كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى تالقىلاندى. مۇنداي اۋقىمدى تالقىلاۋدىڭ ماقساتى, ءبىر جاعىنان, ەۋروپالىقتاردى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك رەفورمالارمەن تانىستىرۋعا, ەكىنشى جاعىنان, ەۋروپالىق ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ تاجىريبەسىن ەلىمىزدە پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە باعىتتالدى.
القالى جيىندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ر.يۋ.ۆاسيلەنكو اشىپ, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتە قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ جاريالاعان «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىمەن تانىستىردى.
ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ءوز سوزىندە ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ بارىسىنا نازار اۋدارىپ, الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالدى. ول سوڭعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ, سونىڭ ىشىندە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا بايلانىستى جاڭالىقتار تۋرالى باياندادى. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ەۋروپالىق مودەلدەرىن قولدانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ ءوتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ چەح رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى م.م.ءتاجين ءوز سوزىندە سوڭعى جىلدارى قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا باعىتتارىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ءدال وسى الەۋمەتتىك ستاندارتتار, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسى ەلدەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار تيىمدىلىگىنىڭ باستى كريتەريىنە اينالىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق قوعامدىق تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سونىمەن قاتار شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن ەكى سەبەپ بويىنشا پايدالى بولۋى مۇمكىن.
بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك ساياسات رەفورمالارى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن – ءبارىمىز ءسوتسياليزمنىڭ كەڭەستىك تۇرىنە سۇيەندىك.
ەكىنشىدەن, شىعىس ەۋروپا ەلدەرى الەۋمەتتىك مەملەكەت ەۆوليۋتسياسىنىڭ ەلەۋلى جولىنان ءوتتى, سوندىقتان شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن كەم دەگەندە ەكى ولشەمدە قىزىقتى.
ءبىرىنشىسى – ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ, جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتى جانە جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەس, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى ناقتى وزگەرىستەر, سونداي-اق كەدەيلىك, ەكولوگيا جانە الەۋمەتتىك ينكليۋزيا پروبلەمالارى.
ەكىنشىسى – ءححى عاسىردىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىنداعى قازىرگى ەۋروپاداعى الەۋمەتتىك مەملەكەت الدىنداعى جاڭا سىن-قاتەرلەر, ءبىرتۇتاس ەۋروپالىق الەۋمەتتىك ۇلگىنى قالىپتاستىرۋدىڭ پراكتيكالىق تاسىلدەرى, شىعىس ەۋروپا قوعامدارىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنداعى وزگەرىس جانە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پاراديگماسىنىڭ قاجەتتىلىگى, جەكە پارتيالاردىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارى اينالاسىنداعى ساياسي قاقتىعىستاردىڭ ۇلتتىق كونتەكستەرى, جاھاندانۋ مەن ىشكى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ قاراما-قايشىلىقتارى.
ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, «جىبەك جولى» زەرتتەۋ باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى, شۆەد عالىمى كورنەلل سۆانتە قازاقستانداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ تابىسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تابىستى دامۋىنا, سونداي-اق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ سەنىمدى جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە قازاقستاندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى, ياعني جۇمىسسىزداردى, مۇگەدەكتەردى مەملەكەتتىك قورعاۋدىڭ سەنىمدى جۇيەسى, سونداي-اق تۇراقتى زەينەتاقى جۇيەسى قۇرىلدى.
كونفەرەنتسيادا پولشانىڭ ازيالىق جانە جاھاندىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى م.سوبانسك-تسۆالينا قازاقستان پرەزيدەنتى جولداۋىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە توقتالدى. پروفەسسور اۋىلدىق اۋماقتاردى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا تەڭ قول جەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ساۋدا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى لاسلو ۆاشا ءوز سوزىندە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە قابىلدانعان كوپ فۋنكتسيونالدى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مودەلىنە نازار اۋداردى, وندا اۋىل شارۋاشىلىعى اۋىلدىق جەرلەردە ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. عالىم مۇنداي مودەلدىڭ قازاقستاندا دا بەيىمدەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە توقتالدى.
ۆەنگريا عىلىم اكادەمياسى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى يانوشا كەللە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتى تۋرالى ايتا كەلىپ, ەڭ تومەنگى جالاقى قۇرالىن پايدالانۋدا اباي بولۋعا شاقىردى, ەگەر ونى شامادان تىس پايدالانۋ باعانىڭ تۇراقسىزدىعىنا جانە بيۋدجەتتىڭ ايتارلىقتاي شىعىنعا اكەلەتىنىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن.
پراگا ەكونوميكا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى يان مەرتل دەنساۋلىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋ كوزى رەتىندە ارنايى سالىق نەمەسە سالىق ستاۆكاسىنىڭ ءبىر بولىگىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس رەسۋرستار قۇرىلىمىنىڭ اۆتورلىق مودەلى ۇسىنىلدى.
بويم اتىنداعى ازيا جانە جاھاندىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باسقارما مۇشەسى, پروفەسسورى كشيشتوف زالەۆسكي ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى رەفورمالاۋداعى پولشانىڭ تاجىريبەسى تۋرالى ايتىپ بەردى. ول ايماقتىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قارجىلىق جوسپارلاۋدى بۇزۋى مۇمكىن جەدەل سالىق رەفورمالارىن جۇرگىزۋدەن ساقتاندىردى.
سلوۆاكيا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى پەتر درابيك ەكونوميكالىق تاجىريبەنى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە وقىتۋ پروتسەسىنە تارتۋ ءپرينتسيپىن ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى. مۇنى پراكتيكتەردى وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق نىساندارى (جوبالىق وقىتۋ, تالىمگەرلىك, كوۋچينگ جانە ت.ب.) ارقىلى ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنە تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
قارجى جانە باسقارۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى لەيا مەلنيكوۆا ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تسيفرلىق پلاتفورمانى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەردى. سونداي-اق ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا تولىق قاتىسۋى ماقساتىندا اقپارات الۋعا تەڭ قول جەتكىزۋگە تسيفرلاندىرۋدى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى.
ۆەنگريا عىلىم اكادەمياسى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى اندراش شيمونوۆيچ حالىقتىڭ قارتايۋى مەملەكەتكە زەينەتاقى اۋىرتپالىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىنىن جانە بۇل جەردە الەۋمەتتىك جارنالار مولشەرلەمەسىنىڭ مولشەرىن جانە زەينەتكەرلىك جاس دەڭگەيىن ايقىنداۋ بويىنشا ۋاقتىلى ساياسي شارالار قابىلداۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
پراگا مەتروپوليتەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مارتينا ۆاركوچكوۆا چەح ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ سەنىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىنداعى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى اتاپ ءوتتى, ول سونىمەن قاتار ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ستۋدەنتتەرگە باعىتتالعان جانە ولار ءۇشىن جاقسى جابدىقتالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپتەر, مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا وقۋ ورىندارىنا ارنالعان مەكەمەلەر ۇسىنادى.
ەكونوميكالىق جانە ايماقتىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى يۋليا ۆارگا حانىم مۇعالىم ماماندىعىنىڭ تارتىمدىلىعى بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى: مانساپتىق ءوسۋدىڭ بالاما مۇمكىندىكتەرى; ەڭبەك جاعدايلارى; مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ اياسىندا زياتكەرلىك جۇمىسپەن اينالىسۋ مۇمكىندىگى. ول مۇعالىمنىڭ لايىقتى جالاقىسى وقۋشىلاردىڭ جاقسى ۇلگەرىمىمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك ەكەندىگىن ايتتى. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ناتيجەلەرىنە تىكەلەي سايكەس كەلمەۋ زاڭدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
قارجى جانە باسقارۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى راديم ۆالەنچيك سوڭعى جىلدارى چەحيا تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى جۇمىس ىستەي الاتىن كوپتەگەن بىلىكتى مامانداردان ايىرىلعانىن جانە زەينەتكەرلىك جاستاعىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىستان نەمەسە بيزنەستەن كەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز بۇل جولمەن جۇرمەۋدى ۇسىنامىز, ارينە, بۇل رەتتە ەلدەگى زەينەتاقى جاسىن كوتەرمەۋ كەرەك, بۇل پروبلەمالاردى شەشپەيدى. ادامدارعا, ەگەر ولار فيزيكالىق جانە اقىل-وي جاعىنان دايىن بولسا, ولار ءتىپتى زەينەت جاسىندا دا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرۋعا ءتيىس ەكەنىن جانە مەملەكەت بۇل ىستە تەك پايداسىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەپ, ىنتالاندىرۋ جولىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنامىن» – دەپ ۇسىندى بايانداماشى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەگەن پولشا پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى مارەك رىمشا بايانداعانىنداي, الەۋمەتتىك قىزمەتتەر بۇكىل حالىققا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك, ولاردى پايدالانۋ الەۋمەتتىك توقىراۋعا اكەلمەۋگە ءتيىس. قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك – قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىڭ قاجەتتى شارتى. وڭىرلەرگە, شالعاي ەلدى مەكەندەرگە ساپالى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ دە ماڭىزدى مىندەت. پولشانىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك تاراپىنان مەملەكەتتىك ەمەس قۇرىلىمدارعا, اسىرەسە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ مۇمكىندىگىن پايدالانعان ءجون. سونىمەن قاتار قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ كوپتىگى ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەردى ارتاراپتاندىرۋعا جانە ناقتى قاجەتتىلىكتەرگە جاۋاپ بەرەتىن قىزمەتتەر پاكەتىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە اكەلەدى.
وسىلايشا, قازاقستانداعى الەۋمەتتىك رەفورمالارعا جانە ەۋروپالىق تاجىريبەنى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىنە ارنالعان العاشقى كونفەرەنتسيا ديالوگ الاڭدارىنىڭ وتە وزەكتى ەكەنىن جانە ەۋروپالىق ساراپشىلار توبى ءۇشىن قازاقستانداعى الەۋمەتتىك رەفورمالار تۋرالى تۇسىنىك بەرەتىنىن كورسەتتى. پراگا باستاماسى ەۋروپالىق وداقتىڭ بارلىق ايماقتارىندا جالعاسادى.
