جۋىردا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينسترلىگىنىڭ گرانتى بويىنشا «كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنەن بەلگىسىز بەتتەر» دەگەن جوبانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جۇماباي شاياحمەتوۆ جانە قازاقستاننىڭ 1940-1960 جىلدارىنداعى قوعامدىق-
ساياسي ءومىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.
عىلىمي جيىن جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ قازاقستان تاريحى كەڭەستىك ءداۋىرىنىڭ بەلگىلى تۇلعاسى جانە مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن تالقىلاۋعا ارنالدى. قاتىسۋشىلار اتاپ كورسەتكەندەي, ج.شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرىنىڭ كوپ بولىگى ي.ۆ.ستالين مەن ن.س.حرۋششەۆتىڭ ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ورنىعۋىنا بايلانىستى اسا كۇردەلى جانە قايشىلىقتى ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلدى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەت پەن ۇلت قۇرىلىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى جاعدايىندا ساياسي-اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ سىناقتان وتكەن ۇلگىلەرى مەن تۇلا بويىندا ءوز وتانىنىڭ شىنايى پاتريوتى, مىقتى ۇيىمداستىرۋشى جانە باسقارۋشىلىق قاسيەتتەرى جيناقتالعان مەملەكەتشىل تۇلعا بولۋعا لايىقتى باسشىلار سۇرانىسقا يە بولۋدا, ولار ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ جوبالارىن العا تارتۋعا جانە رەسپۋبليكامىزدى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعارۋعا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس.
قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمى قاتاڭ سىرتقى قىسىم جاعدايىندا بايانداۋدىڭ فورماتتارىن بايانداۋدىڭ ءنارراتيۆىن جانە كەڭەس كەزەڭىندەگى ەل مەن حالىق تاريحىنداعى نەعۇرلىم سىندارلى كەزەڭدەردى ءتۇسىندىرۋ قاعيداتتارىن تۇجىرىمداۋعا ارنالعان.
تاريح جانە تاريحي جادى جاڭا گەوساياسي ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋى جاعدايىندا مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق اكتورلار مۇددەلەرىنىڭ قاقتىعىسۋ ورىستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ولار وقيعالاردى, تۇلعالاردىڭ رولدەرىن ءتۇسىندىرۋدىڭ پوليارلىق نۇسقالارىن ۇسىنىپ قانا قويماي, سول تۇجىرىمدارىن جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسادى. سوندىقتان تاريحشىلاردىڭ الدىندا مەملەكەتتەر شەڭبەرىندە ازاماتتىق بەيبىتشىلىككە جانە حالىقارالىق ارەنادا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا ىقپال ەتەتىن ۆەريفيكاتسيالاناتىن تاريحي ءبىلىمدى قالىپتاستىرۋ مىندەتتەرى تۇر.
2022 جىلى قازاقستان جۇرتشىلىعى مەن اكادەميالىق قوعامداستىق 1938-1954 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر-ءىنىڭ باسشىسى بولعان, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى, ەكىنشى جانە ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان, 1954-1955 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ج.شاياحمەتوۆ جەڭىس ءۇشىن ادامي جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ بويىنشا قازاق كسر باسشىلىعىنىڭ شتابىن باسقاردى, كسرو-نىڭ باتىس اۋماقتارىنان ەۆاكۋاتسيالانعان ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار مەن حالىقتى قابىلداۋعا جاۋاپ بەردى, قازاقستاننىڭ مايدان ارسەنالىنا اينالۋىنا ىقپال ەتتى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن رەسپۋبليكا سوعىستان كەيىنگى ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە كەيىنگى جاڭعىرتۋ, سونداي-اق قازىرگى زامانعى قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق, اگرارلىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە رۋحاني الەۋەتى سۇيەنەتىن ىرگەتاسىن قۇرۋ جانە نىعايتۋ ساتىلارىنا كوتەرىلدى.
جۇماباي شاياحمەتوۆ 1940-1950 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ پارتيالىق-اكىمشىلىك اپپاراتىنىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال ەتتى. ول ساياسي-اكىمشىلىك قۇرىلىمداردىڭ, ەكونوميكانىڭ, مادەنيەت پەن ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان جارقىن جانە ەرەكشە باسشىلار توبىن ءوسىردى. شاياحمەتوۆ ۇلتتىق باسقارۋشى كادرلاردىڭ قالىپتاسۋىنا زور كوڭىل ءبولىپ, د.قوناەۆ, ج.تاشەنوۆ, ق.ساتباەۆ, ءى.وماروۆ, م.سۋجيكوۆ, ە.تايبەكوۆ, ا.قويشىعۇلوۆ, د.كەرىمباەۆ, م.بۋتين, ا.داۋىلباەۆ, ا.سەمباەۆ, م.سالين, س.جانباەۆ, د.جانعوزين, گ.قارجاۋباەۆ, ح.ارىستانبەكوۆ, م.بەيسەنباەۆ, ر.يلياشەۆ جانە ت.ب. دارىندى قايراتكەرلەردىڭ ۇلكەن لەگىن باسشىلىق ورىندارعا ۇسىنۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى.
ونىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن فابريكالار, زاۋىتتار, قازاق تەاترلارى, مەكتەپتەر, تەحنيكۋمدار, ينستيتۋتتار. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلدى. قازاق ستۋدەنتتەرى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنا كۆوتالار ءبولىندى. 1950-1954 جىلدار ارالىعىندا جۇماباي شاياحمەتوۆ كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانادى. 1946-1954 جىلدارى رەسپۋبليكا جۇماباي شاياحمەتوۆ تۇسىندا, اسىرەسە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ونەركاسىپتە, ءبىلىم بەرۋدە, عىلىم مەن مادەنيەتتە جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتتى. جۇزەگە اسىرىلۋى قازاقستاندى كسرو شەڭبەرىندە ساياساتتىڭ, ەكونوميكانىڭ, مادەنيەت پەن ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا جەتەكشى ورىنعا شىعارعان جوبالارعا شاياحمەتوۆ جەكە ءوزى باستاماشىلىق جاسادى. 1940-1950 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان اۋماعىندا كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-ستراتەگيالىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ ءرولى ەداۋىر ءوستى.
وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قازاق كسر باسشىلارى بارلىق دەڭگەيدە شەشىمدەر قابىلداۋعا جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسىپ قانا قويماي, ساياسي-اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ قۇندى ساباقتارىن الىپ, قازاقستاندىق باسقارۋشىلاردىڭ وزىندىك مەكتەبىن قالىپتاستىردى. قازاق كسر-ءنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى لاۋازىمىندا ج.شاياحمەتوۆ حالىقتىڭ مۇددەسى مەن مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا جاۋاپ بەرەتىن ساياسات جۇرگىزدى.
سوڭعى جىلدارى عالىمدار دا جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ باستى كەزەڭدەرىنە جان-جاقتى عىلىمي سيپاتتاما بەرىپ ءجۇر. سونىمەن بىرگە قازاقستان تاريحىنىڭ كەڭەستىك ءداۋىرىن زەرتتەۋدە جانە ءارتۇرلى ۇلتقا جاتاتىن سول كەزەڭدە باسشى قىزمەتتەردە بولعان تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ, ءارتۇرلى باعىتتاعى قوعامدىق-ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ءرولىن كورسەتۋدە جاڭا عىلىمي تاسىلدەر مەن تەوريالىق-ادىستەمەلىك نەگىزدەمەلەر ازىرلەۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىندە تۇر. اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ قالىپتاسقان جانە ورنىققان كەزەڭىندەگى تۇلعالاردىڭ ءرولىن زەرتتەۋدىڭ قازىرگى قازاقستاندىق قوعام مەن عىلىمعا ەرەكشە ماڭىزى بار, ويتكەنى بۇل يدەولوگياسىزداندىرۋ, توتاليتارلىق رەجىمنىڭ مۇراسىن بۇزۋ جانە ودان باس تارتۋ, وتارشىلدىقتان كەيىنگى كەڭەستىك سيپاتتاعى سيندرومدى ەڭسەرۋ, سونداي-اق كەڭەستىك جانە كەڭەستەن كەيىنگى قوعامداردى زەرتتەۋ ۇدەرىستەرىنە تىعىز بايلانىستى بولىپ وتىر.
كەڭەستىك قازاقستانداعى ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى مەن ورنىعۋ كەزەڭىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ماسەلەلەر كەشەنىنىڭ كۇردەلىلىگىن نازارعا الىپ, جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەل تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى ۋاقىتىنداعى قازاق كسر باسشىسى رەتىندەگى ورنىن ايرىقشا اتاپ وتەمىز. سونداي-اق قازاقستان تاريحىنىڭ جالپى بەينەسى مەن حالىقتىڭ ۇجىمدىق زەردەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ستاليندىك جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدەر تاريحىنىڭ كۇڭگىرت بەتتەرىن تولىقتىرۋ جانە ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتا وتىرىپ, مىناداي ۇسىنىس جاسايمىز. جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي كەڭەستىك كەزەڭدەگى باسقارۋ اپپاراتىن قالىپتاستىرۋ تاريحى جانە ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋداعى قايراتكەر ەڭبەگىن ساراپتايتىن دەرەكتى فيلمدەر شىعارۋ, تاقىرىپتىق حابارلار ۇيىمداستىرۋ, تاريحشىلارمەن سۇحباتتار وتكىزۋ, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا كەڭەستىك ءداۋىردى, اسىرەسە 1930-1960 جىلدار ارالىعىن زەرتتەۋ بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك جەتەكشى ورتالىقتارمەن بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى كۇشەيتۋ, عىلىمي قوعامداستىققا ج.شاياحمەتوۆتىڭ كەڭەستىك قازاقستان تاريحىنداعى ءرولى تۋرالى وتاندىق باسىلىمداردا, سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانىمدار ازىرلەۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.
جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسى نەگىزىندە ماڭگى ەستە قالدىرۋعا ارنالعان تاريحي قايراتكەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋدىڭ ءىس-شارالارى ارنايى بەكىتىلگەنى ابزال.
تالعاتبەك ءامينوۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور
