سولاردىڭ قاتارىندا, زامانالار الماسىپ جاتقاندا, تاريح عىلىمىن دامىتۋعا ايترالىقتاي ۇلەس قوسقان الداجۇمانوۆ قايدار سەيسەمباي ۇلىن اتاۋعا بولادى. قايدار اعانىڭ عىلىمي ءومىرىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى قوعامدار وزگەرگەن كەزەڭدەگى ساياسي جۇيەلەر مەن تاريحي سانانىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بولعان تۇبەگەيلى جاڭا تاريحي ۇدەرىستەردى زەردەلەپ, زەرتتەۋگە قاتىسۋىندا. قايدار اعامىز كەڭەس وداعىندا ءوسىپ, وقىپ, تاربيەلەنىپ, ەڭبەك ەتكەن, تۇلعا بولىپ قالىپتاسقان. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە كەلگەن بارشا وزگەرىستەردى, جاڭالىقتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قالاي قازاقستاندى كوركەيتەمىز دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولا بىلگەن ىزدەنىمپاز عالىم. ول ءوزى ەڭبەك ەتكەن تاريح عىلىمى سالاسىندا ەگەمەندى ەلدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا العان, وسى قىزمەتى ءۇشىن ابىرويعا يە بولعان جاڭشىل تاريحشى.
بۇگىنگى قازاقستان حالقى وتكەن تاريحىنان قالاي ساباق الادى, اق پەن قارانى, شىندىق پەن جالعاندى قالاي اجىراتا الماق دەگەن تاعدىرلىق ماسەلە قايدار اعامىزدى ۇدايى تولعاندىرىپ كەلەدى. سوندىقتان بولار ونىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىندا كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق حالقىنا اۋىر سوققىلار جاساعان 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق, 1931-1933 جىلدارداعى جاپپاي اشتىق, 1928-1938 جىلداردا جۇرگىزىلگەن ستاليندىك ساياسي-قۋعىن سۇرگىن ماسەلەلەرى ەرەكشە ورىن الادى. تاريحتىڭ قايعىلى بەتتەرىنىڭ شىندىعىن قايدار سەيسەمباي ۇلى ارحيۆ قويناۋىنداعى قۇجاتتار ارقىلى ناقتى كورسەتىپ, تاريحي وقيعالاردىڭ شىنايى كارتيناسىن جاسايدى. ال, تاريحي شىندىق ادامدار ساناسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا, ناعىز وتانشىلدىق سەزىمىنىڭ تاربيەلەنۋىنە وسى ارقىلى مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەتىندىگى اقيقات. ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى قايدار اعامىز مەملەكەتشىل جانە حالىقشىل تۇلعا. ونىڭ ءوز ۇلتىنا عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتارعا ۇلاعاتتى ءسوز ايتا الاتىن ابىرويلى عالىم بولىپ قالىپتاسۋى ءسوز جوق قايدار الداجۇمانوۆتىڭ وسكەن ورتاسى مەن العان ءبىلىمنىڭ ارقاسى.
قايدار سەيسەمباي ۇلى كوپ دارىنداردى ومىرگە اكەلگەن قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىندا 1942 جىلى 10 قازاندا دۇنيەگە كەلدى. 1960 جىلى قاراعاندى قالاسىنداعى №7 قازاق ورتا مەكتەبىن ءتامامدادى. ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قارقارالى اۋدانىنىڭ «ۆوستوك» كەڭشارىندا جۇمىسشى بولۋدان باستايدى. قايدار اعامىزدىڭ بالالىق شاعى وڭاي بولعان جوق. جەتى جاستان اسقاندا اناسى ماكەجان عاليلاقىزى دۇنيەدەن وزادى. 37 جاسىندا 1950 جىلى ومىردەن وتكەن ماكەجاننىڭ ارتىندا 4 ۇل بالا قالدىق, - دەپ ەسكە الادى قايدار اعامىز. انامىز ماكەجان ارابشا حات تانىعان, كەيىن كيريليتسانى مەنگەرىپ وقىعان, دومبىرا, ماندالين, اكاردەون, گارمون تارتاتىن, كيىم تىگەتىن ىسمەر ادام بولدى,- دەيدى قايدار اعا. اكەسىنە, دۇكەندەگى كەزدەمەدەن كيتەل, گاليفە شالبار, قۇلاقشىنداردى ءوزى تىگىپ بەرەتىن. سەبەبى, كيىم ساتىپ الۋ سول جىلداردا وتە قيىن ەدى. ءبىزدى دە انامىز ءوزى تىككەن كيىمدەرمەن قامتاماسىز ەتەتىن. ۇيدە ءوزى ويناي بىلەتىن مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ بارلىعى بولاتىن. ءوزىم مۋزىكا اۋەنىمەن العاش رەت انام ويناعان اسپاپتار ارقىلى تانىستىم, - دەيدى كاكەڭ.
قايدار اعا اكەسى سەيسەمبايدى ەرەكشە جىلى سەزىممەن ەسكە الادى. اكەسىنىڭ قارقارالى وڭىرىندە بەلگىلى, ابىرويلى ازامات بولعانىن ايتادى. سەيسەمباي 1921-1922 جىلداردا بولعان اشتىق كەزىندە الاش قايراتكەرى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن بىرگە اشارشىلىققا ۇشىراعان قازاق اۋىلدارىنا كومەككە مال جيناۋعا قاتىسادى. كەيىنىرەك 1925 جىلى ج. ايماۋىتوۆتى بولشەۆيكتەر كۋدالاۋعا تۇسىرگەندە سەيسەمبايدا قۋدالاۋعا ۇشىرايدى. سوتتالۋدان امان قالعان ول كىسى كوپ جىلدار بالتاشىلار بريگاداسىنىڭ بريگادەرى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1937 جىلى ەڭبەگىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن سەيسەمباي كالينين اتىنداعى كولحوزدىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراپ كەتكەن توراعاسىنىڭ ورنىنا تاعايىندالادى. ۇجىمشارداعى ەڭبەكتى شەبەرلىكپەن ۇيىمداستىرا بىلگەن جاڭا توراعا 2 جىلدا كالينين كولحوزىن الدىڭعى قاتارعا كوتەرەدى. جەتىستىكتەرىن 1939 جىلعى بۇكىلوداقتىق ۆدنح-دا كورسەتكەن كالينين كولحوزىنىڭ توراعاسى سەيسەمباي «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. سوعىسقا دەيىن قارقارالى وڭىرىندە بىردە-ءبىر ادام مۇنداي ماراپاتقا يە بولماعان ەكەن. قايداردىڭ اكەسى سوعىسقا جىبەرىلمەي برونمەن قالدىرىلادى. 1941-1945 جىلدارى كولحوز شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە ەرەكشە ات سالىسادى.
بەلگىلى عالىم, قوعام قايراتكەرى سول كەزدە قاراعاندى وبكومى حاتشىسى ءامىر قاپاپينمەن بىرگە 1942 جىلى قاراعاندىدا اقىندار ايتىسىن ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋگە كومەكتەسەدى. 1943 جىلى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى وتكىزىلىپ سەيسەمباي وبكوم مۇشەسى رەتىندە سوعان قاراعاندى اقىندارىن باستاپ بارادى. سول جىلى الماتىداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى جاڭادان اشىلعان بولاتىن. اقىندار ايتىسىن قازاقتىڭ بەلگىلى جىراۋى جامبىل جاباەۆ اشادى. جيىنعا قازاقستان كومپارتيسى وك حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ قاتىسىپ وتىرادى. قاراعاندىلىق اقىندار دوسكەي الىمباەۆ, ماياسار جاپاقوۆ, قايىپ اينابەكوۆ (ساكەن سەيفۋلليننىڭ قايناعاسى), ءشاشۋباي قوشقارباەۆ ونەرلەرىمەن الماتى جۇرتىن تامساندىرادى.
سوعىس كەزىندەگى كەلەسى ءبىر ايتۋلى وقيعا كالينين كولحوزىنىڭ جىلقىشىسى سمايل ساعىندىقوۆ باققان 500 جىلقى مايدانعا جىبەرىلەدى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن كالينين كولحوزىنىڭ جىلقىشىسى سمايل ساعىندىقوۆ 1-ءشى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالادى.
1943 جىلى كالينين مايدانىنا قاراعاندى حالقى جيناعان 1 ەشەلون ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەكتى الىپ بارۋعا سەيسەمبايدى 1,5 ايعا وبكوم ارنايى تاپسىرمالارمەن جىبەرەدى. سەيسەمباي وسى ساپارىندا مايدانداعى 100,101 قازاقستاندىق بريگادالار جانە پانفيلوۆ دۆيزياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ اراسىندا بولىپ قايتادى.
كالينين كولحوزىنىڭ بەلسەندى جۇمىسىن باعالاعان كەڭەس ۇكىمەتى ونىڭ توراعاسى سەيسەمبايدى 1948 جىلى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن, 1949 جىلى لەنين وردەنىمەن ماراپاتتايدى. 1955 جىلى «زا ترۋدوۆۋيۋ دوبلەست» مەدالىمەن ماراپاتتالىپ, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ءوز ەركىمەن قىزمەتتەن كەتەدى.
كولحوز توراعاسى بولىپ جۇرگەندە سەيسەمباي سالىق زيمانوۆپەن تانىسادى. «قازاقتا مۇنداي ءبىلىمدى ازاماتتار بولادى ەكەن»,-دەپ تاڭدانىپ, ماقتان تۇتقانىن ەسىمدە ساقتادىم,-دەيدى قايدار اعا اكەسىنىڭ بولاشاق اكادەميك زيمانوۆ تۋرالى پىكىرىن ەسكە الىپ.
اياۋلى اناسى ومىردەن وتكەن سوڭ سول كەزدە كولحوز توراعاسى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اكەسى سەيسەمباي, شامەن مۇحامەدياقىزى دەگەن ايەلگە ۇيلەنەدى. ەكىنشى انامنىڭ جۇبايى اۋداندا باسشى قىزمەتكەردىڭ ءبىرى بولىپ جۇرگەندە «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن 1937 جىلى اتىلىپ كەتىپتى. شامەن ءبىزدى ءوز بالاسىنداي قامقورلىعىنا الىپ, زور ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىك يەسى ەكەندىگىن كورسەتتى. ول كىسى قارتايىپ مەنىڭ ۇلكەن اعامنىڭ قولىندا باقيلىققا اتتاندى. بارلىعىمىزدى ايالاپ وسىرگەن انامىزدى بىزدە ايالاپ باقتىق,-دەيدى قايدار اعا. شامەن انامىز تەكتى جەردىڭ قىزى بولاتىن. ونىڭ اتاسى مۇسا قاجى قارقارالىدا قۇنانباي قاجىمەن جاقسى ارالاسادى. وسى مۇسا قاجىنىڭ وتىنىشىمەن قۇنانباي قاجى قارقارالىدا مەشىت سالدىردى. ءوزى تورەنىڭ تۇقىمى. مۇسا قاجى مەككەگە ەكى رەت ساپارلاپتى. ەكىنشى رەت بارعاندا 10 جاسار ۇلى مۇحامەتقاليدى بىرگە اپارادى. مەككەدە بالا قاتتى اۋىرادى. مۇسا قاجى بالانى مەككەدە قالدىرىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. بالا 1 جىلدان سوڭ ساۋىعىپ ەلىنە ورالادى. سول ارادا مۇحامەتقالي ارابشا وقىپ, ءبىلىم الادى. ەلگە ورالعان 11 جاسار بالا بالاقاجى اتانادى.
اشتىق باستالعاندا بالاقاجى قاراعاندىعا بارىپ 1931-1943 جىلدارى شاحتەر بولىپ ەڭبەك ەتەدى. وسى كەزەڭدە ي. ستالين شەت ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ ماقساتىندا شىركەۋلەر مەن مەشىتتەردى قالپىنا كەلتىرە باستايدى. سول كەزدەگى قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ باسشىسى, قالپە ساكەن عىلمانيدىڭ ۇسىنىسىمەن قاراعاندى مەشىتىنىڭ يمامى بولىپ مۇحامەتقالي (بالاقاجى) مۇسا ۇلى تاعايىندالادى. بالاقاجى كوپ جىلدار قاراعاندى مەشىتىندە قىزمەت اتقاردى. العاشقى كوستەنكو شاحتاسىنىڭ قاسىندا بولعان اعاش مەشىت, جەر وتىرىپ سۋدان قۇلايدى. مايقۇدىق اۋدانىندا جاڭادان اشىلعان مەشىتكە حالىق قالاۋىمەن بالاقاجى مەشىتى دەگەن اتاۋ بەرىلەدى.
بالاقاجى تۋرالى اڭگىمە ءوربىتىپ وتىرعانداعى سەبەبىمىز قايدار اعا وسى بالاقاجى ناعاشىسىنىڭ ۇيىندە 7 سىنىپتان باستاپ وقىپ قاراعاندىداعى №7 قازاق مەكتەبىن بىتىرەدى. بالاقاجىنىڭ ۇيىنە ءبىر كۇنى شەشەن-ينگۋش مەشىتتەرىندە مۋفتي بولعان 3-4 ادام كەلىپ بالاقاجىمەن 2-3 ساعات پارسى, اراب تىلدەرىندە اڭگىمەلەسەدى. وقۋشى قايدار وسى تىلدەردى بىلمەسە دە اتاسىنىڭ ەمىن-ەركىن پارسى, اراب تىلدەرىندەگى اڭگىمە-دۇكەنىنىڭ كۋاسى بولادى. بالاقاجىنى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ءمۋفتيى راتبەك قاجى جاقسى ءبىلىپتى. ول «قازاقستان يمامدارىنىڭ اراسىندا ەڭ ساۋاتتىسى, ەڭ ءبىلىمدىسى بالاقاجى بولاتىن»,-دەپ قۇرمەتتەپتى. ناعاشى اتاسىنىڭ وزىنە رۋحاني, مادەني ىقپالى زور بولعاندىعىن ەسكە الادى قايدار اعا.
قايدار اعانىڭ اكەسى سەيسەمباي, اناسى ماكەجان, ەكىنشى اناسى شامەن قازاقتىڭ تاماشا, حالىقتىق ىزگىلىكتى داستۇرلەردى بويىنا جيناقتاعان ازاماتتارى بولعان. ولار ءوز ۇرپاقتارىن ەڭبەكقورلىققا, ادالدىققا, وتانشىلدىققا تاربيەلەي بىلگەن ادامدار. قايدار اعانىڭ باۋىرلارىنىڭ ارقايسى ومىردەن ءوز ورىندارىن تاۋىپ ادال ەڭبەك ەتەدى. اكە-شەشەلەرىنىڭ ابىرويلى ەسىمدەرىنە كىر كەلتىرمەگەن ازاماتتار بولىپ قالىپتاسادى.
كاكەڭ ۇلكەن اعاسى زەينوللانىڭ وتە شەبەر ادام بولعاندىعىن ايتادى. اعاسى ونەرتاپقىش, راتسيوناليزاتور دارەجەسىندەگى توكار, جونۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ول سول كەزدە كوپ قولدانىلاتىن دت-54, ك-700 تراكتورلارىن جوندەۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن تابادى. ونىڭ جاڭالىقتارىن قاراعاندى اۋىل شارۋاشىلىق ۇيىمدارى كەڭىنەن پايدالانادى. قارقارالى اۋدانىنىڭ ۆوستوك كەڭشارى (قازىر ت.اۋباكىروۆ اۋىلى) ونەرتاپقىشىنىڭ جاساعاندارى الماتىدا ۆدنح-عا قويىلادى. زەينوللا رەسپۋبليكالىق جانە ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق ونەرتاپقىشتار سەزىنە قاتىسادى. قايدار اعا ەكىنشى انامىز شامەن وسى زەينوللا اعامنىڭ ۇيىندە ومىردەن وتكەنشە بولدى دەپ ەسىنە الادى.
قاراعاندىدا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ قايدار اعا 1 جىل تراكتورشىنىڭ كومەكشىسى, ءتۇرلى جۇمىستار ىستەۋشى بولىپ كەڭشاردا جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپتە, ودان كەيىن دە قايدار ورىس كلاسسيكتەرى مەن تاريحي شىعارمالاردى ۇزدىكسىز وقۋمەن بولدى. ەسەنيننىڭ, احماتوۆانىڭ شىعارمالارىن مەكتەپتە جاتتاپ وقيدى. بىردە اۋىلداعى كىتاپحاناعا شەفتىك كومەكپەن قاراعاندى مەديتسينالىق ينستيتۋتى ۇجىمى 1 ماشينا پوەزيالىق, پروزالىق كىتاپتار سيلايدى. سول كىتاپتاردىڭ قىزىعىن مەن كوردىم دەپ بالالىق شاعىنداعى وسى ءساتتى ەسىنە تۇسىرەدى قايدار اعا.
1961-1964 جىلداردا قايدار اعا كەڭەس ارمياسى قاتارىندا قىزمەت ەتەدى. ءبىرىنشى جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا كۋرچاتوۆ قالاسىندا اسكەري قىزمەت جاسايدى. ول كەزدە سەمەي پوليگونى اسا قۇپيا اسكەري وبەكت بولاتىن. كاكەڭنىڭ تۋىستارى باۋىرلارىنىڭ قارقارالىدان اسكەرگە الىنىپ كورشى ابىرالىدا اسكەردە بولعانىن بىلمەگەن. ودان كەيىن كيەۆ قالاسىندا 2 جىل اسكەردە بولادى. ۋكراينا استاناسىندا سەرجانت بولا تۇرا 80 ساربازدان تۇراتىن ۆزۆود كومانديرى قىزمەتىن 2 جىل ابىرويمەن اتقارادى.
كيەۆكە كەلگەن سوڭ 3 ايدان كەيىن ءوز اۋىلىنا دەمالىسقا كەلەدى, تۋىستارىمەن قاۋىشادى. 1 جىل كورشى اۋداندا بولعاندىعى ءجايلى ءتىس جارۋعا بولمايدى.
قايدار سەيسەمباي ۇلى كيەۆ قالاسىندا كۋرچاتوۆ قالاسىنا كەرەكتى قۇرالداردى, قوندىرعىلاردى جىبەرىپ تۇراتىن كوماندادا بولادى. كەڭەس وداعىنىڭ ءىرى قالالارىندا قايدارمەن بىرگە قىزمەت ەتكەن جىگىتتەر وسى شارۋامەن اينالىسادى. ولار نوۆوسيبيرسك, سۆەردلوۆسك, ومسك, ۆورونەج, كيەۆ, ماسكەۋ ت.ب. قالالارداعى زاۋىتتار ونىمدەرىن كۋرچاتوۆ قالاسىنا جەتكىزۋمەن اينالىسادى. سەمەي پوليگونىنا بۇكىل كەڭەس وداعى قىزمەت جاساپ تۇردى دەپ ەسەپتەيدى. قايدار سەيسەمباي ۇلى. كيەۆتە وفيتسەرلەر مەن سولداتتار قايدار اعادان پۋشكيننىڭ, ەسەنيننىڭ ولەڭدەرىن تىڭداپ, ولار تۋرالى اڭگىمەلەر ەستۋگە ءجيى جينالىپ تۇراتىن بولعان. تىڭداۋشىلار جاس سەرجاتتىڭ بىلىمىنە, شەشەندىگىنە تاڭ قالادى. اۋىلدا وسكەن, قازاقشا وقىعان جاس ازامات ورىس مادەنيەتىن قالايشا تەرەڭ مەڭگەرگەن دەپ اسكەرلەرگە ۇلگى ەتەدى. ءومىرىنىڭ وسى كەزدەرىن قايدار اعا وقۋ, ىزدەنۋ, جاڭانى مەڭگەرۋ جىلدارىم بولدى دەپ ەسەپتەيدى.
1964-1968 جىلداردا كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزدىك وقيدى. ستۋدەنت كەزىندە-اق ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن كورە بىلگەن ۇستازى گريگوري فەدوروۆيچ داحشلەيگەر ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا قىزمەتكە الىپ كەلەدى. مىنە قايدار اعامىز وسى ينستيتۋتتا 54 جىل تابان اۋدارماي يگىلىكتى قىزمەت ەتۋدە. ول كىشى عىلىمي قىزمەتكەرلىكتەن باستاپ عىلىمي جولدىڭ بارلىق ساتىلارىنان ءوتتى. 7 جىل قازاقستانداعى اگرارلىق قاتىناستار تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 14 جىل ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار بويىنشا ورىنباسارى قىزمەتىن ۇلكەن ابىرويمەن اتقاردى. 2008 جىلدان بەرى قايدار سەيسەمباي ۇلى ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ۇجىمىنىڭ اقىلشىسى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار ينستيتۋتتاعى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تابىلادى.
جارتى عاسىردان استام عۇمىرىن تاريح عىلىمىن زەرتتەۋگە ارناعان قايدار الداجۇمانوۆ بۇگىندە اۋقىمدى عىلىمي مۇرا جاساۋعا قول جەتكىزدى. ول ءوزىنىڭ اكادەميالىق ءبىلىمىن ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان 5,8,11 سىنىپتاردىڭ قازاقستان تاريحى وقۋلىقتارىن, باعدارلامالارىن, وقۋ قۇرالدارىن جاساۋعا باعىتتاپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعىن پاتريوتيزم مەن وتانشىلدىق رۋحىندا تاربيەلەۋگە ۇلەسىن قوستى.
تاريح ينستيتۋتىندا قايدار سەيسەمباي ۇلى ديرەكتورلار اقاي نۇسىپبەكوۆ, ماناش قوزىباەۆتارمەن, بەلگىلى عالىمدار رامازان سۇلەيمەنوۆ, گريگوري داحشلەيگەر, بەك سۇلەيمەنوۆ, ءتولتاي بالاقاەۆ, كەڭەس نۇرپەيىسوۆ, مالىكايدار اسىلبەكوۆ ت.ب. عالىمدارمەن قويان-قولتىق ءجۇرىپ عىلىمي ەڭبەكتەردى جازدى, ۇجىمدىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە قاتىستى. 1977-1980 جىلداردا 5 تومدىق «قازاق كسر تاريحى» ىرگەلى ەڭبەگىن جازۋشىلار قاتارىندا بولدى. 1994 جىلى «قازاقستان تاريحى وچەركىن» جازۋشىلار ساپىندا, 1998 جىلى اعىلشىن تىلىندەگى «قازاقستان تاريحى» اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. 2 تومدىق «الماتى تاريحىن» 1996-2010 جىلداردا شىققان «قازاقستان تاريحى» 5 تومدىعىنىڭ 4 تومىن جازۋعا قاتىستى.
قايدار سەيسەمباي ۇلىنىڭ ەرەكشە دەن قويىپ زەرتتەگەن تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى-قازاقستان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ماسەلەسى. 1979 جىلى ول وسى تاقىرىپ بويىنشا ورىس تىلىندە «ەڭبەكتە جانە مايداندا» اتتى مونوگرافيا شىعارادى, 1985 ج. ت. بالاقاەۆپەن بىرگە «قازاقستان ەڭبەكشىلەرى-مايدانعا» مونوگرافياسىن شىعاردى. قايدار اعانىڭ كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى تۇتقىنعا ءتۋسۋى ماسەلەسىن زەرتتەۋى ونىڭ تاريح عىلىمىنا قوسقان ۇلكەن ۇلەسى بولىپ تابىلادى.
كەڭەستىك يدەولوگيا تۇتقىنداردىڭ بارلىعىن ساتقىندار دەگەن قارا بوياۋمەن باعا بەرىپ تاستاعان بولاتىن. كەڭەستىك كەزەڭدە ۇلى وتان سوعىسى اتالعان بۇل سوعىستىڭ باستاپقى 5-6 ايىندا 2 ملن-داي كەڭەستىك سولداتتار مەن وفيتسەرلەر تۇتقىنعا تۇسكەنىن ايتادى. قايدار اعا سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ستاليندىك باسشىلىقتىڭ ورسەكەل قاتەلىكتەرى, قورعانىستىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلماۋى, قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ەرىكسىز تۇتقىنعا تۇسۋىنە اكەلگەندىگىن كورسەتەدى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ 30-شى جىلدارداعى ءوز حالقىنا قارسى جۇرگىزگەن رەپرەسسيالىق ساياساتى تۇتقىنداردىڭ فاشيستىك گەرمانياعا قىزمەتكە كەلىسۋىنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بولعاندىعىن دالەلدەپ بەرەدى.
قايدار اعا ءوزى دايىنداۋعا قاتىسقان 13 تومدىق «ازالى كىتاپتا» رەپرەسسيا جىلدارى شەيىت بولعان مىڭداعان قازاقستاندىقتاردىڭ ەسىمدەرىن كورسەتىپ, ولاردىڭ تۋعان-تۋىستارىنا ىزگىلىكتى نيەت بىلدىرەدى. اسىرەسە, تۇتقىنداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ, «تۇركىستان لەجونىنىڭ» شىندىقتارىن اشۋعا., تاريحي وقيعالاردىڭ وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرىن تالداي وتىرا, تۇتقىندار تاعدىرىن كورسەتۋدە زور ۇلەس قوسادى.
قايدار سەيسەمباي ۇلى ماسكەۋ تۇبىندەگى پودولسك قالاسىنداعى اسكەري ارحيۆتەن 1943 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جازىلعان قۇجاتتى تابادى. 1980 جىلى 5 ماۋسىمدا بۇل قۇجاتتى قايدار اعا اتاقتى جازۋشى ءادىلحان نۇرشايىقوۆقا بەرەدى. جازۋشى قۇجاتتى «اقيقات پەن اڭىز» اتتى مومىش ۇلىنا ارنالعان كىتاپقا ەڭگىزەدى. 1990 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس وسى ق. الداجۇمانوۆ تاپقان قۇجات نەگىزىندە جاسالعان. كسرو قورعانىس مينيسترلىگى ارحيۆىندەگى (8 فوند 64722 وپيس, 1 دەلو, 96-98 بەتتەر) قۇجات قازاقتىڭ ايگىلى ساربازى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگىنىڭ ناقتى دالەلى بولىپ تابىلادى. قۇجاتتىڭ تولىق كوشىرمەسىن «قازاقتار ۇلى وتان سوعىسى مايدانىندا. 1941-1945.-الماتى, 2015» كىتابىنىڭ 29 بەتىنەن وقۋعا بولادى.
وسى وقيعا قايدار اعامىزدىڭ ارحيۆ قورلارىندا ۇزدىكسىز ەتكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ قايدار تاپقان بۇل قۇجاتقا دەگەن العىسى شەكسىز بولعانىن دا بىلەمىز.
قايدار اعامىز قالام تارتقان, زەرتتەگەن ەكىنشى ۇلكەن تاقىرىپ ساياسي رەپرەسسيالار تاريحى. ونىڭ قاتىسۋىمەن «ازالى كىتاپ» (كنيگا سكوربي) 1996 جىلعا دەيىن 13 كىتابى جارىق كوردى. قايدار سەيسەمباي ۇلى قۋعىنعا ۇشىراعان قازاق زيالىلارىن ءبولىپ, جىكتەۋگە, ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدى جاقتامايدى. تۇرار رىسقۇلوۆ, ساكەن سەيفۋلين, وراز جاندوسوۆ قازاقتان شىققان كورنەكتى بولشەۆيك قايرەتكەرلەر دە ءوز حالقىنا ادال قىزمەت ەتتى. سول جولدا قۇربان بولدى. ولاردى ەشۋاقىتتا «ساتقىن بولدى» دەپ ايىپتاۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ جولى مەن كوزقاراستارى باسقا باعىتتا بولدى. بۇل ماسەلەدە ەكى توپتىڭ ساياسي باعىت-باعدارىنىڭ, كوزقاراستارىنىڭ كەلىسپەۋشىلىكتە بولعاندىعىن ءتۇسىندىرۋ پارىز, تاريحي احۋال سولاي بولدى,-دەپ ءادىل باعالايدى.
كاكەڭ كوپ زەرتتەگەن كەلەسى ماسەلە سوعىس قارساڭىندا جانە سوعىس كەزىندە قازاقستانعا قاي جەرلەردەن, قانشا ۇلت وكىلدەرى جەر اۋدارىلعان دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ. وسى تاقىرىپقا قاتىستى ول 1998 جىلى 420 بەتتەن تۇراتىن «دەپورتيروۆاننىە ۆ كازاحستان نارودى: ۆرەميا ي سۋدبى» دەگەن كولەمدى ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا, باسپادان شىعۋىنا ىقپال ەتتى. زەرتتەۋدى دايىنداۋعا ءوزى تىكەلەي قاتىستى. بۇل كىتاپ «ارىس» باسپاسىنان 1998 جىلى جارىق كوردى.
قايدار اعا 2015 جىلى قازاقستاندىق كەڭەس وداعى باتىرلارى تۋرالى ەكى جۇزدەي 5 مينۋتتىق تەلەروليكتەر ءتۋسىرۋدى ۇيىمداستىردى. «تۇڭعىشتار» دەپ اتالاتىن 60 ورىس جانە قازاق تىلدەرىندەگى 1941-1945 جىلعى سوعىستاعى اسكەري سالالار بويىنشا 45 مينۋتتىق تەلەحابارلاردى جازدىردى. ءبىر حابار ۇشقىششتارعا ارنالسا, كەلەسى حابار تانكيستەرگە ت.ب. باعىتتار بويىنشا. بۇل ءىرى تەلەجوبا اعامىزدىڭ ۇلى وتان سوعىسى تاريحىن تەرەڭ ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
اتالعان تاقىرىپتارعا قاتىستى قايدار اعانىڭ جۇزدەگەن ماقالالارى مەن سۇحباتتارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن باستاپ بارلىق باق-تاردا شىعىپ جاتتى, جاريالانىپتا جاتىر. اعامىز قازىر 7 تومدىق قازاقستان تاريحى ىرگەلى ەڭبەگىنىڭ 6 تومىن جازۋعا قاتىسۋ ۇستىندە.
شاعىن ماقالادا قايدار سەيسەمباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىن اشىپ كورسەتۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس. ول اباي اتىنداعى كاز پي-دە, 10 جىل اسكەري اكادەميادا پروفەسسور رەتىندە ءدارىس بەردى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 21 ىزدەنۋشى مەن اسپيرانتتار كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
ايتا كەتەتىن ءجايىت قايدار اعانىڭ ابىرويلى تاريحشى ەكەندىگىن بيلىكتىڭ دە مويىنداپ, قۇرمەت كورسەتۋى. كەڭەستىك بيلىك 1986 جىلى ق.س. الداجۇمانوۆتى «زا ترۋدوۆوە وتليچيە» مەدالىمەن ماراپاتتاسا, تاۋەلسىز قازاقستان بيلىگى ونى 1998 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتادى. اعامىزدىڭ مەرەكەلىك ناگرادالارى قانشاما.
بۇگىندە مول رۋحاني مۇرا جاساي بىلگەن, ءالى دە شىعارماشىلىق شابىتى مۇقالماعان قايدار سەيسەمباي ۇلى قازاقستان تاريحشى قاۋىمىنا ۇلگى-ونەگە. قايدار اعامىز ابىرويى زور تاريحشى بولىپ وتىرعاندىعىن ماقتانىشپەن ايتامىز!
