رۋحانيات • 05 قازان، 2022

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

340 رەت كورسەتىلدى

بەسىنشى قازان قازاقتىڭ اسا كور­نەكتى اقىنى ەسەنعالي راۋشا­نوۆتىڭ تۋعان كۇنى. بەكزات جىرلارىمەن وقىرمانىن قۋانتقان اقىن ارامىزدا بولسا 65 جاسقا تولار ەدى. قۇستىڭ دا ءتىلىن بىلگەن راۋشانوۆتىڭ ولەڭدەگى بەكزات بولمىسى، مىنەزى، ادامدىق قاسيەتى تۋرالى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا جاتىر. بۇگىندە اقىن ايتقان ءار ءسوز، ول جۇرگەن ءار كوشە ماڭگىلىك ەستەلىككە اينالدى. مىناۋ جازبا سونىڭ ءبىر پاراسى ىسپەتتى.

استانادا ءبىز تۇراتىن ءۇي اباي داڭعى­لىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. تاڭ سىبىرلەپ اتقان، باياۋ ءىلبىپ كەلەمىن. ەسىمە ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ مىنا ءبىر جىر جولدارى ورالا كەتتى.

 «تازا اۋا، تاڭ نۇرىمەن.

ءساۋiردiڭ جاڭبىرىمەن

جۋىنىپ باياعىداي

سەندەر قىدىرىڭدار ەندi

اباي داڭعىلىمەن

مەن دەمالامىن».

مەن دەمالامىن دەپ ەرتەرەك ايتتى-اۋ. اقىرى دەمالدى. ال ءبىز ءالى اباي داڭ­عىلىمەن قىدىرىپ كەلەمىز. باياعىدا ەساعاڭ «ولەڭ ىزدەپ كەلىپ ەم الماتىعا، توقاش كوكەم جولىقتى ول مەنمىن دەپ» دەگەن ەدى، ال مەن الماتىعا ولەڭ ىزدەپ كەلگەندە، ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ وزىمەن كەزدەستىم. ءبارى كەنەتتەن بولدى.

سول جىلى الماتىنىڭ كۇزى قوشتاسۋعا اسىققان جوق. ماگيستراتۋرادا وقيتىن ءبىز ادەبي كەشتەردەن قالماي، بارىپ جۇردىك. ءبىر كۇنى ۇلتتىق كىتاپحانادا اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ ەكى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى، انە سول جەردە العاش رەت ەسەنعالي راۋشانوۆتى كوردىم. كەڭ زالعا ادام لىق تولعان، ءىس-شارانىڭ باس­تالۋىن كۇتىپ وتىر ەدىك، ءبىر ساتتە ەسىكتەن اقسارى ءجۇزدى، كەڭ ماڭدايلى، جارىق بەينەلى ادام كىرىپ كەلدى دە، الدىڭعى قا­تارداعى كىسىلەرمەن امانداسىپ، ورىنعا جايعاستى. ولەڭدەرىن جاتتاپ الىپ، ءوزىن كورسەك دەپ جۇرگەن اقىنىمىزبەن ءبىر كەشتە بىرگە وتىرعانىمىزعا مارقايىپ قال­دىق. ءبىر كەزدە ءسوز ەسەنعالي راۋشانوۆقا بەرىلدى، مىنبەرگە شىققان اقىن ساعاتىنا ءبىر قارادى دا، جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «تۋعان جەر» اتتى ولەڭىن جاتقا وقىدى. داۋىسى ىرعاقتى ەكەن، وتىرعانداردى بىر­دەن باۋراپ الدى، سوسىن ولەڭنىڭ يىرىمىنە قاراي ەكى قولىن بايىپپەن تەربەگەنى ەسىم­دە قالىپتى. وسىدان كەيىن مەن ول كىسىدەن كوزىمدى الماي وتىردىم. ءبىر ساتتە ەساعاڭ تاعى دا ساعاتىنا قارادى دا، اسىعىس زالدان شىعۋعا بەت الدى. كەزدەسىپ سالەمدەسەر ءسات تۋدى دەپ مەن دە ارتىنان ىلەسە شىقتىم دا، «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ سالەم بەردىم. سالەمىمدى جىلى قابىلداپ، اسىعىس ەكە­نىن ايتتى دا، ۆيزيتكاسىن بەرىپ، «دۇيسەنبى كۇنى ساعات ۇشتە ماعان كەل، سەنى كۇتەم»، دەدى. ال ەندى كەلىپ دۇيسەنبىنى كۇتەيىن. انشەيىندە زىرعىپ وتە شىعاتىن سەنبى-جەكسەنبى مۇندايدا تىم باياۋ جىلجىدى. دۇيسەنبىدە ساباققا بارعان جوقپىن، تۇسكە دەيىن اقىننىڭ «بوزاڭعا بىتكەن بوز جۋسانىن» قايتادان وقىپ شىقتىم.

ساعات ۇشكە ون بەس مينۋت قالعاندا اباي مەن گاگارين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنا ورنالاسقان «باسپاگەرلەر ۇيىنە» جەتتىم. «جازۋشى» باسپاسى» دەگەن ۇلكەن جازۋى بار ەسىكتى دە تاپتىم. قابىلداۋدا وتىرعان قىزعا «مەنى ەسەنعالي راۋشانوۆ شاقىرىپ ەدى» دەپ ەدىم، سەنىڭكىرەمەدى، «اعا جۇمىس ىستەپ وتىر، ءسىزدى قابىلداي المايدى» دەپ ناراۋ سويلەدى. «نەگە قابىلدامايدى، ءوزى شاقىردى ەمەس پە؟» دەگەنىمدە داۋىسىم قاتتى شىعىپ كەتسە كەرەك، ىشكى ەسىكتەن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ ءوزى شىعا كەلدى. ء«اي، بالا، كەلدىڭ بە؟» ، دەدى دە كابينەتىنە الىپ كىردى.

ات شاپتىرىم كابينەتىندە جىلى قابىلداپ، اعا بۋىن اقىندار، اكەسى تۋرالى، شەتەلدەگى كۇندەرى جونىندە اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى. ءسوز اراسىندا «شىڭجاڭدا قانشا قازاق تۇرادى؟ ولار نەمەن اينالىسادى؟ نەشە قازاق ءتىلدى گازەت-جۋرنال بار، ولاردى كىمدەر باسقارادى؟» دەگەن سياقتى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردىم. ءبىر كەزدە «جارايدى، ولەڭ جازاسىڭ، ونى بىلدىك، ماعان ولەڭ جازاتىن جاستار كوپ كەلەدى، ال سەنىڭ باسقا نە ارتىقشىلىعىڭ بار؟» دەمەسى بار ما؟ «اعا، مەن دە ءسىز سياقتى اعىلشىن تىلىنەن حابارى بار اقىنمىن» دەپ ەدىم، قاتتى قۋاندى. «اينالايىن، بۇگىننەن باستاپ ساعان ىقىلاسىم بولەك، توسىرقاماي كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەلە بەر، الماتىدا قيىنشىلىق كورسەڭ، مەن بارمىن» دەپ رازىلىعىن ءبىلدىردى. سوسىن حاتشى قىزدى شاقىردى دا: «بۇدان بىلاي مىنا بالا ماعان كەلسە، كىرگىزە بەر»، دەدى. سول كۇنگى قۋانىشىمدا شەك بولعان جوق. قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنىمەن وسىلاي اعا-ءىنىلى بولىپ جاقىن ارالاسىپ كەتتىم.

ارا-تۇرا اعانىڭ ءوزى تەلەفون شالىپ تۇردى. ء«بىر كۇنى كابينەتىمە كەل»، دەپ شاقىردى. جەتىپ باردىم. الدەبىر شەتەلدىكپەن اعىلشىن تىلىندە سويلەسىپ وتىر ەكەن، اڭگىمەلەرى بىتكەسىن ماعان بۇرىلدى دا: ء«ۇش كۇننىڭ الدىندا عانا فيليپپيننەن كەلدىم، جەر جۇزىندەگى ەڭ ارزان مەملەكەت سول فيليپپين ەكەن، ەڭ قىمبات تاماعى ءبىزدىڭ اقشامەن ءۇش-ءتورت ءجۇز تەڭگە تۇرادى، ول جاقتا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ دە وتە ارزان. بىلاي بولسىن، مىنا وقۋىڭ بىتكەن سوڭ، سەن سوندا بارىپ ءبىر جىل تۇرىپ كەل، كوپ بولسا ءتورت مىڭ دوللار كەتەدى، ەسەسىنە اعىلشىن ءتىلىن وتە جاقسى دەڭگەيدە مەڭگەرەسىڭ، ءومىر كورەسىڭ»، دەدى. مەن توتەسىنەن: «بارا المايمىن، اعا»، دەپ قارسى بولدىم.

وسىدان كەيىنگى ديالوگتەر بىلاي ءوربىدى.

– نەگە بارمايسىڭ سوندا؟

– اقشام جوق.

– اينالايىن، ءتورت مىڭ دوللاردى مەن بەرەمىن.

– جوق، اعا، ماعان ىڭعايسىز، ونىڭ ۇستىنە وتباسىم بار.

– وندا سەگىز مىڭ دوللار بەرەمىن، بىرگە بارىڭدار.

– كەيىن بارارمىن، بارا المايمىن.

اعامىز ءسال رەنجىدى. ءبىر ءسات ءۇنسىز وتىردى دا: «بىزگە كەزىندە وقىڭدار، شەتەلگە بارىڭدار دەپ اقىل ايتقان ادام از بولدى، ال قازىر بارىنە مۇمكىندىك بار. جارايدى، قازاقستاندى ساعىنىپ كەلدىڭ، بىلەمىن، ءۇش جىلدان كەيىن ساعىنىشىڭ باسىلادى، از ايلىققا جۇمىس ىستەيسىڭ، مىقتاسا ءبىر-ەكى كىتابىڭ شىعار، سوسىن اراق ءىشىپ، اينالاڭا ەرەرسىڭ، سوسىن اناۋ ء(بىر كىسىنىڭ اتىن ايتتى) اقساقال قۇساپ تويدا باتا بەرگەنىڭە ءماز بولارسىڭ، سول ما ساعان كەرەگى؟» دەپ قاتتى كەيىدى. سول كۇنى كابينەتىنەن تەز قايتتىم، جول بويى ويلانىپ كەلەمىن. «شىنىندا جاقسى اقىل-كەڭەس ەمەس پە؟»

ارادا ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتتى. اعانى رەنجىتىپ الدىم-اۋ دەگەن ىڭعايسىز وي مازا بەرمەي ءجۇردى. وقۋىمدى اياقتاپ، احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى، قىركۇيەكتىڭ ورتاسىندا ەساعاڭ تەلەفون شالدى. «وداقتىڭ جينالىسىندا مەن سەن تۋرالى ايتتىم، سونداي جاس­تاردى جۇمىسقا شاقىرۋ كەرەك دەگەندى جەتكىزدىم»، دەدى. قانداي جايساڭ مىنەز ەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي مەنى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى داۋرەن قۋات جۇمىسقا شاقىردى. «جاقسىدان شاراپات» دەگەن وسى شىعار. انە سودان باستاپ مەنىڭ جۋرناليستيكاداعى ساپارىم باس­تالدى دا كەتتى. ەساعاڭ ۇنەمى حابارلاسىپ: «گازەت قالاي؟ قانداي ماتەريالدار شىعىپ جاتىر؟ اناۋ ماقالا جاقسى ەكەن، انانى نەگە دۇرىستاپ قارامايسىڭدار؟» دەپ جۇمىسىمىزعا كوڭىل ءبولىپ تۇراتىن. ءتىپتى ءبىر كەزدە «سەن بارىڭدى سالىپ جاقسى ىستەي بەر، سەنى ەشكىم جۇمىستان شىعارا المايدى، ەگەر بۇگىن بىرەۋ سەنى جۇمىستان شىعارسا، ەرتەسى سەنى قايتا اپارىپ قويامىن» دەگەنى ءالى ەسىمدە. بۇل ءسوزى بىرەۋدى قايراۋ ەمەس، قايتا جىگەرلەندىرۋ ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندىم.

كوپتى كورگەن كىسى كوپ اقىل-كەڭەس بەرۋگە لايىقتى. بىردە ەساعاڭ ماعان «ەگەر اقىن بولامىن دەسەڭ، الدىمەن كوپ وقى، كوپ ءتىل ءبىل، كوپ ساياحاتتا، ەڭ ماڭىزدىسى باي بول»، دەدى. «الدىڭعى ۇشەۋى تۇسىنىكتى، ال باي بول دەگەنىڭىز قالاي؟» دەگەنىمدە، «وزىڭدە جوق بولسا، سەن وزگەدەن سۇراۋعا ءماجبۇر بولاسىڭ، ءتىپتى باي بولماساڭ وزگەنىڭ قولجاۋلىعىنا اينالاسىڭ» دەگەندى ايتتى. كەيىن كەلە مەن اقىننىڭ ءوزى ايتقان شارتتاردىڭ ءبارىن ورىنداي العانىنا كوزىم جەتتى.

شىنى كەرەك، قازىرگى قازاق قالام­گەر­لەرىنىڭ ىشىندە ەسەنعالي راۋشانوۆتاي كوپ وقىعان، كوپ تۇيگەن اقىن از، ال ەكىن­شىدەن، ول كىسىنىڭ ورىس، اعىلشىن، كونە تۇر­كى تىلدەرىن جاقسى بىلەتىنىنە دا قى­زىعا قاراعاندار كوپ. ال الەمدە راۋشا­نوۆ بارماعان مەملەكەت، قالا، تاريحي ورىن­دار نەكەن-ساياق. بىردە ىستانبۇلدا، بىردە پاريجدە، ەندى بىردە لوندوندا جۇ­رەدى. ءتىپتى ول كىسى ءۇشىن شەتەلگە بارۋ الما­تىدان استاناعا كەلۋمەن بىردەي. ۇمىت­پاسام، ەڭ سوڭعى ساپارىندا اعامىز گەر­مانياعا باردى. جاي بارعان جوق، سول جاق­تا تۇراتىن قازاق رەجيسسەرى بولات اتا­باەۆتىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا باردى. «كە­لەسى اپتا گەرمانياعا بارامىن، كەلگەن سوڭ حا­بار­لاسامىز» دەپ ۆاتساپتا حات تا قالدىرعان ەدى. ايتپاقشى سول ساپارىنان كەيىن كەزدەسكەنىمىزدە ماعان ەۋروپادا جەرلەنگەن قازاق ازاماتىنىڭ بەيىتى تۋرالى ايتتى. «سونى گازەتكە جازشى، داۋلەتكەرەي تاعابەردى دەگەن ازامات ەكەن، تۇركيادان گەرمانياعا كوشىپ بارىپ، سوندا جەرلەنىپتى. ايەلى نەمىس دەيدى. ەڭ كەرەمەتى ول كۇيەۋىنىڭ زيراتىنىڭ باسىنا Qazaq dese zhany qalmaushi edi دەپ لاتىنشا جازىپ قويىپتى. سونى مەن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ اكەلدىم، الدا ساعان جىبەرەمىن» دەگەن اعامىز سول فوتونى جىبەرە المادى.

2020 جىلدىڭ تامىز ايىندا ەساعاڭ ۆاتساپقا «نە ءحاۋار؟» دەپ حات جازدى. كەيدە وسىلاي جازاتىن. «كەرەمەت ءحاۋار، بۇگىن الماتىدان ءۇي الدىم» دەپ جاۋاپ جازىپ جىبەردىم. اعامىز دەرەۋ تەلەفون سوعىپ: «سول تۇرعان جەرىڭدە كۇت، قازىر بارامىن»، دەدى. كەلدى. ءوزى جاقسى كورەتىن وزبەك رەستورانىنا باردىق. سول كۇنى اشىلىپ اڭگىمە ايتتى. اڭگىمە اراسىندا «قازىرگى جاستار نەگە مۇقاعالي مەن ەسەنعاليدىڭ اراسىن عانا وقيدى، ول دۇرىس ەمەس»، دەگەندى دە قوسىپ قويدى. «مەن الماتىدان ءۇي العاندا، قادىر مىرزا-ءالى اعاڭ قاتتى قۋانعان، سول سەكىلدى مەن دە بۇگىن سەن ءۇشىن قاتتى قۋانىپ تۇرمىن، سەنى ۇيىمە اپارىپ، داستارقان جايار ەم، اتاڭا نالەت، مىناۋ ۆيرۋستىڭ كەسىرىن قاراشى، سول ءۇشىن وسىندا سەنىڭ قۋانىشىڭدى جاقسىلاپ تويلايىق» دەپ تىلەگىن ءبىلدىردى. كەنەت اڭگىمەنى ولەڭنىڭ ارزۋ ۇلگىسى تۋرالى تاقىرىپقا بۇردى. اعانىڭ بىلىمدىلىگىنە سول ساتتە تاعى دا ءبىر مارتە كوزىم جەتتى.

اعامىز ومىردەن وتەردەن ءبىر جىل بۇرىن كوپ اۋىرىپ جۇرگەنىن ايتتى. «قو­لىمنىڭ ىشىندە ءبىر نايزا جۇرگەندەي سەزى­لەدى، سول نايزا سۋىق تىلىمەن قولىمنىڭ ىشىنەن ءتىلىپ-ءتىلىپ الادى، ءتىپتى ۇيقى بەر­مەيدى» دەگەنىندە، ول كىسىنىڭ «... مەن جاز­سام، جازام ۇيقىم كەلمەگەن سوڭ، ال وسى جۇرتتىكى نە، تۇسىنبەيمىن؟» دەيتىن جىر جولى ەسىمە ورالا كەتتى. «ول كەزدە استانا جاڭادان قۇرىلعان كەز، التىنبەك سار­سەنباەۆتىڭ مينيستر كەزى، ەكەۋىمىز الدەبىر جينالىسقا استاناعا باراتىن بولىپ جولعا شىقتىق، پويىزدىڭ تەرەزە جاعىندا وتىرىپ، قيسايىپ ۇيىقتاپ قالىپپىن. ءبىر ۋاقىتتا قولىمدى كوتەرە الماي قالدىم، سودان بەرى سىرقىراپ اۋىرادى» دەپ انتەك وكىنىشىن دە ايتىپ ەدى اقىن اعامىز.

الماتىنىڭ جادىراعان كوكتەمىنىڭ ءبىر كۇنى، اعامىزبەن بىرگە قالا شەتىندەگى قىرعاۋىلدى دەگەن اۋىلعا باراتىن بول­دىق. «باسپالار ءۇيىنىڭ» استىڭعى قاباتى­نا تۇسكەنىمىزدە، ەساعا قاسىمداعى مەنىڭ كىشكەنتاي قىزىما بۇرىلىپ: «بوتاقان، ەكەۋىمىز مىنا دۇكەنگە كىرەلىك، سەن نەنى العىڭ كەلسە، مەن سونى الىپ بەرەمىن» دەپ ەرتىپ كەتتى. سالدەن سوڭ ەكەۋى ك ۇلىمدەپ دۇكەننەن شىقتى. «مىنا بوتاقاندا ىنساپ بار ەكەن، قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇرعان مارجانداردى الىپ بەرەيىن دەسەم، ونى المايمىن دەپ، ءبىر ساعىز عانا الدى» دەپ قارق-قارق كۇلدى. سول ساتتە مەنىڭ كوز الدىما نەمەرەسىن ەركەلەتكەن اقپەيىل اتانىڭ كەلبەتى كولدەنەڭدەدى. شىركىن، اسىل اعا! مىنا دالانىڭ جومارتتىعى مەن كەڭدىگى، قاسيەتى سىزگە جۇققان-اۋ.

كەنەتتەن جەر-جاھاندى جايلاعان ۆيرۋس قازاقتىڭ تالاي مارعاسقالارىن بىز­بەن مەزگىلسىز قوشتاستىردى. قابدەش ءجۇما­دىلوۆ، جاركەن بودەش ۇلى، رابيعا سىز­دى­قوۆالارمەن قاتار قازاقتىڭ تاڭعاجايىپ اقىنى ەسەنعالي راۋشانوۆ تا كەڭسايدان ورىن الدى. ول وقىرماندارىنا «سەندەر قىدىرىڭدار، اباي داڭعىلىمەن، ال مەن دەمالامىن» دەپ ماڭگى ۇيىقتاپ كەتكەندەي. ەندى ول بىزگە كەڭساي جاقتان ك ۇلىپ قاراپ تۇراتىن سياقتى. ءيا، سولاي سياقتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 09:55

ۇقساس جاڭالىقتار