رەسمي تۇردە «ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى» اتتى باستامانىڭ تۇساۋكەسەرى 1992 جىلعى 5 قازاندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن جاريالانعان. سونداعى نەگىزگى ماسەلە – ازيا وڭىرىندە ىنتىماقتاستىقتى قالىپتاستىرۋ شارالارىن ايقىنداپ, كوپجاقتى بەيبىت ديپلوماتياعا قول جەتكىزۋ ەدى.
مۇنداي كەڭەستى شاقىرۋ قاجەتتىلىگى بيپوليارلىق جۇيە ىدىراعاننان كەيىن ومىرگە كەلگەن بىرقاتار جاڭا مەملەكەتتەر مەن ورتالىق ازيانىڭ جاڭا ساياسي كەلبەتىنىڭ قالىپتاسۋىنان, دەمەك وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ وزگەرۋىنەن تۋىنداعان ەدى. كەڭەس قۇرۋ تۋرالى باستامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازيا وڭىرىندە پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى جانجالداردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە باسىمدىق بەرۋ جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋ.
وسى ورايدا اتالعان كەڭەستى شاقىرۋدىڭ ءوزى قانشالىقتى سىندارلى ساياسات, ۇسىنىستان ناقتى ىسكە اسىرۋ بارىسى قانشالىقتى كوپ دەڭگەيلى بولعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, 1994-2002 جىلدار ارالىعىندا ارنايى جۇمىس توبىنىڭ, اعا لاۋازىمدى تۇلعالار كوميتەتىنىڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋلەردىڭ بىرقاتار وتىرىسى ءوتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2002 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ» I ءسامميتىن وتكىزۋ مۇمكىندىگى تۋادى.
بۇگىنگى تاڭدا كەڭەس پارامەترلەرى مەن ماڭىزى بويىنشا پانازياتتىق ديالوگ الاڭىنا اينالىپ ۇلگەردى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ءوڭىردىڭ 27 ەلى كەڭەستىڭ مۇشەسى بولسا, ازيادان تىس مەملەكەتتەر ىشىندە بەلارۋس, اقش, ۋكراينا جانە 5 حالىقارالىق ۇيىم (بۇۇ, كوشى-قون جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىم, ەقىۇ, اراب مەملەكەتتەرى ليگاسى, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى) بايقاۋشىلار رەتىندە تىركەلگەن. بۇدان باسقا, تاعى 5 ۇيىم – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وڭىرلىك تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمى, بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسى اوسشك-ءنىڭ ارىپتەستەرى. سونىمەن قاتار كەڭەسكە مۇشە ەلدەر الەم حالقىنىڭ 60 پايىزىن قۇرايدى, ال الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 40 پايىزىنا جۋىعى وسى ازيا وڭىرىندە شوعىرلانعان.
اوسشك-نە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناس قاعيداتتارى بۇۇ-نىڭ جارعىسى جانە حالىقارالىق قۇقىققا سايكەس كەلەدى. الماتىنىڭ اوسشك اكتىسىمەن ەگەمەندى تەڭدىك جانە ەگەمەندى قۇقىقتاردى قۇرمەتتەۋ; جانجالداردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ; ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني ىنتىماقتاستىق; باسقا مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ; كۇش قولدانباۋ نەمەسە كۇشپەن قورقىتۋدى قولدانباۋ; مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى; قارۋسىزدانۋ جانە قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ; ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتاردى قۇرمەتتەۋ بەكىتىلگەن.
الماتى اكتىسىنە سايكەس سەنىم شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ اوسشك ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە تانىلعان. ازيا قۇرلىعىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى سەنىم شارالارى كاتالوگى مەن وندا كورسەتىلگەن شارالار ۇسىنىمدىق سيپاتقا يە جانە اوسشك مۇشەلەرى ولاردى ءساتى كەلسە قولدانۋى مۇمكىن.
بۇگىندە سەنىم شارالارى كاتالوگى بويىنشا جۇمىس قارقىندى جالعاسۋدا. ال بيىلعى سامميتتە قابىلداناتىن سەنىمدى نىعايتۋ شارالارىنىڭ جاڭارتىلعان كاتالوگى ەپيدەميالىق قاۋىپسىزدىك, قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جانە فارماتسەۆتيكا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس سياقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باسىم باعىتتارىن قامتيدى.
جالپى, اوسشك قىزمەتى قاۋىپسىزدىكتىڭ بەس «ولشەمىن» قامتيدى. ولار: اسكەري-ساياسي, جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەرگە قارسى كۇرەس, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە ادامي ولشەمدەر. دەمەك اوسشك-ءتى ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان حالىقارالىق ساياسات ينستيتۋتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
سونىمەن بىرگە وركەنيەت داعدارىسىنا ۇلاسىپ كەتۋ قاۋپى بار قازىرگى الەمدىك پروبلەمالاردىڭ وزەكتىلىگى حالىقارالىق ساياساتتا ۇنەمى الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. وسى ورايدا, الەمدىك گەوساياسي تۇراقسىزدىقتى نازارعا الساق, جالپىعا بىردەي قاۋىپسىزدىك پەن ورنىقتى دامۋ ماسەلەلەرىن قامتيتىن جانە شەشەتىن اوسشك سياقتى كوپجاقتى كەڭەستى جاڭعىرتۋ – بۇگىنگى باستى تالاپ. ولاي بولسا, قازاقستاننىڭ اوسشك اتتى سىرتقى ساياسي باستاماسىنىڭ حالىقارالىق ۇيىم دارەجەسىنە دەيىن كوتەرۋ جونىندەگى ۇسىنىسى وزەكتى ەكەنى انىق.
وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا اوسشك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە قاتىسۋشىلارىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «اوسشك حالىقارالىق ۇيىم بولۋعا ابدەن لايىق, ول ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارا جۇزەگە اسىرىلدى» دەگەن وي ايتقان بولاتىن. ياعني ۇيىم رەتىندە كەڭەس نەگىز قالاۋشى قۇجاتتارعا, باسشىلىق جانە اتقارۋشى ورگاندارىنا, جەدەل بيۋدجەتكە جانە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن حاتشىلىققا يە ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. «ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىس ازيانىڭ جاھاندىق ماسەلەلەرىندەگى جاڭا ءرولىن انىق كورسەتەدى. بۇل قادام, سونداي-اق مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءىرى كونتينەنتتە شىن مانىندە ورتاق, تۇتاس جانە جان-جاقتى قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىن قۇرۋعا بەيىلدىلىگىن راستايدى», دەپ مەملەكەت باسشىسى ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن.
قازىرگى كەزدە اوسشك جاڭا ۇيىمعا – «ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ جونىندەگى ۇيىمىنا» وزگەرتىلۋى تۋرالى ماسەلە وسى جىلدىڭ 12-13 قازانىندا وتەتىن كەڭەستىڭ VI سامميتىندە نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قاراستىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. قازاقستاننىڭ بۇل ۇسىنىسىن كەڭەسكە قاتىسۋشىلار قولداعان جاعدايدا, جاڭا ۇيىمنىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى الار ورنى ەرەكشە بولاتىنى ءسوزسىز.
مۇحيت اسانباەۆ,
پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى
