ەكونوميكا • 04 قازان، 2022

مۇناي-گاز ءوندىرىسى: تاڭداۋ مەن مۇمكىندىك

100 رەت كورسەتىلدى

الماتىدا وتكەن KIOGE-2022 28-حالىقارالىق كورمەسى مەن كونفەرەنتسياسىندا مۇناي-گاز سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. كونفەرەنتسيانىڭ بيىلعى تاقىرىبى – قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبى دامۋىنىڭ جاڭا ستسەناريى. كونفەرەنتسياعا قاتىسقان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان قازىر جاھاندىق مۇناي رەسۋرسىنىڭ 3 پايىزىن ەنشىلەپ، بۇل تۇرعىدا كوش باس­تاۋشى پوزيتسيادا تۇر.

مۇناي

«قازاقستان تاۋەلسىزدىك ال­عالى بەرى 30 جىل ىشىندە مۇناي ءون­دىرىسىن ءۇش ەسە ءوسىرىپ، سالانىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. 1991 جىلى ەلىمىزدە 26،6 ملن تون­نا مۇناي وندىرىلسە، 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 85،9 ملن تونناعا جەتتى. جاقىن كەلەشەكتە ءبىز 100 ملن توننالىق مەجەدەن دە اسامىز. بۇدان بولەك، مۇناي ەكسپورتى بەس ەسە ءوستى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان الەمدەگى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ۇزدىك وندىعىنا كىردى. سونىمەن بىرگە وسى سالاعا ەۋروپادان، قىتايدان، رەسەيدەن، اقش-تان جانە باسقا دا ەلدەردەن 200 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتتىق»، دەدى ب.اقشولاقوۆ.

سونداي-اق باس ەنەرگەتيك قا­شاعاندا مۇناي ءوندىرۋ جۇ­مى­سى قازاننىڭ سوڭىندا تولىق قۋاتپەن ىسكە قوسىلاتىنىن مالىمدەي كەلە: «قاشاعانداعى جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا بىر­نەشە شەشىم بار. وپتيمالدى نۇس­قا تاڭدالدى. قازاننىڭ 20-سىنا قاراي كەن ورنى بۇرىنعى ءون­دىرىس رەجىمىنە ورالادى. ول – تاۋ­لىگىنە 400 مىڭ باررەل»، دەپ ءتۇسىندىردى.

ب.اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا، قاشاعاندا جۇمىستىڭ توقتاپ قالۋىنا بايلانىستى تاۋلىگىنە 200 مىڭ باررەل «قارا التىن» وندى­رىلمەي قالعان. بىراق 2022 جىلى 85،7 ملن توننا مۇناي وندى­رەمىز دەگەن جوسپار ءوز كۇشىندە قالا بەرەدى. 2023 جىلى اتالعان كور­سەتكىشتى 90 ملن تونناعا جەت­كىزۋ كوزدەلىپ وتىر.

مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ قاشاعاننىڭ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش ەكەنىن، بىراق كەن ورنىنان مەملەكەتتىڭ شەكەسى شىلقىپ وتىرماعانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، قاشاعاندى سوڭعى 60 جىلداعى الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي كەن ورنى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جاقسى جاڭالىق، بىراق اتالعان كەن قورىنا 60 ملرد دوللارعا جۋىق اقشا جۇمسالدى. تاريحقا قاراساق، قاشاعان – ەڭ قىمبات جوبا.

«قاتەلەسپەسەم، 2017 جىلى سول كەزدەگى مينيستر ساۋات مىڭباەۆ «قاشاعاننىڭ اقشاسىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن كەمىندە 80-100 دوللار بولۋ كەرەك» دەگەن ەدى. ال مۇنايدىڭ باعاسىنا قاراساق 2014 جىلدان باستاپ ءتۇستى، 100 دوللارعا بيىل عانا جەتتى. سول 100 دوللاردىڭ ءوزى قازىر قايتادان 80 دوللارعا ءتۇسىپ قالدى. مۇناي باعاسىنىڭ 80-100 دوللار اراسىندا تۇراتىنىنا كەپىلدىك جوق. دەمەك باعانىڭ تومەندەۋىنە وراي قايتارىلىم دا شەگەرىلە بەرەدى. كەي اقپاراتتارعا جۇگىنسەك، قاشاعاننان تۇسكەن پايدانىڭ 2 پايىزى عانا مەملەكەت ەنشىسىنە تيەدى ەكەن. قالعانى سول قۇيىلعان اقشانىڭ قايتارىمىنا كەتىپ جاتىر. ەندى سول اقشانى 400 مىڭ باررەل وندىرىسپەن 2025-2026 جىلدارى قايتارىپ الۋعا بولادى. ەگەر مۇناي باعاسى 80-100 دوللار اراسىندا تۇرسا. مۇناي باعاسى سولاي ساقتالىپ تۇردى دەيىك، بىراق 400-ءدىڭ ورنىنا 100 مىڭ باررەل بولىپ جالعاسا بەرسە، وندا ونىڭ قايتارىلىمى شەگەرىلە تۇسەدى. 60 ملرد دوللار قايتارىلماي، مەملەكەتكە پايدا تۇسپەيدى. دەمەك 2025-2026 جىل ەمەس، ودان ءارى تاعى دا كۇتەمىز دەگەن ءسوز»، دەيدى ساراپشى.

بالاما باعىت

مينيستر مۇناي تاسىمالى ماسەلەسىن دە اينالىپ وتكەن جوق. ونىڭ سوزىنە دەن قويساق، قىتاي ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مۇناي كولەمىن 9-دان 20 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. باكۋ – تبي­ليسي – جەيحان ارقىلى ازىرگە 1،5 ملن تون­نا مۇناي جىبەرە تۇرۋ جوسپارلانعان. اق­تاۋ پورتىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى اياق­تال­عاننان كەيىن كورسەتكىش 7،5 ملن توننا­عا دەيىن جەتكىزىلمەك. دەگەنمەن كتك مۇ­ناي تاسىمالداۋداعى باسىم باعىت بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. قازىر بالا­ما باعىتتاردى تابۋ، تاپقان كۇندە دە قۋات­تى­لىعىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان كتك-گە تولىق بالاما تابۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جۇزەگە اسپاق.

ساراپشىلار ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاقستان كتك-گە بالاما ىزدەپ تابۋعا ءتيىس دەگەن وي ايتادى. بۇعان نەگىز دە جوق ەمەس. مامان­دار جىل باستالعالى بەرى كاسپي قۇبىر كون­سورتسيۋمى بىرنەشە رەت ىستەن شىقتى جانە سونىڭ ءاربىرىنىڭ استارىنان ساياسي قى­سىم­دى اينىتپاي تانۋعا بولادى دەگەن وي ايتادى. ولاردىڭ بولجاۋىنشا، كتك ما­سەلەسى كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن سو­زىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى يۋجنايا وزە­رەەۆك­ا تەرمينالىنداعى ءۇش قاشىقتان باي­لاۋ قوندىرعىسىنىڭ ەكەۋى ىستەن شىققان.

«زاقىمنىڭ تابيعاتقا زيانى تيمەي­تىنىنە جانە شيكىزاتتىڭ توگىلمەيتىنىنە قاراماستان بۇل جاعداي ەكسپورت بو­يىنشا كتك-ءنىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. قۇبىر جەلىسى تولىق قۋاتتىلىقپەن 70 ملن توننا مۇناي ايداۋى مۇمكىن (2022 جىلعى جوسپار 67 ملن توننانى قۇراعان ەدى). بىراق ەكى ايلاقتىق قۇرىلعىنىڭ ىستەن شىعۋىنا بايلانىستى بۇل كورسەتكىش كەمى 50 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى، جىلدىق ماندە 28-30 ملن تونناعا دەيىن.

بۇل – نوۆوروسسيسكىدەگى جىل باسىنان بەرى تىركەلىپ وتىرعان ءتورتىنشى وقيعا. اتالعان جاعداي كتك بويىنشا مۇناي تيەۋ كورسەتكىشىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى جانە تەرمينال جۇمىسىندا ۇلكەن تاۋەكەل تۋدىردى. ناۋرىزدا داۋىل ەكى ايلاقتىق قۇرىلعىدا تاسىمالداۋ شلانگىلەرىن زاقىم­دادى. بۇل ءبىر ايعا سوزىلعان جون­دەۋ­دى قاجەت ەتتى. مامىر ايىندا سۋ استىن­داعى مۇناي قۇبىرى ماڭىندا ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس سناريادتارى تازارتى­لىپ، اكۆاتوريا قايتا-قايتا جابىلدى. ال شىل­دەدە نوۆوروسسيسك قالاسىنىڭ پري­مورسك اۋداندىق سوتى ەكولوگيالىق ءتارتىپ بۇزۋ­­شى­لىققا بايلانىستى كونسورتسيۋم جۇمى­سىن 30 كۇنگە توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. الاي­دا بۇل شەشىمگە كومپانيا جەدەل قار­سى شىعىپ، ءوز جۇمىسىن توقتاتۋ ءۇشىن تەحنو­لو­گيالىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە سىلتەمە جاساپ، ناتيجەسىندە جونەلتۋ توقتاعان جوق. ال سوت جۇمىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدى 200 مىڭ رۋبل ايىپپۇلمەن الماستىردى»، دەپ جازا­دى ENERGY ANALYTICS تەلەگرام كانالى. 

ايتپاقشى، مينيستر قازاقستان مۇنايىنا ەۋروپادان تىكەلەي قىزىعۋشى­لىق تۋىنداپ جاتقانىن دا جەتكىزدى. قازاقستان ەۋروپاعا مۇناي جەتكىزۋدى، سونىڭ ىشىندە شۆەدت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا (گەرمانيا – رەد.) تاسىمالداۋدى قاراستىرۋعا دايىن. الايدا بۇل رەتتە ترانزيت ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك.

«قازىر جەتكىزۋ تىزبەگى بويىنشا ءارتۇرلى ۇسىنىس بار. مۇنايدى تۇتىنۋ­شىلار باسقا مەحانيزمدەردى قاراس­تىرۋدا، بىراق مۇنى اتقارۋعا بارلىق جەردە مۇمكىندىك جوق. ويتكەنى مۇناي قۇبىرىنىڭ جۇيەسى ءبىر كۇندە وزگەرمەيدى، ونى ءبىر جىلدا سالۋ مۇمكىن ەمەس. ال قازاقستانعا كەلەتىن بولساق، بۇل – ارينە، ترانزيتتىك ماسەلە. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەۋرو­پالىق وداقپەن تىكەلەي شەكارامىز جوق»، دەدى مينيستر.

اتالعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جىلىنا 11،6 ملن توننا مۇناي ونىمدەرىن وڭدەي الادى.

گاز

كونفەرەنتسيادا گاز ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. QazaqGaz ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى سانجار جاركەشوۆتىڭ ايتۋىنشا، كومپانيا 2025 جىلى IPO-عا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«كورپوراتيۆتى باسقارۋ، اسىرەسە ساتىپ الۋ بويىنشا اشىق جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. رەسۋرستىق بازانى دا كۇشەيتۋ قاجەت، ويتكەنى بۇل – تابىستى IPO كەپىلى. سونى­مەن قاتار گازترانسپورتتىق جۇيەنىڭ دە توقتاپ قالماۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ءۇش جىلدا ءبىز مودەرنيزاتسياعا 500 ملرد تەڭگە سالامىز، سونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ وبلىستارىنداعى جۇيەگە»، دەدى س.جاركەشوۆ.

ۇلتتىق كومپانيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان گاز جەتكىزۋ بو­يىنشا ءارتاراپتاندىرۋدى قولعا الۋ قاجەت. «قازاقستان گەولوگيالىق بارلاۋ­دى، گاز ءوندىرۋدى كۇشەيتۋى كەرەك. سون­داي-اق جەراستى قويمالارى مەن ءتۇرلى تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ قاجەت. ماسەلەن، سۇيىتىلعان گازدى تاسىمالداۋ جانە وڭدەۋ مۇمكىندىكتەرىن جاساۋ سياقتى. بۇدان بولەك، تاسىمالدان پايدا الۋ ءۇشىن قازاقستان ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنىن پايدالانىپ، ترانزيتتىك حابقا اينالۋى كەرەك»، دەدى. س.جاركەشوۆ­تىڭ پايىمداۋىنشا، ەلدەگى گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ بەس نەگىزگى باعىتى بار. ولار – گازدى كوبىرەك ءوندىرۋ، ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ، گازدى ەكسپورتقا كوبىرەك جىبەرۋ ءۇشىن گاز قۇبىرلارىن كوبىرەك سالۋ، جاڭا گاز-حيميالىق زاۋىتتاردى تۇرعىزۋ، گازدى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ. 

«سونىمەن بىرگە، ارينە، قازاق­ستاننىڭ گاز سالاسىنداعى جوبالارىنا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ وتە ماڭىزدى. ارينە، ءبىز ءۇشىن ينۆەستورلاردى ەلىمىزدە ۇستاپ تۇرۋ جانە ولاردى وسىندا ينۆەستيتسيالاۋعا ىنتالان­دىرۋ وتە ماڭىزدى. ال بۇل رەتتە گاز تارتىمدى بولا الادى. ەلىمىزدە جەتكىلىكتى قور بار. گاز سالاسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە سەنىمدىمىن»، دەدى QazaqGaz باسقارما توراعاسى.

مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ توراعاسى راشيد جاقسى­لىقوۆتىڭ ايتۋىنشا، شەتەلدىك ينۆەستورلاردى الىپ كەلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن وتاندىق كاسىپورىندار لايىقتى دەڭگەيدەگى تەحنولوگيالارمەن جاراقتانۋعا ءتيىس. «بۇل قول جەتپەيتىن شارۋا ەمەس، بىراق ءبىراز ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ماسەلە قانشا كولەمدە ينۆەستيتسيا تارتۋدا ەمەس، سالىنعان ينۆەستيتسيانى قانشالىقتى مەڭگەرە الاتىنىمىزدا بولىپ تۇر. ەگەر بىرنەشە الەمدىك ەنەرگيا رەسۋرسىنا – مۇنايعا، اتومعا، جاسىل ەنەرگەتيكاعا، گازعا قارايتىن بولساق، وندا جاھاندىق ءبولىنىستىڭ 57 پايىزىن گاز الاتىنىن كورەمىز. سوندىقتان وعان دەگەن سۇرانىس جىل سايىن تەك ءوسىپ كەلە جاتىر. ال گازداندىرۋ ەلىمىزدەگى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعىنا ءالى جەتپەسە دە، بەس جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا قازىردىڭ وزىندە گازعا قوسىلعان ۇيلەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. قازاقستانمەن سالىستىرعاندا الەمدە گاز تۇتىنۋ جىلدام قارقىنمەن وسۋدە»، دەدى ر.جاقسىلىقوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە 175 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:06

«ايبوز» دارابوزدارى انىقتالدى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:55

پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:50

ەلدىك نيەت

ايماقتار • بۇگىن، 08:48

كەزەكتە – جەر ۇيلەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:46

زاڭ جوباسى قارالدى

ساياسات • بۇگىن، 08:42

ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق

ساياسات • بۇگىن، 08:38

جەڭىستىڭ باستاۋى – حالىق

قوعام • بۇگىن، 08:27

اسىل تۇقىمنىڭ پايداسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:24

بەرەكەلى اقباس سيىر

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اۆتوجولدىڭ سان الۋان ماسەلەسى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:18

ىشكى جالپى ءونىم 4 پايىزعا وسەدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:14

ينفلياتسيانىڭ كەزەكتى تولقىنى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:10

ۇقساس جاڭالىقتار