تاريح • 05 قازان، 2022

الشەكەي – دارا كۇيشى

69 رەت كورسەتىلدى

ورتالىق ازياداعى قوس وزەننىڭ ارالىعى – ماۋرەنناحر ولكەسىنىڭ تاريحى وتە تەرەڭدە. ءار زاماندا تانايس – سيليس – كانگ – ياكسارت – سەيحۋن دەگەن اتاۋلارعا يە بولعان سىرداريا ايماعىنىڭ مادەنيەتى دە سوناۋ انتيكا داۋىرىنەن باستاۋ الادى. ساق تايپالارىنىڭ بيلەۋشىسى توميريس، قانقۇمار كير پاتشا، ەل اۋزىندا ەسكەندىر زۇلقارنايىن اتانعان الەكساندر ماكەدونسكي اسكەرى دە بۇل ولكەنىڭ توپىراعىن باسىپ، سۋىن ىشكەن. وسىنداي سانعاسىرلىق تاريحى بار ايماقتا بوي كورسەتكەن ادەبي-مۋزىكالىق قۇبىلىستاردىڭ ءتۇپ-تەگىن انىقتاۋ، جيناۋ مەن زەرتتەۋگە كەلگەندە اتقارعان جۇمىستارىمىزدان ءالى جۇزەگە اسپاعان ىستەرىمىزدىڭ كوبىرەك ەكەنى بايقالادى. ارينە، ونىڭ سەبەبىن اعا بۋىن زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىنەن ىزدەگەن ءلازىم.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

ءبىر عانا مىسال. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ­دەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا سىر بو­يىنان شىققان كورنەكتى جىراۋ، جىرشى نەمەسە اقىنداردىڭ ءبىرى دە ەنگىزىلمەي كەلدى. ولاردىڭ دەنى ۇلتتىق ادەبيەت دەڭ­گەيىنە كوتەرىلە قويماعان، ايماقتىق سيپاتى عانا بار مۇرالار قاتارىندا ءسوز بولىپ، اۋدان كولەمىنەن اسا قويمادى. بالقى بازار، ومار شوراياقوۆ، قاراساقال ەرىمبەت، كەتە ءجۇسىپ، قاڭلى ءجۇسىپ سياقتى قيسسا اقىندارى مەن جىرشى-جىراۋلاردى ناسيحاتتاۋ ءار اۋداننىڭ ءوز ىشىندە عانا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلدى. ء«ۇش عاسىر جىرلايدى»، «بەس عاسىر جىرلايدى» سياقتى حرەستوماتيالىق باسىلىمدارعا ەنىپ كەلگەن بىرەن-ساران ولەڭدەرى بولماسا، ادەبي مۇرالارى تۋرالى عىلىمي-تانىمدىق ماتەريالدار «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» دەپ اتالعان اكادەميالىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەرگە ەنگەن ەمەس. بۇل جاعداي حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى جارىققا شىعارعان قازاق ادەبيەتى­نىڭ تاريحىنا ارنالعان باسىلىمداردان ­ورىن الىپ كەلدى.

ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ باسى-قا­سىن­دا بولعان م.قاراتاەۆ، ءا.تاجىباەۆ­تار­دان باستاپ بىردە-ءبىر ادەبيەتشى قا­زاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا سىر بويىنان شىق­قان اقىن-جىراۋلاردى ەنگىزۋ ماسەلەسىن ءسوز قىلعان ەمەس. ۇلتتىق ادە­بيە­تىمىزدىڭ تاريحى كۋرسىن جاساعاندا ولاردىڭ شىعارمالارىن قامتۋ ماسەلەسى مۇلدە ەسكەرىلمەي كەلدى. ايتپەسە بازار جىراۋ، نۇرتۋعان، تۇرماعامبەت، باسقا دا ايتۋلى اقىندارىمىزدىڭ شىعارمالارى نەدەن كەم؟

جاسىراتىنى جوق، سىر بويىنان شىق­قان سول دۇلدۇلدەردىڭ ەسىمدەرى مەن ەڭبەكتەرىن العاش رەت رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيگە كوتەرىپ، ادەبي-عىلىمي ورالىمعا قوسقان عالىم ءا.قوڭىراتباەۆ. بىرەۋگە ۇنار، بىرەۋگە ۇناماس، بىراق شىندىق وسى. اۋىل اراسىندا عانا ايتىلىپ جۇرگەن نۇرتۋعان كەنجەعۇل ۇلى ەسىمىن دە العاش ءباسپاسوز بەتىندە ءسوز ەتىپ، اينالىمعا تۇ­سىرگەن ءا.قوڭىراتباەۆ بولاتىن. ءار جىل­دارى «جۇلدىز»، «قازاق ادەبيەتى»، «سىر بويى» سياقتى ادەبي گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە سىر سۇلەيلەرى تۋرالى ماقا­لالارىن جاريالاپ، كەيىن «قازاق ادە­بيەتىنىڭ تاريحى» اتتى وقۋلىعىنا ەنگىزگەنى بارشاعا ءمالىم. سول كەزدەن باستاپ سىر ەلىنەن شىققان اقىن-جىراۋلاردىڭ ەسىمدەرى مەن شىعارمالارى جالپى قازاق رۋحانياتىنىڭ ساناتىنا قوسىلعان ەدى.

بۇدان كورەتىنىمىز: جەرگىلىكتى ادەبي-مادەني قۇبىلىستاردى دەر كەزىندە انىق­تاپ، وزىق ۇلگىلەرىن رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە شىعارۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار مەن زەرت­تەۋشىلەردىڭ ىجداھاتتى ەڭبەگى قاجەت. بول­ماسا رۋحانيات ماسەلەلەرىنىڭ ءبىر عانا نۇسقاۋمەن شەشىلمەيتىنى بەلگىلى.

ءدال وسىنداي جاعدايدى 175 جىلدى­عى اتالىپ وتكەلى وتىرعان كۇيشى الشە­كەي بەكتىباي ۇلى (1847-1932) شىعار­ما­شىلىعىنان دا بايقاۋعا بولار ەدى. كەزىن­دە قازاق مۋزىكا فولكلورىنىڭ كوپ­تە­گەن جاۋھار ۇلگىسىن جيناعان ا.ۆ.زاتاە­ۆيچ، حالىق اراسىنان شىققان ءدۇلدۇل كۇي­شى­لەردىڭ شىعارماشىلىعىن زەردەلەگەن ا.ق.جۇبانوۆ، ونداعان حالىق اسپابىن عاسىرلار قويناۋىنان ارشىپ الىپ، قالپىنا كەلتىرگەن ب.ش.سارىباەۆ، باسقا دا زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ ىرگەلى ەڭبەك­تەرىنەن الشەكەي كۇيلەرى تۋرالى مالى­مەتتەردى كەز­دەستىرۋ قيىن. قازاقتىڭ كور­نەكتى مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى ونىڭ كۇيشىلىك ونەرى مەن مۇراسىن ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىنا قوسپاي كەتتى. جەكەلەنگەن عالىمدار­دىڭ ونداعان جىل بويعى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىن­دا سىر سۇلەيلەرىنىڭ ادەبي مۇرالارى ۇلتتىق ادەبيەت تاريحىنا قوسىلعان بولسا، الشەكەي كۇيلەرىنىڭ باسىنا ونداي كۇن ەندى تۋىپ كەلەدى.

70-جىلدارى اۋداندىق، وبلىستىق گازەت بەتتەرىندە تىنىسبەك دۇيسەبەكوۆ جا­ريالاعان الشەكەي كۇيلەرى تۋرالى پىكىر­لەرمەن تانىسا باستاعان ەدىك. بىراق الشەكەي كۇيلەرى جان-جاقتى جينالىپ، جا­ريالانباعاندىقتان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا سول مۇرانىڭ جۇرناعى عانا جەتىپ وتىر.

ءيا، الشەكەيدىڭ كۇي مۇراسى عىلىمي تانىمنان جىراق قالىپ كەلدى. ونىڭ سەبەبىن انىقتاپ جاتقاندار دا بولمادى. كۇيلەرىنىڭ كوركەمدىگى تومەن بە، وبرازدىق الەمى سولعىن با، الدە ورىنداۋ تەحنيكاسى وسال ما دەگەن ماسەلەلەرگە دۇرە تيگەن ەمەس.

كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا الشەكەي قازان توڭكەرىسى تۇسىندا وزبەك جەرىنە قاراستى جىزاق، سامارقان جاعىندا كىرە­كەش بولىپتى. سول تۇستا سىر بويى قازاق­تارىنىڭ ءبىر توبى قىتاي اسىپ جاتسا، ەكىنشى توبى پامير تاۋلارىن ساعالاپ، تاجىك جەرىنە بارعانى تاريحتان جاقسى ءمالىم. الشەكەي باي تۇقىمىنان دەگەن دەرەكتەر دە بار. بىراق ونىڭ انىق-قانىعىن ءالى دە زەرتتەي تۇسكەن ءجون.

تاجىكستان جاعىنا قونىس اۋدارىپ، ەلىنەن الىس جەردە كوز جۇمعان الشەكەيدىڭ ارتىندا بىردە 50، تاعى بىردە 100-گە تارتا كۇي قالعان دەگەن دەرەك ايتىلادى. بۇگىندە ونىڭ «توقىراۋ»، «نارسوققان»، «قارا جورعا»، «اداسقان قاز»، «ايشا مەن التى تاراق»، «بوپەمەن تارتىس»، «ەگىلگەن»، «بايگە»، «تاي قۋ» جانە «اققۋ كەتكەن»، «ەگەس»، «جاياۋ كەربەز»، «وتاربا»، «تاي­شۇبار»، «تەپەڭكوك»، «تەرىسقاقپاي»، «شەر­لى» سياقتى وننان استام كۇيى مادەني ورا­لىمعا ەنىپ كەلەدى. سوڭعى جەتى كۇيدىڭ ورىن­داۋشىسى تىنىسبەك دۇيسەبەكوۆ بولسا، «توقتاعان»، «تولقىن» دەگەن كۇيلەردى جەتكىزگەن ابدىقادىر ابدىقالىقوۆ. ولار «قازاق كۇيلەرى انتولوگياسىنىڭ» سىر ءوڭىرى كۇيشىلىك ءداستۇرى دەگەن تاراۋىنا ەنگەن.

الشەكەيدىڭ ءومىربايانى بۇگىندە بىر­قاتار ەنتسيكلوپەديالىق انىقتاما­عا ەن­گەن. سىر ەلىندە تۋىپ، كەيىن تاجىك جە­رىن­دە قايتىس بولعان كۇيشى تاعدىرى­نىڭ بۇ­رىلىستارى از ەمەس. ەندىگى جەردە الشە­كەي قازاقتىڭ كۇيشىلىك داستۇرىنەن قان­داي ورىن الادى؟ ونىڭ كۇيلەرىنىڭ ابىل، قۇر­مانعازى، داۋلەتكەرەي، قازانعاپ ­كۇي­­­لەرىنەن ەرەكشەلىگى قايسى؟ تاتتىمبەت داس­­­تۇرىنە جاقىندىعى قانداي دەگەن سا­ۋال­­داردىڭ دا جاۋابىن قاراستىرۋ كەرەك بولادى.

كۇي – اسپاپتىق مۋزىكامىزدىڭ كۇر­دەلى سالاسى. جىر – العاشقى، كۇي – سوڭعى قۇ­بىلىس. جىردا كوپشىلىك تۇسىنەتىن پوە­زيا­لىق ءماتىن، سيۋجەت بولسا، كۇيدە ولار­دىڭ ءبىرى دە جوق. دەمەك كۇي دەگەنىمىز – اسپاپ­تىق مۋزىكانىڭ دامىعان كەزەڭىنە ءتان كوركەم قۇبىلىس.

كەزىندە ا.جۇبانوۆ قازاق كۇيلەرىن جىكتەپ، بىرىنە توكپە، ەكىنشىسىنە شەرتپە كۇي دەگەن اتاۋلاردى قولدانعانى بەل­گىلى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بولاتىن. با­تىس­تىڭ كۇيلەرى ۇنەمى قوس ىشەكتە قاتار ءجۇ­رىپ، باس بۋىن، ورتا بۋىن، ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساعالاردى تولىق قامتىسا، ورتالىق قازاقستاننىڭ كۇي ءداستۇرى فيلوسوفيالىق وي-تولعاۋ ۇلگىسىندە كورىنەدى. ولاردىڭ اننەن تۋعانى بايقالىپ تۇرادى. بۇل ايماقتىڭ كۇيلەرى كوبىنە جەكە ىشەكتى قۋالاپ وتىرىپ، تەك وي اياقتالاتىن تۇستا­رى – كادەنتسيالاردا بارىپ قوس داۋىسقا ۇلا­سادى. وسى داستۇرگە قاراتاۋدىڭ تەرىس­كەيىندەگى كۇيلەردى دە جاتقىزۋعا ابدەن بولادى. ولار ادەتتە دومبىرانىڭ كۋل­مي­ناتسيالىق ايماعىنا تەرەڭدەمەي، ورتا بۋىن، ءارى كەتسە ءبىرىنشى ساعامەن شەك­تە­لەدى. توكپە ءداستۇرىنىڭ وبرازدىق الە­مىن بىردە «سارىارقا»، «اداي» سياقتى جوي­قىن دا داۋىلدى پروگراممالىق كۇيلەر، ەندى بىردە «قوس القا»، «قۇس قايىرۋ» سەكىلدى ليريكالىق-سۋرەتتەمەلىك تۋىندىلار قۇرايدى. ال شەرتپە كۇيلەردىڭ اۋەنى جانعا جايلى، ىشكى يىرىمدەرى مول، تىڭداۋشىسىن ءا دەگەننەن ەمەس، بىرتە-بىرتە باۋراپ الاتىن ءۇن-ينتوناتسيالارعا تولى. ولاردى كوڭىل تولقىنىسىنىڭ بارومەترى دەسەك تە بولادى.

ارينە، بۇدان كەلىپ توكپە مەن شەرتپە كۇي داستۇرلەرىن ءبىر-بىرىنە قاراما قار­سى قويۋعا بولمايدى. بۇل ەكى ءتۇرلى ستيل – قۇستىڭ قوس قاناتىنداي كوركەم قۇبى­لىس. ولاردىڭ ءوزارا ەرەكشەلىكتەرى دومبى­رانىڭ قوس ىشەگىن قاتار قامتۋىندا عانا ەمەس، وبرازدىق الەمىندە.

تەرىسكەيدەگى شەرتپە كۇي داستۇرىنە قۇ­لاق ءتۇرىپ، مازمۇنىنا زەر سالار بولساق، ولار­دىڭ قۇرىلىمى، مۋزىكالىق فاكتۋراسى توكپە كۇي داستۇرىنەن كوپ الشاق ەمەستىگىن اڭعارۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى توك­پە، شەرتپە دەگەن ۇعىمداردىڭ شارت­تىلىعىن بىلدىرەدى. مىسالى، ت.موم­بەكوۆتىڭ ەل اراسىنا كەڭ تاراپ كەتكەن «سال­تانات» اتتى كۇيىنىڭ وبرازدىق الەمى شەرتپە كۇي داستۇرىندە كورىنسە دە، دوم­بىرانىڭ قوس ىشەگىندە قاتار ءوربيتىن دىبىس­تىق جۇيەسى توكپە كۇي ستيلىنە جۋىق. بىراق سوڭعى بەلگىسىنە قاراپ ونى توكپە كۇي ساناتىنا قوسۋ دۇرىس بولماس ەدى. «قوس­باسار» دەگەن كۇي اتاۋى شەرتپە كۇي ءداس­تۇرىنىڭ اتاسى تاتتىمبەتتە دە بولعان. «سالتانات» كۇيىنىڭ فيلوسوفيالىق ماز­مۇنى، تىڭداۋشىسىنىڭ جانىن باۋراپ الا­تىن ىشكى تولقىنىستارى ونىڭ جانرىن انىقتاۋعا قىزمەت ىستەپ تۇر.

ت.مومبەكوۆ شىعارماسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – دومبىرا كۇيلەرىنە ءتان كۆارتا-كۆينتالىق ۇندەستىكتەرمەن شەكتەلمەي، تەرتسيالىق اراقاتىناستاعى ۇندەستىكتەردى دە ۇتىمدى ءارى كوركەم پايدالانۋىندا. ءدال وسى تەرتسيالىق ۇندەستىكتەر كۇيگە ەرەكشە كورىك بەرىپ، ونىڭ دراماتۋرگيالىق سيپاتىن كۇردەلەندىرىپ تۇر.

قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندەگى شەرتپە كۇي داستۇرىنە ارنايى توقتالۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى ءداستۇر – عاسىرلار تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن، تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن مادەني-مۋزىكالىق قۇبىلىس. ونىڭ تاراعان ايماعىن بۇگىنگى اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەۋگە استە بولمايدى. بۇگىنگى جاڭاقورعان دەگەن اتاۋ – كەڭەس زامانىنان كەلە جاتقان اۋداندىق ءبولىنىس. حالىقتىق توپونيميا ونىڭ ءبارىن سىر ەلى دەگەن ۇعىمعا سىيدىرىپ جىبەرەدى. سول قۇنارلى توپىراقتا كوگەرىپ، جاپىراق جايعان الشەكەيدىڭ كۇي مۇراسى جاڭاقورعان عانا ەمەس، سىر بويى ۇعىمىنا دا سىيا بەرمەيدى. ولاي بولعاندا الشەكەي كۇيلەرىن قانداي كۇيشىلىك ءداستۇر اياسىندا تانۋىمىز كەرەك؟

راسىندا، كۇيشىلىكتەن گورى جىرشىلىق ونەرى ۇستەم دامىعان سىر ەلىندە بوي كورسەتكەن الشەكەي مۇراسىن قاي داستۇر­گە جاتقىزۋعا بولادى؟ ونىڭ قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنەن الاتىن ورنى قايسى؟ الشەكەي اۋىل اراسىندا عانا دومبىرا شەرتكەن كۇيشى مە، الدە ونىڭ مۇراسى قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس پە؟ اۋدان، وبلىس كولەمىندە كۇيشىگە ارنالعان ءىس-شارالار وتكىزىلىپ تۇرسا دا، ماسەلەنى وسىلاي قويا الماي كە­لۋىمىزدىڭ سەبەبى نەدە؟ توي تويلاۋعا شەبەر بولساق تا، الشەكەيدىڭ كۇيشىلىك مۇرا­سىن يگەرۋ، ناسيحاتتاۋ، باعالاۋعا كەلگەندە عى­لىمي تانىم نەگە تەرەڭدەپ، ويلى، سالي­قالى پىكىرلەرمەن ىرگەسىن بەكىتىپ وتىر­ماعان. الشەكەيدىڭ كۇيلەرىن ورىنداۋ بار دا، ولاردىڭ كوركەمدىك قۋاتىن اشىپ، باعالاۋ بار. ەكەۋى دە ءبىر تانىمدىق ۇدەرىستىڭ بويىنان تابىلادى: ءبىرى – باسى، ەكىنشىسى – سوڭى. بىزدە وسىنىڭ العاشقىسى بار دا، سوڭعىسى نازاردان مۇلدە تىس قالعان. سول سەبەپتى الشەكەي مۇراسىن ەلگە تانىتىپ، ونىڭ دارالىعى مەن وزىندىك قولتاڭباسىن كوپشىلىككە تۇسىندىرە الماي كەلەمىز.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، كۇيشى شىعارمالارىنىڭ قۇرىلىمى مەن جالپى نوبايى قوس ىشەكتە قاتار جۇرەتىن توك­پە كۇي داستۇرىنە كەلەتىن سياقتى. بىراق وبرازدىق الەمى توكپە كۇيلەردەن دارالانادى. الشەكەيدە قۇرمانعازى كۇيلەرىنە ءتان جىلدامدىق، ۇشقىنداتقان اۋەن، قازاق دالاسىن دۇركىرەتكەن ىرعاق پەن اسقان ورىن­داۋشىلىق شەبەرلىك نىشاندارى بايقالا بەرمەيدى. مۋزىكالىق وبراز جاساۋ قۇرالدارى، كۇيلەردىڭ ينتوناتسياسى مەن قۇرىلىمى جاعىنان شەرتپە كۇيدىڭ بەلگىلەرى دە جوق ەمەس. الشەكەي كۇيلەرى دومبىرانىڭ ەكىنشى ساعاسىنا مۇلدە بارمايدى. باس بۋىن، ورتا بۋىننىڭ توڭىرەگىندە ءجۇرىپ-اق مۋزىكالىق وبراز، ءۇن-كەستە توقيدى.

«كۇي» ءسوزىنىڭ سەمانتيكاسى بارشا­مىزعا تۇسىنىكتى. ول دارىن يەسىنىڭ كوركەم شىعارما تۋدىراتىن كەزەڭدەگى كوڭىل كۇيى. سول ءساتتى كۇيشى ءوزىنىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ ەتىپ، دومبىرا ۇنىمەن سۋرەتتەپ شىعادى. الشەكەي كۇيلەرى دە سونداي شىعارماشىلىق ۇدەرىستىڭ جەمىسى. ونى ءبىر عانا توكپە نەمەسە شەرتپە كۇي داستۇرىنە جاتقىزۋ داۋلى. الشەكەي كۇيلەرى قازاق­تىڭ كۇي داستۇرىنەن دارالانىپ جات­قان، وبرازدىق الەمى دە، دىبىستىق-فاكتۋ­رالىق جۇيەسى دە ەرەكشە قۇبىلىس. كەي­دە الشەكەي شىعارمالارىنان قازاق­تىڭ كلاسسيكالىق كۇيلەرىنە ءتان ەمەس ۇن­دەردى، وزگەشە دامىتۋ پرينتسيپتەرىن دە كەز­دەس­تىرۋگە بولادى. شىعارمالارىنىڭ كوم­پوزيتسيالىق قۇرىلىمى ءوزارا ۇقساس. ءبىر­شاما كۇيلەرى باستاپقى ءبىر ىرعاق­قا قۇرىلىپ، بىركەلكى دامىپ وتىرادى. ءجيى كەزدەسەتىن تاسىلدەردىڭ ءبىرى – قايتا­لاۋ، الما-كەزەك قاعىس، باستان-اياق ساقتا­لاتىن ىرعاقتىق فون. «تەرىسقاقپاي»، «ايرا­ۋىق­تىڭ اششىسى-اي»، «شالقىما» سياقتى كۇيلەردىڭ دەنى وسىنداي بولىپ وتىرادى. كۇيلەر سول بىركەلكى ىرعاقپەن اياقتالىپ كەتە بارادى. ارنايى اياقتاماسى جوق.

ارينە، الشەكەيدىڭ سىر وڭىرىنەن شىققانى داۋ تۋدىرمايدى. كەزىندە بۇل ايماقتا قوقاندىقتاردىڭ بيلىك قۇر­عانى دا جاسىرىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭداعى الشە­كەيدى تانۋ سىر ەلىندە ءوتىپ جاتسا دا، كۇيشىنى جاڭاقورعاندىق ونەرپاز رەتىندە باعالاۋدىڭ كەمشىن بولاتىنىن جوعارىدا ايتتىق. سول سەبەپتى الشەكەي كۇيلەرىن ارعى جەردە ارقا ءداستۇرى، بەرگى جەردە قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندەگى كۇي داستۇرىمەن ساباقتاستىرۋ ماقساتقا كوپ جاقىن بولادى دەمەكپىز.

الشەكەيدىڭ ءوزى دە، كۇيلەرى دە كۇيشىلەر اراسىنداعى ۇلكەن دوداعا تۇسە قويماعان. بىراق ونىڭ شىعارمالارىنان وزىندىك قولتاڭباسى ايقىن بايقالىپ وتىرادى. مىسالى، الشەكەي كۇيلەرىنىڭ كوپشىلىگى ءبىر ىرعاققا قۇرىلعان اۋەنمەن باستالادى. «وتاربا»، «ساۋدا بۇزار»، «تەرىسقاقپاي»، «تولقىن» سياقتى كۇيلەردىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى ۇقساس. وزىندىك قولتاڭباسى ايقىن الشەكەي شىعارمالارىنىڭ اراسىنان قۇرمانعازى، ىقىلاس سياقتى حالىق كومپوزيتورلارىنا ءتان «ايراۋىقتىڭ اششىسى-اي»، «بۇقتىم-بۇقتىم»، «اقجەلەڭ» سياقتى اتاۋلاردى دا كەزدەستىرۋگە بولادى. ەگەر الشەكەي شىعارمالارى كەزىندە مادەني-مۋزىكالىق ورالىمعا تۇسە قويمادى دەيتىن بولساق، وندا ءداستۇرلى كۇي اتاۋلارى قايدان ءجۇر؟ ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، بۇلار بەرى كەلە، كەيىنگى ورىنداۋشىلار تاراپىنان قوسىلعان اتاۋلار بولۋعا ءتيىس. ىقىلاستا «ايراۋىقتىڭ اششى كۇيى» دەگەن قوبىز سارىنى بار. كەيىنگى ورىنداۋشىلار سول شىعارمانى قاراتاۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى اياسىندا الشەكەيگە تەلۋى دە مۇمكىن عوي. ال قۇرمانعازىدا كەزدەسەتىن «بۇقتىم-بۇقتىم» كۇيىنىڭ اتاۋى الشەكەيگە قالاي وتكەنى قۇپيا. ول انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى.

سوڭعى جىلدارى الشەكەي كۇيلەرى جا­زىلىپ الىنىپ، ءتۇرلى مۋزىكالىق-ەتنو­­گرافيالىق جيناققا ەنىپ، باسپا ءجۇ­زىن كورسە دە انىقتاي تۇسەتىن، ارنايى زەرت­تەيتىن ماسەلەلەرى شاش ەتەكتەن. كۇيلەردى رەتتەپ، تولىقتىرىپ، بەل­گىلى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ كەرەك. مىسالى، كۇي­شىنىڭ نەمەرەسى تارتقان «ايراۋىقتىڭ اششىسى-اي» مەن ءا.ابدىحالىقوۆ ورىنداعان «ايراۋىقتىڭ اششىسى» بىردەي ەمەس. ەكەۋى ەكى ءتۇرلى شى­عارما ورىنداپ، ءبىر كۇي اتاۋىن اتايدى. وسىن­داي ماسەلەلەر ءجيى كەزدەسىپ وتىرادى. ولاردى ۆاريانت رەتىندە، بولماسا باسقاشا باعالاۋ ءۇشىن ارنايى تەكستولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ اتقارىلۋى شارت. ول – كەلەشەكتىڭ مىندەتى.

ازىرگە ايتارىمىز، الشەكەيدى ءبىر اۋدان­نىڭ تۋماسى ساناپ، سىر بويىنىڭ كۇي­شىلىك ونەرى اياسىندا تانۋ جەتىمسىز. ونىڭ دومبىراعا ارنالعان تۋىندىلارى قارت قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندە ەجەلدەن كەلە جاتقان دومبىرا مەكتەبىنىڭ ءبىر وكىلى رەتىندە باعالاعان دۇرىس بولادى دەمەكپىز.

بۇگىندە 175 جىلدىعى اتالىپ وتىرعان الشەكەيدىڭ كۇي مۇراسى – قازاقتىڭ اسپاپ­تىق مۋزىكاسىنا قوسىلعان ءمولدىر ءبىر بۇلاق.

 

تىنىسبەك قوڭىراتباي،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 09:55

ۇقساس جاڭالىقتار