا زامانىندا جوعارى ءبىلىم العان ادام. جيعان-تەرگەنىن تىعىپ جانتالاسپاعان, بايلىعىن ءتيىمدى پايدالانىپ, قىستى كۇندەرى تورعاي ۇيەزىندە جۇرتقا بال تاراتىپ, جازدى كۇندەرى اقسۇيەكتىك عۇمىر كەشىپ, حالىقپەن ەتەنە ارالاسقان.
1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە ە.اسانباەۆ ورتالىق كوميتەتتە عىلىم جانە ءبىلىم ءبولىمىن باسقارىپ جۇرگەن. سول كەزدەرى تىنىم كورمەي, تۇندەلەتىپ قونىپ تا جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى گازەتكە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ەل ازاماتى: «جەلتوقسان وقيعاسى بولعان كۇندەرى كەۋدەسىن سوعىپ, مەن ءبۇيتىپ ەدىم, ءسويتىپ ەدىم دەگەن كوكىرەگىن ۇرىپ جۇرگەن ءبىر قازاقتى, ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ بىرەۋىن تابا المادىم. بىرەۋى اۋىرىپ قالىپتى, بىرەۋى ساياجايعا كەتىپ قالىپتى, بىرەۋى الىستا ءجۇر... ارتىنان جاستاردى وقۋدان جاپپاي شىعارا باستادى. ءبىزدىڭ جوو رەكتورلارى وزدەرىنىڭ باسىن قورعاۋ ءۇشىن شاش ال دەسە باس الىپ, قانشاما قازاقتىڭ بالالارىن قۋدالاۋعا ءتۇسىردى. كولبينگە جاعىمپازدانىپ ءوز باستارىن اراشالاپ, تالاي جاستى تەكتەن-تەككە وقۋدان شىعارىپ جىبەرگەن كەزدى كوردىم. ءبىر جىل بويى سونداي زوبالاڭ تۋدى. سونىڭ كۋاسى بولدىم. سول بالالاردىڭ اتا-انالارىن قابىلداپ, ءبىرازىن قايتادان ورنالاستىردىم. كوپ كەشىكپەي مەن دە ورنىمنان كەتتىم. قازىر سوندايلاردىڭ وتىرىك اڭگىمەسىن ەستىگەندە جىنىم كەلەدى. سولاردىڭ ءبارى تىعىلىپ, جان ساۋعالاپ, باستارىن الا قاشتى», دەيدى.
25 قازان – كۇزدەگى جيىن-تەرىمنىڭ اياقتالعان, ەڭبەكتەگى جۇرتتىڭ ارقانى كەڭگە سالعان جاياما-شۋاق شاعى. ۇلىق مەرەكەنى تويلاۋعا ءتىپتى كەلمەيتىن, تەرىسكەيدەگى قاقاعان قىستىڭ بەت قاراتپايتىن ايازى ەمەس. كەيبىرىمىز قۋانىش پەن قاسىرەت ۇعىمدارىن شاتاستىرىپ العاندايمىز. قازاق ءۇشىن ءسوز جوق, تاۋەلسىزدىكتەن اسقان مەرەكە جوق, وتباسىنىڭ ىنتىماعىنان اسقان مەرەكە جوق. وسىنداي كيەلى دە قاسيەتتى مەرەكەنى قاسىرەت كۇنىنە اكەپ قوساقتاپ, بىلىقتىرعانىمىز تاعى بار. ءتىپتى وسى كۇنى كەيبىرەۋلەر ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى, ياعني تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇن دەپ ەلدى الدارقاتىپ ءجۇر. ال سوندا 1990 جىلعى 25 قازاندى قايدا قويامىز؟ ول كۇن تاريحىمىزدا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر.
ەندەشە, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان كۇندى ۇمىتپايىق! بۇل ءبىزدىڭ ءجۇرىپ وتككەن جولىمىز. وتىز جىل بۇرىنعى تاريحىمىز. قاسيەتتى كەزەڭىمىز.
ساياسات بەيىسباي,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى
