مۇناي
«قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 30 جىل ىشىندە مۇناي ءوندىرىسىن ءۇش ەسە ءوسىرىپ, سالانىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. 1991 جىلى ەلىمىزدە 26,6 ملن توننا مۇناي وندىرىلسە, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 85,9 ملن تونناعا جەتتى. جاقىن كەلەشەكتە ءبىز 100 ملن توننالىق مەجەدەن دە اسامىز. بۇدان بولەك, مۇناي ەكسپورتى بەس ەسە ءوستى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان الەمدەگى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ۇزدىك وندىعىنا كىردى. سونىمەن بىرگە وسى سالاعا ەۋروپادان, قىتايدان, رەسەيدەن, اقش-تان جانە باسقا دا ەلدەردەن 200 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتتىق», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
سونداي-اق باس ەنەرگەتيك قاشاعاندا مۇناي ءوندىرۋ جۇمىسى قازاننىڭ سوڭىندا تولىق قۋاتپەن ىسكە قوسىلاتىنىن مالىمدەي كەلە: «قاشاعانداعى جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا بىرنەشە شەشىم بار. وپتيمالدى نۇسقا تاڭدالدى. قازاننىڭ 20-سىنا قاراي كەن ورنى بۇرىنعى ءوندىرىس رەجىمىنە ورالادى. ول – تاۋلىگىنە 400 مىڭ باررەل», دەپ ءتۇسىندىردى.
ب.اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاشاعاندا جۇمىستىڭ توقتاپ قالۋىنا بايلانىستى تاۋلىگىنە 200 مىڭ باررەل «قارا التىن» وندىرىلمەي قالعان. بىراق 2022 جىلى 85,7 ملن توننا مۇناي وندىرەمىز دەگەن جوسپار ءوز كۇشىندە قالا بەرەدى. 2023 جىلى اتالعان كورسەتكىشتى 90 ملن تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ قاشاعاننىڭ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش ەكەنىن, بىراق كەن ورنىنان مەملەكەتتىڭ شەكەسى شىلقىپ وتىرماعانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قاشاعاندى سوڭعى 60 جىلداعى الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي كەن ورنى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جاقسى جاڭالىق, بىراق اتالعان كەن قورىنا 60 ملرد دوللارعا جۋىق اقشا جۇمسالدى. تاريحقا قاراساق, قاشاعان – ەڭ قىمبات جوبا.
«قاتەلەسپەسەم, 2017 جىلى سول كەزدەگى مينيستر ساۋات مىڭباەۆ «قاشاعاننىڭ اقشاسىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن كەمىندە 80-100 دوللار بولۋ كەرەك» دەگەن ەدى. ال مۇنايدىڭ باعاسىنا قاراساق 2014 جىلدان باستاپ ءتۇستى, 100 دوللارعا بيىل عانا جەتتى. سول 100 دوللاردىڭ ءوزى قازىر قايتادان 80 دوللارعا ءتۇسىپ قالدى. مۇناي باعاسىنىڭ 80-100 دوللار اراسىندا تۇراتىنىنا كەپىلدىك جوق. دەمەك باعانىڭ تومەندەۋىنە وراي قايتارىلىم دا شەگەرىلە بەرەدى. كەي اقپاراتتارعا جۇگىنسەك, قاشاعاننان تۇسكەن پايدانىڭ 2 پايىزى عانا مەملەكەت ەنشىسىنە تيەدى ەكەن. قالعانى سول قۇيىلعان اقشانىڭ قايتارىمىنا كەتىپ جاتىر. ەندى سول اقشانى 400 مىڭ باررەل وندىرىسپەن 2025-2026 جىلدارى قايتارىپ الۋعا بولادى. ەگەر مۇناي باعاسى 80-100 دوللار اراسىندا تۇرسا. مۇناي باعاسى سولاي ساقتالىپ تۇردى دەيىك, بىراق 400-ءدىڭ ورنىنا 100 مىڭ باررەل بولىپ جالعاسا بەرسە, وندا ونىڭ قايتارىلىمى شەگەرىلە تۇسەدى. 60 ملرد دوللار قايتارىلماي, مەملەكەتكە پايدا تۇسپەيدى. دەمەك 2025-2026 جىل ەمەس, ودان ءارى تاعى دا كۇتەمىز دەگەن ءسوز», دەيدى ساراپشى.
بالاما باعىت
مينيستر مۇناي تاسىمالى ماسەلەسىن دە اينالىپ وتكەن جوق. ونىڭ سوزىنە دەن قويساق, قىتاي ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مۇناي كولەمىن 9-دان 20 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. باكۋ – تبيليسي – جەيحان ارقىلى ازىرگە 1,5 ملن توننا مۇناي جىبەرە تۇرۋ جوسپارلانعان. اقتاۋ پورتىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن كورسەتكىش 7,5 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزىلمەك. دەگەنمەن كتك مۇناي تاسىمالداۋداعى باسىم باعىت بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. قازىر بالاما باعىتتاردى تابۋ, تاپقان كۇندە دە قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان كتك-گە تولىق بالاما تابۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جۇزەگە اسپاق.
ساراپشىلار ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاقستان كتك-گە بالاما ىزدەپ تابۋعا ءتيىس دەگەن وي ايتادى. بۇعان نەگىز دە جوق ەمەس. ماماندار جىل باستالعالى بەرى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى بىرنەشە رەت ىستەن شىقتى جانە سونىڭ ءاربىرىنىڭ استارىنان ساياسي قىسىمدى اينىتپاي تانۋعا بولادى دەگەن وي ايتادى. ولاردىڭ بولجاۋىنشا, كتك ماسەلەسى كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى يۋجنايا وزەرەەۆكا تەرمينالىنداعى ءۇش قاشىقتان بايلاۋ قوندىرعىسىنىڭ ەكەۋى ىستەن شىققان.
«زاقىمنىڭ تابيعاتقا زيانى تيمەيتىنىنە جانە شيكىزاتتىڭ توگىلمەيتىنىنە قاراماستان بۇل جاعداي ەكسپورت بويىنشا كتك-ءنىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. قۇبىر جەلىسى تولىق قۋاتتىلىقپەن 70 ملن توننا مۇناي ايداۋى مۇمكىن (2022 جىلعى جوسپار 67 ملن توننانى قۇراعان ەدى). بىراق ەكى ايلاقتىق قۇرىلعىنىڭ ىستەن شىعۋىنا بايلانىستى بۇل كورسەتكىش كەمى 50 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى, جىلدىق ماندە 28-30 ملن تونناعا دەيىن.
بۇل – نوۆوروسسيسكىدەگى جىل باسىنان بەرى تىركەلىپ وتىرعان ءتورتىنشى وقيعا. اتالعان جاعداي كتك بويىنشا مۇناي تيەۋ كورسەتكىشىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى جانە تەرمينال جۇمىسىندا ۇلكەن تاۋەكەل تۋدىردى. ناۋرىزدا داۋىل ەكى ايلاقتىق قۇرىلعىدا تاسىمالداۋ شلانگىلەرىن زاقىمدادى. بۇل ءبىر ايعا سوزىلعان جوندەۋدى قاجەت ەتتى. مامىر ايىندا سۋ استىنداعى مۇناي قۇبىرى ماڭىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سناريادتارى تازارتىلىپ, اكۆاتوريا قايتا-قايتا جابىلدى. ال شىلدەدە نوۆوروسسيسك قالاسىنىڭ پريمورسك اۋداندىق سوتى ەكولوگيالىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىققا بايلانىستى كونسورتسيۋم جۇمىسىن 30 كۇنگە توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. الايدا بۇل شەشىمگە كومپانيا جەدەل قارسى شىعىپ, ءوز جۇمىسىن توقتاتۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە سىلتەمە جاساپ, ناتيجەسىندە جونەلتۋ توقتاعان جوق. ال سوت جۇمىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدى 200 مىڭ رۋبل ايىپپۇلمەن الماستىردى», دەپ جازادى ENERGY ANALYTICS تەلەگرام كانالى.
ايتپاقشى, مينيستر قازاقستان مۇنايىنا ەۋروپادان تىكەلەي قىزىعۋشىلىق تۋىنداپ جاتقانىن دا جەتكىزدى. قازاقستان ەۋروپاعا مۇناي جەتكىزۋدى, سونىڭ ىشىندە شۆەدت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا (گەرمانيا – رەد.) تاسىمالداۋدى قاراستىرۋعا دايىن. الايدا بۇل رەتتە ترانزيت ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك.
«قازىر جەتكىزۋ تىزبەگى بويىنشا ءارتۇرلى ۇسىنىس بار. مۇنايدى تۇتىنۋشىلار باسقا مەحانيزمدەردى قاراستىرۋدا, بىراق مۇنى اتقارۋعا بارلىق جەردە مۇمكىندىك جوق. ويتكەنى مۇناي قۇبىرىنىڭ جۇيەسى ءبىر كۇندە وزگەرمەيدى, ونى ءبىر جىلدا سالۋ مۇمكىن ەمەس. ال قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, بۇل – ارينە, ترانزيتتىك ماسەلە. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەۋروپالىق وداقپەن تىكەلەي شەكارامىز جوق», دەدى مينيستر.
اتالعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جىلىنا 11,6 ملن توننا مۇناي ونىمدەرىن وڭدەي الادى.
گاز
كونفەرەنتسيادا گاز ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. QazaqGaz ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى سانجار جاركەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا 2025 جىلى IPO-عا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«كورپوراتيۆتى باسقارۋ, اسىرەسە ساتىپ الۋ بويىنشا اشىق جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. رەسۋرستىق بازانى دا كۇشەيتۋ قاجەت, ويتكەنى بۇل – تابىستى IPO كەپىلى. سونىمەن قاتار گازترانسپورتتىق جۇيەنىڭ دە توقتاپ قالماۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ءۇش جىلدا ءبىز مودەرنيزاتسياعا 500 ملرد تەڭگە سالامىز, سونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ وبلىستارىنداعى جۇيەگە», دەدى س.جاركەشوۆ.
ۇلتتىق كومپانيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان گاز جەتكىزۋ بويىنشا ءارتاراپتاندىرۋدى قولعا الۋ قاجەت. «قازاقستان گەولوگيالىق بارلاۋدى, گاز ءوندىرۋدى كۇشەيتۋى كەرەك. سونداي-اق جەراستى قويمالارى مەن ءتۇرلى تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ قاجەت. ماسەلەن, سۇيىتىلعان گازدى تاسىمالداۋ جانە وڭدەۋ مۇمكىندىكتەرىن جاساۋ سياقتى. بۇدان بولەك, تاسىمالدان پايدا الۋ ءۇشىن قازاقستان ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنىن پايدالانىپ, ترانزيتتىك حابقا اينالۋى كەرەك», دەدى. س.جاركەشوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ەلدەگى گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ بەس نەگىزگى باعىتى بار. ولار – گازدى كوبىرەك ءوندىرۋ, ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ, گازدى ەكسپورتقا كوبىرەك جىبەرۋ ءۇشىن گاز قۇبىرلارىن كوبىرەك سالۋ, جاڭا گاز-حيميالىق زاۋىتتاردى تۇرعىزۋ, گازدى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ.
«سونىمەن بىرگە, ارينە, قازاقستاننىڭ گاز سالاسىنداعى جوبالارىنا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ وتە ماڭىزدى. ارينە, ءبىز ءۇشىن ينۆەستورلاردى ەلىمىزدە ۇستاپ تۇرۋ جانە ولاردى وسىندا ينۆەستيتسيالاۋعا ىنتالاندىرۋ وتە ماڭىزدى. ال بۇل رەتتە گاز تارتىمدى بولا الادى. ەلىمىزدە جەتكىلىكتى قور بار. گاز سالاسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە سەنىمدىمىن», دەدى QazaqGaz باسقارما توراعاسى.
مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى الىپ كەلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن وتاندىق كاسىپورىندار لايىقتى دەڭگەيدەگى تەحنولوگيالارمەن جاراقتانۋعا ءتيىس. «بۇل قول جەتپەيتىن شارۋا ەمەس, بىراق ءبىراز ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ماسەلە قانشا كولەمدە ينۆەستيتسيا تارتۋدا ەمەس, سالىنعان ينۆەستيتسيانى قانشالىقتى مەڭگەرە الاتىنىمىزدا بولىپ تۇر. ەگەر بىرنەشە الەمدىك ەنەرگيا رەسۋرسىنا – مۇنايعا, اتومعا, جاسىل ەنەرگەتيكاعا, گازعا قارايتىن بولساق, وندا جاھاندىق ءبولىنىستىڭ 57 پايىزىن گاز الاتىنىن كورەمىز. سوندىقتان وعان دەگەن سۇرانىس جىل سايىن تەك ءوسىپ كەلە جاتىر. ال گازداندىرۋ ەلىمىزدەگى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعىنا ءالى جەتپەسە دە, بەس جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا قازىردىڭ وزىندە گازعا قوسىلعان ۇيلەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. قازاقستانمەن سالىستىرعاندا الەمدە گاز تۇتىنۋ جىلدام قارقىنمەن وسۋدە», دەدى ر.جاقسىلىقوۆ.
