ساياسات • 04 قازان، 2022

قازاقستانداعى الەۋمەتتىك رەفورما شىعىسەۋروپالىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى

128 رەت كورسەتىلدى

كەشە پراگا قالاسىندا «قازىرگى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك رەفورمالارى جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى» تاقىرىبىندا ءىرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا قازاقستاننىڭ چەح رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلدى. وعان شىعىس ەۋروپانىڭ ءتورت ەلىنەن – ماجارستان، پولشا، سلوۆاكيا جانە چەحيادان 20-دان استام جوعارى بىلىكتى ساراپشى قاتىستى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىر­تۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاق­ستان حالقىنا جولداۋى تالقىلاندى. مۇنداي اۋقىمدى تالقىلاۋدىڭ ماقساتى، ءبىر جاعىنان، ەۋروپالىقتاردى قازاق­ستانداعى الەۋمەتتىك رەفورمالارمەن تانىستىرۋعا، ەكىنشى جاعىنان، ەۋرو­پالىق ەلدەردىڭ الەۋ­مەتتىك ساياساتىنىڭ تاجى­ريبەسىن ەلىمىزدە پايدالانۋ مۇم­كىندىگىنە باعىتتالدى.

القالى جيىندى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ر.يۋ.ۆاسيلەنكو اشىپ، كون­فەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى 2022 جىل­عى 1 قىركۇيەكتە قازاقستان پرەزي­دەنتى ق.ك.توقاەۆ جاريالاعان «ادى­لەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرە­كەلى قوعام» جول­داۋىمەن تانىستىردى.

ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ءوز سوزىندە ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ بارىسىنا نازار اۋدارىپ، الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى­نا توقتالدى. ول سوڭعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ، سونىڭ ىشىندە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا بايلانىستى جاڭالىقتار تۋرالى باياندادى. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالا­سىنداعى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ەۋرو­پالىق مودەلدەرىن قولدانۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن دا اتاپ ءوتتى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ چەح رەسپۋب­ليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەت­تى ەلشىسى م.م.ءتاجين ءوز سوزىندە سوڭعى جىلدارى قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا باعىت­تارىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

ءدال وسى الەۋمەتتىك ستاندارتتار، حالىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسى ەلدەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رە­فور­مالار تيىمدىلىگىنىڭ باستى كري­تە­ريىنە اينالىپ كەلەدى. قازاقستان­نىڭ ستراتەگيالىق قوعامدىق تۇراقتىلى­عىنىڭ نەگىزى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعي­داتتارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سونىمەن قاتار شىعىس ەۋروپا ەلدەرى­نىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن ەكى سەبەپ بويىنشا پايدالى بولۋى مۇمكىن.

بىرىنشىدەن، الەۋمەتتىك ساياسات رەفورمالارى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن – ءبارىمىز ءسوتسياليزمنىڭ كەڭەستىك تۇرىنە سۇيەندىك.

ەكىنشىدەن، شىعىس ەۋروپا ەلدەرى الەۋمەتتىك مەملەكەت ەۆوليۋتسياسىنىڭ ەلەۋلى جولىنان ءوتتى، سوندىقتان شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن كەم دەگەندە ەكى ولشەمدە قىزىقتى.

ءبىرىنشىسى – ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ، جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتى جانە جۇمىس­سىزدىققا قارسى كۇرەس، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى ناقتى وزگەرىستەر، سونداي-اق كەدەيلىك، ەكولوگيا جانە الەۋمەتتىك ينكليۋزيا پروبلەمالارى.

ەكىنشىسى – ءححى عاسىردىڭ ءۇشىنشى ون­جىل­دىعىنداعى قازىرگى ەۋروپاداعى الەۋ­مەت­تىك مەملەكەت الدىنداعى جاڭا سىن-قاتەر­لەر، ءبىرتۇتاس ەۋروپالىق الەۋمەتتىك ۇلگىنى قالىپتاستىرۋدىڭ پراك­تيكالىق تاسىلدەرى، شىعىس ەۋروپا قوعامدارىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرى­لىمىنداعى وزگەرىس جانە الەۋ­مەتتىك سايا­ساتتىڭ جاڭا پاراديگ­ماسى­نىڭ قاجەت­تىلىگى، جەكە پارتيالاردىڭ الەۋ­مەتتىك باعدارلامالارى اينالاسىن­داعى ساياسي قاقتىعىستاردىڭ ۇلتتىق كون­تەكستەرى، جاھاندانۋ مەن ىشكى الەۋ­مەتتىك ساياساتتىڭ قاراما-قايشىلىقتارى.

ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ينستيتۋ­تىنىڭ ديرەكتورى، «جىبەك جولى» زەرتتەۋ باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى، شۆەد عالىمى كورنەلل سۆانتە قازاقستانداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ سالاسىن­داعى الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ تابىسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تابىستى دامۋىنا، سونداي-اق قارجى ينستيتۋت­تارىنىڭ سەنىمدى جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە قازاق­ستاندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى، ياعني جۇمىسسىزداردى، مۇگە­دەكتەردى مەم­لەكەتتىك قورعاۋدىڭ سەنىم­دى جۇيەسى، سون­داي-اق تۇراقتى زەي­نەتاقى جۇيەسى قۇرىلدى.

كونفەرەنتسيادا پولشانىڭ ازيا­لىق جانە جاھاندىق زەرتتەۋلەر ينستي­تۋتىنىڭ پروفەسسورى م.سوبانسك-تسۆالينا قازاق­ستان پرەزيدەنتى جول­داۋىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە توقتالدى. پروفەسسور اۋىل­دىق اۋماقتاردى، ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ­دىڭ، ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا تەڭ قول جەتىم­دىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن اتاپ ءوتتى.

ساۋدا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى لاسلو ۆاشا ءوز سوزىندە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە قابىلدانعان كوپ فۋنكتسيونالدى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مودەلىنە نازار اۋداردى، وندا اۋىل شارۋاشىلىعى اۋىلدىق جەرلەردە ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. عالىم مۇنداي مودەلدىڭ قازاقستاندا دا بەيىمدەلۋى مۇمكىن ەكەن­دىگىنە توقتالدى.

ۆەنگريا عىلىم اكادەمياسى ەكونو­مي­كا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى يانوشا كەللە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ سايا­ساتى تۋرالى ايتا كەلىپ، ەڭ تومەنگى جالا­قى قۇرالىن پايدالانۋدا اباي بولۋعا شاقىر­دى، ەگەر ونى شامادان تىس پايدالانۋ باعا­نىڭ تۇراقسىزدىعىنا جانە بيۋدجەتتىڭ ايتار­لىقتاي شىعىنعا اكەلەتىنىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

پراگا ەكونوميكا جانە بيزنەس ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى يان مەرتل دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋ كوزى رە­تىندە ارنايى سالىق نەمەسە سالىق ستاۆ­كا­سى­نىڭ ءبىر بولىگىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋدى ۇيىم­داس­تىرۋ كەزىندە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس رەسۋرستار قۇرىلىمىنىڭ اۆتورلىق مودەلى ۇسىنىلدى.

بويم اتىنداعى ازيا جانە جاھاندىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باسقارما مۇشەسى، پروفەسسورى كشيشتوف زالەۆسكي ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى رەفورمالاۋداعى پولشانىڭ تاجىريبەسى تۋرالى ايتىپ بەردى. ول ايماقتىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قارجىلىق جوسپارلاۋدى بۇزۋى مۇمكىن جەدەل سالىق رەفورمالارىن جۇرگىزۋدەن ساقتاندىردى.

سلوۆاكيا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ پروفەسسورى پەتر درابيك ەكونو­ميكا­لىق تاجىريبەنى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭ­گەيلەرىندە وقىتۋ پروتسەسى­نە تارتۋ ءپرين­تسيپىن ىسكە اسىرۋدى ۇسىن­دى. مۇنى پراك­تيكتەردى وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق نىسان­دارى (جوبالىق وقىتۋ، تالىمگەرلىك، كوۋ­چينگ جانە ت.ب.) ارقىلى ءبىلىم بەرۋ پروتسە­سىنە تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.

قارجى جانە باسقارۋ ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ پروفەسسورى لەيا مەلنيكوۆا ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىنداعى الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تسيفرلىق پلاتفورمانى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەردى. سونداي-اق ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا تولىق قاتىسۋى ماقساتىندا اقپارات الۋعا تەڭ قول جەتكىزۋگە تسيفرلاندىرۋدى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى.

ۆەنگريا عىلىم اكادەمياسى ەكونو­ميكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى اندراش شيمونوۆيچ حالىقتىڭ قارتايۋى مەملەكەتكە زەينەتاقى اۋىرتپالىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىنىن جانە بۇل جەردە الەۋمەتتىك جارنالار مولشەرلەمەسى­نىڭ مولشەرىن جانە زەينەتكەرلىك جاس دەڭگەيىن ايقىنداۋ بويىنشا ۋاقتىلى ساياسي شارالار قابىلداۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

پراگا مەتروپوليتەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مارتينا ۆاركوچكوۆا چەح ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ سەنىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىنداعى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى اتاپ ءوتتى، ول سونىمەن قاتار ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ستۋدەنتتەرگە باعىتتالعان جانە ولار ءۇشىن جاقسى جابدىقتالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپتەر، مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا وقۋ ورىندارىنا ارنالعان مەكەمەلەر ۇسىنادى.

ەكونوميكالىق جانە ايماقتىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى يۋليا ۆارگا حانىم مۇعالىم ماماندىعىنىڭ تارتىمدىلىعى بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى: مانساپتىق ءوسۋدىڭ بالاما مۇمكىندىكتەرى; ەڭبەك جاعدايلارى; مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ اياسىندا زياتكەرلىك جۇمىسپەن اينالىسۋ مۇمكىندىگى. ول مۇعالىمنىڭ لايىق­تى جالاقىسى وقۋشىلاردىڭ جاقسى ۇلگەرىمىمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك ەكەندىگىن ايتتى. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ناتيجەلەرىنە تىكەلەي سايكەس كەلمەۋ زاڭدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

قارجى جانە باسقارۋ ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ پروفەسسورى راديم ۆالەنچيك سوڭعى جىلدارى چەحيا تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى جۇمىس ىستەي الاتىن كوپتەگەن بىلىكتى مامانداردان ايىرىلعانىن جانە زەينەتكەرلىك جاستاعىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىستان نەمەسە بيزنەستەن كەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز بۇل جولمەن جۇرمەۋدى ۇسىنامىز، ارينە، بۇل رەتتە ەلدەگى زەينەتاقى جاسىن كوتەر­مەۋ كەرەك، بۇل پروبلەمالاردى شەشپەيدى. ادامدارعا، ەگەر ولار فيزيكالىق جانە اقىل-وي جاعىنان دايىن بولسا، ولار ءتىپتى زەينەت جاسىندا دا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرۋعا ءتيىس ەكەنىن جانە مەملەكەت بۇل ىستە تەك پايداسىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەپ، ىنتالاندىرۋ جولىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنامىن» – دەپ ۇسىندى بايانداماشى.

كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەگەن پولشا پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى مارەك رىمشا بايانداعانىنداي، الەۋمەتتىك قىزمەتتەر بۇكىل حالىققا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك، ولاردى پايدالانۋ الەۋمەت­تىك توقىراۋعا اكەلمەۋگە ءتيىس. قىز­مەت­تەرگە قولجەتىمدىلىك – قازىرگى زامان­عى مەملەكەتتىڭ قاجەتتى شارتى. وڭىر­لەرگە، شالعاي ەلدى مەكەندەرگە ساپالى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ دە ماڭىزدى مىندەت. پولشانىڭ تاجىري­بەسى كورسەتىپ وتىرعانداي، جەرگىلىك­تى اكىمشىلىك تاراپىنان مەملەكەتتىك ەمەس قۇرىلىمدارعا، اسىرەسە كوممەرتسيا­لىق ەمەس ۇيىمدارعا الەۋمەتتىك قىزمەت­تەر كورسەتۋ مۇمكىندىگىن پايدالانعان ءجون. سونىمەن قاتار قىزمەت كورسەتۋ­شىلەردىڭ كوپتىگى ۇسىنىلاتىن قىزمەت­تەردى ارتاراپتاندىرۋعا جانە ناقتى قاجەتتىلىكتەرگە جاۋاپ بەرەتىن قىزمەتتەر پاكەتىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە اكەلەدى.

وسىلايشا، قازاقستانداعى الەۋمەتتىك رەفورمالارعا جانە ەۋروپالىق تاجىري­بەنى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىنە ارنال­عان العاشقى كونفەرەنتسيا ديالوگ الاڭ­دارىنىڭ وتە وزەكتى ەكەنىن جانە ەۋرو­پالىق ساراپشىلار توبى ءۇشىن قازاق­ستانداعى الەۋمەتتىك رەفورمالار تۋرالى تۇسىنىك بەرەتىنىن كورسەتتى. پراگا باستاماسى ەۋروپالىق وداقتىڭ بارلىق ايماقتارىندا جالعاسادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە 175 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:06

«ايبوز» دارابوزدارى انىقتالدى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:55

پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:50

ەلدىك نيەت

ايماقتار • بۇگىن، 08:48

كەزەكتە – جەر ۇيلەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:46

زاڭ جوباسى قارالدى

ساياسات • بۇگىن، 08:42

ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق

ساياسات • بۇگىن، 08:38

جەڭىستىڭ باستاۋى – حالىق

قوعام • بۇگىن، 08:27

اسىل تۇقىمنىڭ پايداسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:24

بەرەكەلى اقباس سيىر

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اۆتوجولدىڭ سان الۋان ماسەلەسى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:18

ىشكى جالپى ءونىم 4 پايىزعا وسەدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:14

ينفلياتسيانىڭ كەزەكتى تولقىنى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:10

اۋرۋدىڭ الدىن الايىق!

مەديتسينا • بۇگىن، 08:08

ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن

عىلىم • بۇگىن، 08:06

ساپاسىز ويىنشىقتىڭ زالالى

ايماقتار • بۇگىن، 08:04

قاراۋسىز مال اپاتقا ۇرىندىرادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

كولىك گازىنا ۋلانعان

ايماقتار • بۇگىن، 07:59

قۇمار ويىننىڭ قۇرباندارى

قوعام • بۇگىن، 07:56

سۇلۋلىق ساپارى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:54

ۇقساس جاڭالىقتار