كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
سەزدە كەڭەس وكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ەلىمىزدى باسقارۋداعى جۇمىستارىنا جان-جاقتى تالداۋ جاسالىپ, ساياساتتا, ەكونوميكادا جىبەرىلگەن ورەسكەل كەمشىلىكتەرى اشىق تا وتكىر سىنعا الىندى. ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋى, تاۋار تاپشىلىعى, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ ناشارلاۋى, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ ءجيى بۇزىلۋى, ۇلتارالىق قاتىناستاعى شيەلەنىستەر ەكونوميكالىق داعدارىستى كۇشەيتە ءتۇستى. وداق باسشىلىعى احۋالدى رەتتەۋ ءۇشىن جاريالىلىق, جەدەلدەتۋ, قايتا قۇرۋ سياقتى ساياساتتى ۇستانعانىمەن, وڭ ناتيجە بولا قويعان جوق. باسشىلىق تاراپىنان جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر اشىق ايتىلعان سايىن حالىق اراسىندا نارازىلىق ارتا ءتۇستى. ونىڭ ارتى ساياسي داعدارىسقا ۇلاستى. ءسويتىپ, 1990 جىلدىڭ باسىندا بالتىق ەلدەرى كسرو قۇرامىنان شىعىپ, جەكە ءبولىنىپ تە كەتتى. وداقتى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا بيلىك 1990 جىلى ناۋرىزدا بۇكىلوداقتىق رەفەرەندۋمعا «كسرو-نى تەڭ قۇقىقتى ەگەمەن رەسپۋبليكالاردىڭ جاڭارعان فەدەراتسياسى تۇرىندە جاقتايسىز با؟» دەگەن ساۋالدى شىعاردى. ەل وداقتى جاقتاپ داۋىس بەردى. ەندىگى كەزەكتە وداقتاس رەسپۋبليكالار وداقتىق شارتتىڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا وزدەرىنىڭ ناقتى قۇقىقتارى مەن وكىلەتتىكتەرىن بارىنشا كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جۇمىسقا كىرىستى. وداقتاس رەسپۋبليكالاردا وزدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرىن سايلاۋ باستالدى.
بىزدەگى احۋال قانداي بولدى؟ 1990 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. مەن ول ۋاقىتتا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ارىس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدىم. سول اۋداننان جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلاندىم. بۇل سايلاۋ بۇرىنعى سايلاۋدان وزگەشە بولدى. رەسپۋبليكا تاريحىنداعى تۇڭعىش بالامالى سايلاۋ ەدى. بۇرىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنەن دەپۋتات بولىپ شوپان, مەحانيزاتور, قۇرىلىسشى, شاحتەر سايلانۋى كەرەك دەگەن پارمەن بەرىلەتىن. بۇل سايلاۋدا دا سول ۇدەرىس بايقالعانىمەن, دەموكراتيا, جاريالىلىق ۇعىمى قالىپتاسا باستاعاندىقتان, قاتاڭ ساقتالا قويعان جوق. قازاقستان عىلىم اكادەمياسى, تەاترلار قوعامى, جازۋشىلار وداعى, ارحيتەكتورلار وداعى, كومپوزيتورلار وداعى سياقتى شىعارماشىلىق ۇجىمدارعا ءتيىستى كۆوتا بەرىلىپ, ولار وزدەرىنىڭ سەزدەرىندە جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتاتتار سايلادى. ءسويتىپ, قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ XII شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەسىنە جان-جاقتى ىرىكتەۋدەن وتكەن دەپۋتاتتار سايلاندى. دەپۋتاتتىققا ىرىكتەۋدىڭ بالامالى ءادىسىن قولدانۋ ارقىلى سايلاۋدىڭ جاريالىلىق تۇردە ءوتۋى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ساپاسىنا, ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ سايلانۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. سول دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىس ىستەگەن كەزەڭى تاريحي كەزەڭ دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. اتاپ ايتساق, ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى, تاۋەلسىزدىكتى تۋرالى زاڭدى, رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ سياقتى ماڭىزدى وقيعالار بولدى.
XII شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ العاشقى سەسسياسى 1990 جىلدىڭ 24 ءساۋىرى مەن 30 ءساۋىرى ارالىعىندا جانە 10-28 مامىر ارالىعىندا ءوتتى. جوعارعى كەڭەستە 360 دەپۋتات بولاتىن. بۇرىن دەپۋتاتتار كۇزدە ءبىر اپتاعا, كوكتەمدە ءبىر اپتاعا كەلىپ, ەكى سەسسياعا قاتىسىپ, زاڭداردى قابىلدايتىن. ال بۇل دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ 25-30 پايىزى جالاقى الىپ, تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ, ۇكىمەتپەن بىرگە زاڭ جوبالارىن الدىن الا ازىرلەۋگە قاتىستى. ال قالعان دەپۋتاتتار جىلىنا ەكى رەت كۇزدە 2 اي, كوكتەمدە 2 اي سەسسياعا كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن بولدى.
24 ساۋىردە وتكەن العاشقى سەسسيادا كۇن ءتارتىبى بەكىتىلگەننەن كەيىن جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىراۋىزدان سايلاندى. ال تۇستەن كەيىن جوعارعى كەڭەستىڭ كەشكى ماجىلىسىندە ول كۇن تارتىبىنە «رەسپۋبليكادا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ» تۋرالى, «كونستيتۋتسياعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ» تۋرالى زاڭ جوبالارىن ۇسىندى. بۇل تۋرالى بەلگىلى زاڭگەر, عالىم سۇلتان سارتاەۆ بايانداما جاسادى. سول ۋاقىتتا وداق قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالار پرەزيدەنتتەرىن سايلاپ قويعان ەدى. دەپۋتاتتاردىڭ قىزۋ پىكىرتالاسىنان كەيىن, اتالعان ەكى زاڭ جوباسى قابىلداندى. سول كۇنى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتارى سەسسيادا جاسىرىن, جابىق تۇردە رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتىن سايلايتىن بولىپ كەلىستى. ۇمىتكەر رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنىلىپ, دەپۋتاتتاردىڭ 94 پايىز داۋىسىمەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ءالى ەسىمدە, ساعات 22:30 مينۋتتا ول قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ال 22:45 مينۋتتا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋى استىندا سالتاناتتى تۇردە انت بەردى. كەلەسى كۇنى وتكەن سەسسيادا تۇڭعىش پرەزيدەنت جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ونىڭ ورنىنا ەرىك اسانباەۆ سايلاندى.
وداقتاعى ەكونوميكالىق-ساياسي احۋال ۋشىعا باستاعان ۋاقىتتا ءارى پرەزيدەنتىمىزدى سايلاپ العاندىقتان كۇزدەگى ەكىنشى سەسسيادا ء«وز جەرىمىزدە ءوزىمىزدىڭ ساياساتىمىزدى جۇرگىزۋ كەرەك» دەگەن ماسەلە كوتەرىلە باستادى. جاڭا وداقتىق شارت جاساۋ ءۇشىن, قازاق كسر-ءنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن, ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ مارتەبەسىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭ اكتىلەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداۋ كەرەك بولدى. جوبانى ازىرلەۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, رەسپۋبليكامىزداعى مەملەكەتتىك-قۇقىق سالاسىنىڭ اسا بىلگىر مامانى, اكادەميك سالىق زيمانوۆ كوميسسيا توراعاسى بولدى. بۇل كەزەڭ دەموكراتياعا بارىنشا جول اشىلعان كەزەڭ ەدى. سودان بولار, دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەگەن توپ قۇرىلدى. ءتىپتى «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبى ازىرلەگەن ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ بالاما جوباسى دا ۇسىنىلدى. «دەموكراتيالىق قازاقستان» توپ جەتەكشىلەرى كوپۇلتتى قوعامدا ۇلتتىق مەملەكەتتىك تۇجىرىمدامالاردى جۇزەگە اسىرۋ جاعىمسىز جاعدايلارعا اپاراتىنىن, «سوندىقتان دا ازاماتتىق قوعام قۇرۋ كەرەك» دەگەن ماسەلە كوتەردى.
دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ بارىسىندا كوميسسيا مۇشەسى, اتاقتى زاڭگەر-عالىم, دەپۋتات سۇلتان سارتاەۆ «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبىنداعى دەپۋتاتتاردىڭ «ۇلتتىق رەسپۋبليكا دەگەندى جويىپ, ازاماتتىق قوعام قۇرايىق» دەگەن پىكىرىنە قارسى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. ول: «مەن الەمدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, مىنانى ايتقىم كەلەدى: سىزدەر ويلاعانداي ۇلتتىق مەملەكەت ازاماتتىق قوعامعا, ياعني پراۆولىق مەملەكەتكە قايشى كەلمەيدى. ماسەلەن, انگليا – پراۆولىق مەملەكەت. الايدا ول اعىلشىنداردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى. سونداي-اق فرانتسيا, يسپانيا, جاپونيا, تاعى دا باسقا كوپتەگەن ۇلتتىق نەگىزدەگى پراۆولىق مەملەكەتتەردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز دە وسى مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسىندە ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندى, ۇلتتىق رەسپۋبليكامىزدى دامىتامىز, گۇلدەندىرەمىز. دەكلاراتسياداعى قازاق دەگەن سوزدەن قورقاتىن ەشتەڭە دە جوق. قازاق ۇلتى – سوناۋ ەرتە داۋىردەن ءتىلى, ءدىلى قالىپتاسقان, كىندىك قانى تامعان ءوز تاريحى بار حالىق. ەندى كەلىپ ونى مۇلدە سىزىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى.
دەپۋتات س.زيمانوۆ باستاعان كوميسسيا ءبىر اپتادان استام ۋاقىت دەكلاراتسيا جوباسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جوبانى سەسسيانىڭ تالقىلاۋىنا ەنگىزدى. دەكلاراتسيا جوباسى سەسسيادا جان-جاقتى قىزۋ تالقىلاندى, ونىڭ ءاربىر بابى, كەرەك دەسەڭىز ءاربىر سويلەمى مەن ءسوزى ءارتۇرلى پىكىرتالاس تۋدىرىپ بارىپ, كەلىسىمگە كەلىپ, قابىلدانىپ وتىردى. ول كەزدە دەپۋتاتتىق كورپۋستا باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى ەداۋىر بولاتىن. ولاردىڭ اراسىنان دەكلاراتسيانى قابىلداۋ كەزىندە ءتۇرلى قيتۇرقى سۇراقتار بەرىپ, قارسى شىعىپ, ءسوز سويلەگەندەر دە تابىلدى. «دەكلاراتسيانىڭ نە كەرەگى بار بىزگە؟ ءبىز كەڭەس وداعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. الدە وعان قارسىسىڭدار ما؟» دەگەن ماندەگى پىكىرلەر ايتىلدى. «قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇعىنا وتىرىپ» دەگەن سويلەمدەگى «قازاق» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستالۋىن تالاپ ەتكەن تالقىلاۋدىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلدى. ءتىپتى قارسىلىق تانىتقانداردىڭ قاتارىندا ۇلتى قازاق دەپۋتاتتار دا بولدى. كوميسسيا توراعاسى, اكادەميك, دەپۋتات سالىق زيمانوۆ, قازاق تىلىندە دە, ورىس تىلىندە دە ساۋاتتى بايانداما جاساپ, دەپۋتاتتاردىڭ قويعان سۇراقتارىنا تولىق جاۋاپ بەرىپ, جەتەلەرىنە جەتەتىندەي ەتىپ ءتۇسىندىرىپ وتىردى. جابايحان ءابدىلدين, سۇلتان سارتاەۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, ومىربەك بايگەلديەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ جانە تاعى باسقا دەپۋتتاتتاردىڭ بەلسەندىلىك تانىتىپ, قارسىلىق تانىتقاندارعا بۇلتارتپاس دالەلدى جاۋاپ بەرگەندەرىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىر سول كەزدە ەگەمەندىككە قارسى بولعان دەپۋتاتتاردىڭ بار بولعاندارىنا كوپ ادام سەنبەۋى مۇمكىن. بىراق سولاي بولدى. ونى ءبىز ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ەگەمەندىكتى قابىلداۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ءسويتىپ, ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا 25 قازان كۇنى ساعات 18:55-تە قابىلداندى. قۇجات قابىلدانعان كەزدەگى اسەردى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى ورىندالىپ تۇرعاندا سەسسياعا قاتىسۋشى بارشا دەپۋتات پەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كوزدەرىنە جاس العانى مەنىڭ ەسىمنەن ەشۋاقىتتا كەتپەيدى. بۇل كەۋدەمىزدى كەرنەگەن ۇلكەن شاتتىق, تەبىرەنگەننەن شىققان كوزدىڭ جاسى ەدى.
قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز, شىنايى ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ العىشارتى بولعان ماڭىزدى قۇجات. بۇل قۇجات قازاق كسر-ءنىڭ ەگەمەندىگىن بۇكىل الەمگە ايگىلەدى.
دەكلاراتسيانىڭ ءبىرىنشى تارماعىندا قازاق كسر-ءى باسقا رەسپۋبليكالارمەن بىرگە ەگەمەندى رەسپۋبليكالار وداعىنا ەرىكتى تۇردە كىرەتىنى جانە ولارمەن قارىم-قاتىناستى شارتتى نەگىزدە قۇراتىنى ايتىلدى. سونىمەن قاتار قازاق كسر-ءى ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ءتيىستى وداقتان ەركىن شىعۋعا قۇقىلى ەكەنى كورسەتىلدى. دەكلاراتسيادا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۇلتتىق بايلىعى – جەرى جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭiستiگi, وسiمدiكتەر مەن حايۋاناتتار دۇنيەسi, باسقا دا تابيعي رەسۋرستارى, حالىقتىڭ مادەني جانە تاريحي قازىنالارى, بۇكiل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق پوتەنتسيال قازاق كسر-ءنىڭ ەرەكشە مەنشiگiندە بولاتىندىعى جانە ولار مەملەكەتتىڭ ەگەمەندiگiنiڭ نەگiزiن قۇرايتىندىعى بەكىتىلدى.
دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستىڭ تولىققاندى سۋبەكتىسى رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتادى. قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك بيلىگىنىڭ رەسپۋبليكا ىشىندە عانا ەمەس, وداقتىق شارتتا بەلگىلەنگەن شەڭبەردە سىرتقى قاتىناستا دا ۇستەم, دەربەس, تولىق بولاتىندىعىن بەكىتتى.
ەرەكشە ايتا كەتەتىن جاعداي, دەكلاراتسيادا وزگە دە قۇقىقتىق مىندەتتەرمەن قاتار قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تانىلۋى بولدى. بۇل نورمانىڭ ەنگىزىلۋى جويىلا باستاعان قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنە دەگەن مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىن كورسەتەدى.
قىسقاسى, ساياسي-قۇقىقتىق ءمانى اسا زور بۇل قۇجات 17 بولىمنەن تۇرادى. قۇجاتتا قازاق كسر ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق دەرلىك قاجەتتى شارتى قامتىلدى.
دەكلاراتسيا حالىقتىڭ رۋحىن كوتەردى. كەيبىرەۋلەر بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ەلەمەيتىنى بەلگىلى. شىن مانىندە, توتاليتارلىق جۇيەدە, ارتىق ءسوز ايتقىزبايتىن كەزەڭدە ەگەمەندىك الۋ جونىندە دەكلاراتسيا قابىلداۋ – ۇلكەن جەڭىس. تاۋەلسىزدىك الۋعا جاسالعان العاشقى نىق قادام ەدى!
قۋانىش ايتاحانوۆ,
ءحىى شاقىرىلىمداعى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى
