كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
2010-2013 جىلدارى قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي عيماراتتارىنا جاپپاي ەنەرگيا ءاۋديتى جۇرگىزىلدى. بۇل كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردە جىلۋ ەنەرگياسىن جىلىنا ورتا ەسەپپەن 240 كۆت•ساع/م2 تۇتىناتىنىن كورسەتتى. سالىستىرۋ ءۇشىن دەرەك كەلتىرسەك, بۇل كورسەتكىش شۆەتسيادا – جىلىنا 82 كۆت•ساع/م2, گەرمانيادا – 120, فرانتسيادا – 126, انگليادا – 130. ارينە, بۇل قىس مەزگىلىندەگى ەلدىڭ ەداۋىر بولىگىندەگى قاتال كليماتقا, سونداي-اق ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە, ورتالىعىندا جانە باتىسىندا ۇزاق ىستىق جانە قۇرعاق جازعا بايلانىستى تۇسىندىرىلەدى. مۇنىڭ ءبارى قىستا عيماراتتاردى جىلىتۋ ءۇشىن جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ ەداۋىر مولشەرىن, سونداي-اق جازدا سالقىنداتۋ ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدى قاجەت ەتەدى.
قازىرگى تۇرعىن ءۇي قورىندا اۋقىمدى ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋ سوڭعى 20-30 جىلدا جاسالماعان. قازاقستانداعى ەنەرگيا تيىمدىلىگى ىسىندەگى شەشۋشى كەزەڭ دەپ 2004 جىلى «ازاماتتىق عيماراتتاردىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋى جانە جىلۋ قورعاۋى» قۇجاتى قابىلدانعان كەزدى ايتۋعا بولادى. سوندىقتان 2005 جىلعا دەيىن سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر ەنەرگيانى تۇتىنۋ تۇرعىسىنان كوبىرەك نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ال ولار جالپى تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 91%-ىن قۇرايدى.
قولدانىستاعى نورماتيۆكە سايكەس, قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىن ۇيلەر «س-» – «قالىپتى» كلاسىنان تومەن بولماۋعا ءتيىس, ال پايدالانىلىپ جاتقان عيماراتتاردى ەنەرگيا تيىمدىلىگى كلاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەرموجاڭعىرتۋ كەرەك. بۇۇ دب عەق جانە ۇكىمەت جوبالارىنىڭ قولداۋىمەن 2011-2017 جىلدارى قازاقستاننىڭ ءتۇرلى قالالارىندا ورنالاسقان بىرقاتار كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيگە ەنەرگيالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. تالداۋ كورسەتكەندەي, 30-50 جىل بۇرىن سالىنعان ۇيلەر نەگىزىنەن «E» («تومەن») جانە «D» («وتە تومەن») كلاستارىنا سايكەس كەلەدى. سونداي-اق بۇۇ دب قولداۋىمەن قازاقستان استاناسىندا جاڭادان سالىنعان عيماراتتاردىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگى كلاسىن تەكسەرۋ ءۇشىن شاعىن زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەلەر عيماراتتاردىڭ 25-30%-ىندا (قاباتتىلىعىنا بايلانىستى) ەنەرگيا تيىمدىلىگىنىڭ ەڭ تومەنگى رۇقسات ەتىلگەن كلاسىنا («س» – «قالىپتى») سايكەس كەلمەيتىنىن كورسەتتى. ادەتتە, بۇل عيماراتتاردى جىلۋدى قورعاۋعا جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ ۇنەمدەلۋىنە, جىلۋ تۇتىنۋدى رەتتەۋدىڭ زاماناۋي جۇيەلەرىنىڭ بولماۋىنا جانە وسى جۇيەلەرگە كەيىننەن ءتيىستى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى بولدى. ايتا كەتەيىك, ونداعان جىلدان كەيىن بۇگىنگى ەنەرگيا تيىمدىلىگى نورمالارى بويىنشا سالىنعان زاماناۋي عيماراتتار دا ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى.
قازاقستان ەلدىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن 2030 جىلعا قاراي 25%-عا جانە 2008 جىلعى دەڭگەيدەن 2050 جىلعا قاراي 50%-عا تومەندەتۋ باعىتىنا بەت بۇردى. ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكولوگيالىق جاعدايعا جاعىمدى اسەر ەتەدى. ويتكەنى وتىن تۇتىنۋدى ازايتۋ شىعارىندىلاردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تۇرعىن ءۇي عيماراتتارى ماڭىزدى ەنەرگيا تۇتىنۋشىسى جانە ەنەرگياعا دەگەن سوڭعى سۇرانىستا ەكونوميكا سەكتورىنىڭ اراسىندا ونەركاسىپتەن كەيىنگى ورىندى الادى. وسىعان بايلانىستى عيماراتتاردىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ (تەرموجاڭعىرتۋ) ەنەرگيا تيىمدىلىگى ماقساتىنا قول جەتكىزۋدىڭ جانە تۇتاستاي العاندا ەل ەكونوميكاسىن دەكاربونيزاتسيالاۋدىڭ قاجەتتى شارتى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تۇرعىن ءۇي عيماراتتارىن تەرموجاڭعىرتۋدىڭ جىلۋ قاجەتتىلىكتەرىنە ەنەرگيا تۇتىنۋدى قىسقارتۋدان باسقا دا وڭ اسەرى بار. مىسالى, تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ, عيمارات قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ, ولاردىڭ سايكەستىگىن قازىرگى زامانعى ستاندارتتارعا دەيىن جەتكىزۋ, سونداي-اق جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ نارىقتىق قۇنىن ارتتىرۋ. بۇل ارتىقشىلىقتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭعىرتۋعا جۇيەلى كوزقاراس ازىرلەۋدى باستاۋ قاجەت. پاتەر يەلەرى ءوز ۇيلەرىن قالاي جاڭارتا الاتىنىن كورسەتەتىن ءتيىمدى تۇراقتى ۇلگىلەر جاساۋى قاجەت. بۇل تەك 1960-1990 جىلداردا سالىنعان ەسكى تۇرعىن ۇيلەرگە عانا ەمەس, سونداي-اق بولاشاق ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى تۇرعىن ءۇيدى اۋقىمدى جوندەۋ جانە جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى ارقاشان ماڭىزىن جويمايدى. ونداعان جىلداردان كەيىن 2000 جىلدارى سالىنعان ۇيلەر دە مودەرنيزاتسيادان ءوتۋى كەرەك, ونىڭ ىشىندە جىلۋ تەحنيكالىق سيپاتتامالارىن جاقسارتۋ, سونىمەن قاتار زاماناۋي ينجەنەرلىك جۇيەلەردى جىلىتۋ, جەلدەتۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە ت.ب.
تۇرعىن ءۇي عيماراتتارىنىڭ ەنەرگيا سيپاتتامالارىنا ءارتۇرلى حالىقارالىق دونورلاردىڭ (مىسالى, جاھاندىق ەكولوگيالىق قور, بۇۇ دب, USAID جانە ت.ب.) قولداۋىمەن عيماراتتاردى جاڭعىرتۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالاردى ورىنداۋ اياسىندا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ول كەزدە ەنەرگەتيكالىق پاسپورت ازىرلەنىپ, جاڭعىرتىلعان عيماراتتاردا ەنەرگيا تۇتىنۋ ناتيجەسى باقىلانعان ەدى.
قازاقستاندا قاناتقاقتى جوبالاردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, وسى ۇلگىدەگى تۇرعىن ۇيلەردەگى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ءىس-شارالارىنان بولاتىن ەڭ جوعارى ناتيجە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جابدىعىن ءتيىستى پايدالانۋدىڭ 3 جىلىنان كەيىن پايدا بولادى. ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ءىس-شارالارىنىڭ وسىنداي پاكەتىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە ءبىراز جىل ىشىندە ورتاشالاندىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ جىلۋ تۇتىنۋدا 40-50% ۇنەمدەلدى (تەمىرتاۋ, قاراعاندى قالالارىندا جانە ت.ب.). وسى ۇلگىدەگى تۇرعىن ۇيلەردە جىلىتۋ, جارىقتاندىرۋ, شاتىردى جىلىتۋ, قاسبەتتى جوندەۋ, تەرەزەلەردى اۋىستىرۋ جانە باسقا دا اۋىستىرۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى ورىنداۋ قازىرگى بار قۇرىلىس نورمالارى بويىنشا عيماراتتىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگى كلاسىن «س» – «قالىپتى» كلاسىنا دەيىن ارتتىرۋعا الىپ كەلەدى.
ەنەرگيا تۇتىنۋدى ازايتۋ جانە سونىڭ ىقپالىمەن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ ماقساتىندا وسىنداي كەشەندى جۇمىستى ورىنداۋدىڭ جاپپاي تاجىريبەسى ايتارلىقتاي ينۆەستيتسيالار قاجەتتىلىگىمەن قيىندايدى. قاناتقاقتى جوبالار دەرەكتەرى بويىنشا ءبىر جاڭعىرتىلاتىن عيماراتقا شامامەن 160-180 مىڭ دوللار قاجەت (ورتاشا ەسەپ ستاتيستيكالىق 5 قاباتتى 4 كىرەبەرىسى بار تۇرعىن پانەلدىك ءۇي ءۇشىن ەسەپتەلگەن). 50 شارشى مەترلىك 1 پاتەرگە ينۆەستيتسيا سوماسى شامامەن 2,5 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار تۇرعىن ءۇيدى تەرموجاڭعىرتۋ ەسەبىنەن جىلۋ تۇتىنۋدى تومەندەتۋدىڭ پايداسى وتە ماردىمسىز جانە وسى پاتەرگە ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 40-50 دوللاردى قۇرايدى.
مۇنداي بولماشى پايدانىڭ سەبەبى ەڭ الدىمەن ەلدەگى جىلۋ ەنەرگياسى ءۇشىن تومەن تاريفتەردە جاتىر. تومەن تاريفتەر قازاقستاندا قازبا وتىنىنا سۋبسيديالاردىڭ بولۋىنا بايلانىستى. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك (حەا) ءتۇرلى ەلدەردەگى قازبا وتىنىنا سۋبسيديالاردى ون جىلدان اسا ۋاقىت بويى جۇيەلى تۇردە باعالاپ كەلەدى. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان وسىنداي سۋبسيديالار مولشەرى بويىنشا العاشقى 20 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى, ولار حەا دەرەكتەرى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ 2,7%-ىن قۇرايدى. بۇل رەتتە كومىرگە (ەلدەگى ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن نەگىزگى وتىن) بولىنگەن سۋبسيديالار 2020 جىلى 1,4 ملرد دوللارعا, گازعا 0,2 ملرد دوللارعا جەتتى.
بۇل سۋبسيديالار ء(ىجو-ءنىڭ 2,7%-ى), سونداي-اق كروسس-سۋبسيديالاۋ پراكتيكاسى عيماراتتاردى, اسىرەسە تۇرعىن ۇيلەردى جاپپاي تەرموجاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن انتيستيمۋلدار جاسايدى. عيماراتتاردا جىلۋ ەنەرگياسىن تۇتىنۋدى ازايتۋ ارقىلى كوزدەردە وتىن جاعۋ كولەمىن ازايتۋعا قاراعاندا, جىلۋ ەنەرگياسىن ۇتىمسىز جۇمساۋ الدەقايدا ءتيىمدى. بىراق مۇنداي جاعداي ءبىز ويلاعانداي بولا بەرمەيدى. ۇكىمەت ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى سۋبسيديالارمەن شەكسىز ۇزاق ۋاقىت قامتاماسىز ەتە الماۋى مۇمكىن, ويتكەنى ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەتىن جاڭا سىن-قاتەرلەر پايدا بولدى. سونداي سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى – قازبالى كومىردى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن ەسكىرگەن ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم. دەكاربونيزاتسياعا قابىلدانعان باعىت وسى ەنەرگيا قۋاتىن بەلسەندى تۇردە جاڭعىرتۋعا, سونىمەن بىرگە مۇمكىندىگىنشە كومىر ەمەس, نەگىزىنەن جاسىل تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ستانسالاردى ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتەدى. تومەن كومىرتەكتى دامۋ تۇجىرىمداماسىندا (كنۋر) اتاپ وتىلگەندەي, ولاردى كومىرتەكسىز جانە تومەن كومىرتەكتى جابدىقپەن الماستىرا الماۋ نە شىعارىندىلاردى ازايتۋ جونىندەگى ماقساتتارعا قول جەتكىزبەۋگە نە جوعارى كومىرتەكتى جابدىقتى جاڭعىرتۋعا قوسىمشا ينۆەستيتسيالار سالۋ قاجەتتىگىنە نەمەسە ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپتەن شىعارۋعا جانە ءۇمىتسىز اكتيۆتەرگە اينالدىرۋعا اكەلىپ سوعادى.
بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردىڭ كوپشىلىگىنە ءتان كەدەرگىلەر مەن العىشارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستانداعى كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى تەرموجاڭعىرتۋ پروتسەسىن ساۋاتتى جانە ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدا تۇرعىن ءۇي قورىن ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇزدىك حالىقارالىق پراكتيكالاردى زەردەلەۋ قاجەت. وسى ورايدا حالىقارالىق جوبالاردا ءىس جۇزىندە زەردەلەگەن تاجىريبەنى نەگىزگە الا وتىرىپ, تۇرعىن ءۇي قورىن كەڭ اۋقىمدى ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋدى ۇيىمداستىرۋعا تومەندەگى ءتاسىلدى تالقىلاۋ ءۇشىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
بىرىنشىدەن, تۇرعىن ءۇي قورلارىن ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋعا تالداۋ جۇرگىزۋدى باسقا ەلدەردىڭ (مىسالى, گەرمانيا, ۋكراينا, ليتۆا) تاجىريبەسى نەگىزىندە ىسكە اسىرۋعا بولادى. ياعني تۇرعىن ءۇي قورىن ەگجەي-تەگجەي زەردەلەۋ ۇسىنىلادى: ءبىرىنشى كەزەكتە عيماراتتار قورىنىڭ قاي سەگمەنتى ساناتسياعا ۇشىراۋى كەرەك؟ نەگىزگى قۇرىلىس سەريالارىنىڭ نەگىزگى زاقىمدانۋىن زەرتتەۋ, زاقىمدانۋدىڭ جىكتەلۋىن جۇرگىزۋ, جاڭعىرتۋ بارىسىندا قانداي ەنەرگەتيكالىق ەمەس جانە ەنەرگەتيكالىق ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس ەكەنى تۋرالى قورىتىندى جاساۋ قاجەت. قاناتقاقتى كەزەڭنىڭ پراكتيكالىق بولىگى – تۇرعىن ۇيلەردى ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋدىڭ تارتىمدىلىعىن ۆيزۋالداۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ. بۇل تەرموجاڭعىرتۋ پروتسەسىن ستاندارتتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى (بىرىڭعاي قۇجاتتار, ساتىپ الۋ پروتسەستەرى, مامانداردىڭ مالىمەتتەر بازاسى جانە ت.ب.).
ەكىنشىدەن, ەلدەگى تەرموجاڭعىرتۋدى قولداۋ باعدارلامالارىن قالىپتاستىرۋ. قازاقستانداعى ەكونوميكانىڭ قالىپتاسقان نارىقتىق سيپاتىن ەسكەرە وتىرىپ, كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ ءتيىمدى باعدارلامالارى مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن بانكتىك كرەديتتەرگە, سونداي-اق ارنايى رەۆولۆەرلىك قورلار قۇرۋعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. مۇنداي باعدارلامالار نەمەسە قورلاردى باسقارۋ ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك. بۇۇ دب ۇسىنىستارى بويىنشا قازاقستانداعى تۇرعىن ءۇي عيماراتتارىن تەرموجاڭعىرتۋدى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەردى كۇردەلى جوندەۋگە مەنشىك يەلەرىنىڭ قاراجاتىن بىرتىندەپ جيناقتاۋ پروتسەسىن رەتكە كەلتىرۋ ماڭىزدى. بۇل, اسىرەسە 5-10 نەمەسە ءتىپتى 15 جىلدان كەيىن كۇردەلى جوندەۋدى جوسپارلاپ وتىرعان ۇيلەرگە قاتىستى.
ۇشىنشىدەن, تەرموجاڭعىرتۋ بويىنشا جوبالاردى كاسىبي جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پيك/ميب قولداۋىن ۇيىمداستىرۋ. ول ءۇشىن ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋدى جانە جوندەۋدى كاسىبي باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. تۇرعىن ءۇي يەلەرىنە تۇرعىن ۇيلەردى ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەتىن تۇرعىن ۇيلەردى جاڭعىرتۋ جونىندەگى مەنەدجەرلەردى دايارلاۋ. مۇنداي مەنەدجەرلەر كوپپاتەرلى ءۇيدى ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋدىڭ بارلىق پروتسەسىن سۇيەمەلدەيدى.
تورتىنشىدەن, وڭىرلەردە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا جەرگىلىكتى نەمەسە وڭىرلىك دەڭگەيدە ساناتسيا بويىنشا قۇزىرەتتەردىڭ ءتيىستى ورتالىقتارىن قۇرا وتىرىپ, تەرموجاڭعىرتۋ نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى اقپاراتتىق ناۋقان جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ. بۇل, اسىرەسە اقپارات بەرىلەتىن جانە وقىتىلاتىن پاتەر يەلەرى اراسىندا تەرموجاڭعىرتۋ جونىندەگى شەشىمدەردى كەلىسۋ كەزىندە تۋىندايتىن پروبلەمالاردىڭ ءبىر بولىگىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
لاريسا شرەكەنباح,
IWO – «شىعىس ەۋروپانىڭ تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعى» باستاماسى,
الەكساندر بەلىي,
گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ساراپشى
