«تەكتىدەن تەكتى تۋادى, تەكتىلىك تۇقىم قۋادى» دەگەن بار عوي, بولاشاق قايراتكەردىڭ اكەسى سماق بايسەيىت ۇلى دا (1895-1942) الىس-جاقىن وڭىرگە اتى ءمالىم بالۋان, ءانشى, كۇيشى, ونەرپاز بولعان جان ەكەن. حالىق كومپوزيتورى, ءانشى, اقىن ءارى باتىر ءمادي باپي ۇلىمەن ۇزەڭگىلەس دوس بولعان دەگەن دەرەك بار. 1922 جىلدىڭ 8 قازانىندا بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنا قاراستى ابىرالى وڭىرىندە, مارەمىك تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى سماق قىستاۋىندا ومىرگە كەلگەن رىمبەك جاسىنان ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, شىمىر دا شيراق بولىپ وسەدى. ەسەپشىلىك كۋرستى ءبىتىرىپ, كەڭشاردا ەسەپشى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن بوزبالا ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ءوز قاتارىمەن بىرگە مايدانعا اتتانىپ كەتە باردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءجۇرىپ, كوكپ مۇشەلىگىنە ءوتتى, زەڭبىرەك كومانديرى, ۆزۆود كومانديرى, اعا سەرجانت بولدى. كالينين مايدانىندا, ءى بالتىق مايدانىندا ءجۇرىپ, سوعىسقا باستان-اياق دەرلىك قاتىستى. رىمبەك سماق ۇلىنىڭ سوعىستاعى ەرلىكتەرى جايىندا جازۋشى ءا.نۇرشايىقوۆ «مايدان جازبالارىندا» تاماشا سۋرەتتەپ جازىپ كەتكەن. ول ر.بايسەيىتوۆپەن 100-بريگادانىڭ قۇرامىندا بىرگە سوعىسقان قارۋلاس دوسى ەدى. 1943 جىلدىڭ قاڭتارىندا ۆەليكيە لۋكي قالاسى ءۇشىن كەسكىلەسكەن شايقاستار ءجۇرىپ جاتادى. بۇل باعىتتاعى شايقاستاردىڭ ماڭىزدىلىعى كەزىندە «كىشى ستالينگراد» دەپ باعالانعان بولاتىن. 100-بريگادا جاۋىنگەرلەرىنىڭ جاۋ تانكتەرىنە قارسى ەرلىكپەن سوعىسۋىن مايدانگەر جازۋشى ماسكەۋ تۇبىندەگى پانفيلوۆشىلاردىڭ شايقاسىنان كەم سانامايدى. جاۋدىڭ بىردە-ءبىر تانكى ۆەليكيە لۋكيگە وتە الماي قالادى. ءبىر عانا ر.بايسەيىتوۆتىڭ ۆزۆودى جاۋدىڭ 11 تانكىسىن جويعان. ونىڭ ۇشەۋىن رىمبەك سماق ۇلى تىكەلەي ءوزى جويىپتى. ەرلىكپەن قازا تاپقان ءا.بيمۋرزين جانە مينادان جاراقات العان ر.بايسەيىتوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. الايدا جوعارى جاق ولارعا «وتان سوعىسى» وردەنىن عانا بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. وسىلايشا, مايداندا قانشاما قازاقتىڭ قاھارماندىعى لايىقتى باعالانبادى دەسەڭىزشى!
سوعىستان كەيىن ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالعان قارۋلاستار ءازىلحان مەن رىمبەك ارادا ءبىرشاما جىلدار وتكەندە ۇكىمەت ۇيىندەگى ءبىر جينالىستا كەزدەيسوق جولىعىپ, قۋانا قاۋىشادى. بىرەۋى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, ەكىنشىسى قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەز ەكەن.
سوعىستان تۋعان جەرگە امان-ەسەن ورالعاننان كەيىن, ر.بايسەيىتوۆ 1946 جىلدان باستاپ سەمەيدەگى ۇن كومبيناتىندا, سالىق ينسپەكتسياسىندا ەڭبەك جولىن جالعاستىرادى. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, سەمەي قارجى-ەكونوميكا تەحنيكۋمىن جەدەلدەتىپ وقىپ بىتىرەدى. بۇكىلوداقتىق قارجى ينستيتۋتىن التى جىل بويى سىرتتاي وقيدى. ادالدىعى مەن ىسكەرلىگى ارقاسىندا قىزمەت ساتىسىندا ورلەي بەرەدى. سەمەيدەگى قارجى ءبولىمىنىڭ اعا ينسپەكتورى, ءبولىم باستىعى بولادى. 1951 جىلى الماتى قالاسىنا شاقىرىلىپ, قازاق كسر قارجى مينيسترلىگىنىڭ باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى اتانادى. ءمينيستردىڭ كومەكشىسى, ءبولىم باستىعى قىزمەتتەرى سەنىپ تاپسىرىلادى. 1958-1961 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى, 1961-1974 جىلداردا قارجى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, باعا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى لاۋازىمدارىن يەلەنەدى. 1974-1984 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر قارجى ءمينيسترى بولادى.
رىمبەك سماق ۇلىنىڭ مايدانداعى جانە بەيبىت ومىردەگى جوعارى ماراپاتتارىنىڭ كەيبىرەۋلەرىنە توقتالا كەتسەك,
ءى جانە ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرى, ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى, حالىقتار دوستىعى وردەنى, كوپتەگەن مەدال مەن قۇرمەت گراموتالارى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان كومپارتياسى وك مۇشەسى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن ەكونوميسى, قارجى ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتاقتارى, ت.ب. ول وداقتىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر رەتىندە ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان. ابزال ازامات, قوعام قايراتكەرى ر.بايسەيىتوۆ 1991 جىلى 2 تامىزدا دۇنيەدەن ءوتتى. رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا ۇزاق جىل بىرگە قىزمەت اتقارعان دىنمۇحاممەد قوناەۆتىڭ ءوزى توپىراق سالىپ تۇرىپ: «قازاقستاننىڭ ءبىر تيىنىنا دا قيانات جاساماي وتكەن ازامات-اي», دەگەن ەكەن.
1994 جىلى سەمەي قارجى-ەكونوميكالىق تەحنيكۋمىنا (كەيىننەن كوللەدج), قالاداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە رىمبەك سماق ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن.
ر.بايسەيىتوۆ اتىنداعى سەمەي قارجى-ەكونوميكالىق كوللەدجى ونىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ جاتىر. الماتى قالاسىندا ناۋرىزباي باتىر كوشەسىندەگى ءوزى تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. 2006 جىلى ونىڭ تۋعان اۋىلى – قايناردا رىمبەك مەشىتى اشىلدى. بۇل مەشىتتىڭ اشىلۋىندا ول كىسىنىڭ ارتىندا قالعان جان-جارى ماعريپا سماعۇلقىزىنىڭ, بالالارىنىڭ ەڭبەگى زور. ەندى سول جونىندە ازىراق ءسوز ەتپەكشىمىز.
ماعريپا سماعۇلقىزى دا تەكتى اۋلەتتەن شىققان, كوپبالالى وتباسىنىڭ كەنجەسى بولاتىن. اۋىلدان سەمەي قالاسىنا ءبىلىم قۋىپ كەلىپ, مۇعالىمدەر دايارلايتىن ەكى جىلدىق ۋچيليششەنى بىتىرەدى. ومىرلىك جارى رىمبەكپەن دە سەمەيدە باس قوسىپ, قيىندىعى مەن قىزىعى ارالاس ءومىر كەشتى. 10 بالانى دۇنيەگە اكەلدى, يادرولىق پوليگون زاردابىنان ەرتە قايتقان بەسەۋىنەن باسقاسىن تاربيەلەپ ءوسىردى.
جاسىنان يبالى قىز, يناباتتى كەلىن, ابزال انا بولا بىلگەن ماعريپا اجە بەرتىن كەلە ءدىن جولىنا بەت بۇرىپ, مەككە-ماديناعا جەتى رەت قاجىلىق پارىزىن اتقارىپ قايتتى. كۇندەلىكتى ومىردە دە يماندىلىقتىڭ, مەيىرىمدىلىكتىڭ ۇلگىسى بولا ءبىلدى. بۇل وتباسىمەن 1991 جىلدان بەرى تانىستىعىم بار بولعاندىقتان, ءوزىم دە كۋالىك ەتە الامىن. ستۋدەنت كەزىمىزدە مەيىربەك اعام ەكەۋىمىز ماعريپا (ماقىش) اپانىڭ نەمەرە اعاسى ءداۋىت كەنجە ۇلىنىڭ الماتىنىڭ قاق ورتاسىنداعى پاتەرىندە پانالاپ جۇردىك. مەنىڭ انام اتا جاعىنان العاندا ماقىش اپاعا ءسىڭلى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان بولار الماتىعا كەلگەن سايىن اكە-شەشەمدى ۇيىنە شاقىرىپ, ءدام تاتقىزاتىن ەدى.
ماقىش اپانىڭ دا, رىمبەك اعانىڭ دا تۋىپ-وسكەن جەرى – ابىرالى ءوڭىرى. سەمەي پوليگونىنىڭ اشىلۋى سالدارىنان 1954 جىلى تاراتىلىپ كەتكەن, تاريحى مول ءوڭىردىڭ ورتالىعى قايناردا 2006 جىلى ۇلكەن ءبىر مەشىت قۇرىلىسى اياقتالدى. ونى ماعريپا سماعۇلقىزى ءوز بالالارىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن سالعىزىپ, «رىمبەك مەشىتى» دەپ اتاپ, حالىققا تەڭدەسسىز سىيلىق جاسادى. ونداي ساپالى, ءبىرتۇتاس كەشەن تۇرىندە سالىنعان مەشىتتى ۇلكەن قالالاردىڭ وزىندە كەزدەستىرۋ قيىن. ءدىني وقۋدى ءبىتىرىپ, 1996 جىلدان بەرى وسى وڭىردە يمام قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن تالعات قاجى سەمەيعازى ۇلى رىمبەك مەشىتىندە يمامدىعىن جالعاستىردى.
ومىرگە كەلگەنىنە 100 جىل تولعان رىمبەك سماق ۇلىنىڭ, ونىڭ بۇدان ءبىر جىل بۇرىن دۇنيە سالعان زايىبى ماعريپا سماعۇلقىزىنىڭ جارقىن بەينەلەرى ەل جادىنان ۇمىتىلماق ەمەس.
قايىربەك شاعىر,
جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
حالقىم دەپ عۇمىر كەشكەن
ابىز انا ماقىش قاجى سماعۇلقىزى بايسەيىتوۆا 1928 جىلعى 10 قىركۇيەكتە بۇرىنعى سەمەي وبلىسى ابىرالى اۋدانىنىڭ كيىكقاشقان-توقتامىس باتىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-تەگىنە كەلسەك, قازىبەك ءبيدى دۇنيەگە اكەلگەن قاراكەسەك رۋىنان تاراعان قىدىرالى اتاسى. ارعى اتاسى ماشتاقتىڭ سماعۇل, كەنجە دەگەن بالالارى بولعان.
سماعۇل اتامىز – ءوز قاراماعىنداعى حالىقتىڭ جاعدايىن جاساعان, ەلىنىڭ ەلەۋلى ازاماتى بولعان جان. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان, اعاشتان جابدىق, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ۇستا ادام بولىپتى. ءىنىسى كەنجە دە وتار-وتار قوي ۇستاعان اۋقاتتى كىسى بولعان ەكەن. ەكى اعايىندى اتالارىمىز سول زاماندا ەلىنىڭ قامقورى بولعان ابزال ازاماتتار ەدى دەسەدى.
ماقىش تاتەمىزدىڭ اناسى كۇلشىم راحمانقىزى اپامىز دا حالقىنا سىيلى, ۇلاعاتتى انا بولعان, ابىسىنى حاديشا اپا ەكەۋى ەكى وتباسى ءبىر ۇيدە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرگەن. بالالارى ماقىش, ءداۋىتتى سول كەزدە سەمەي قالاسىنداعى اپايلارى ءساتيما, ءباتيمانىڭ قولدارىنا وقۋعا جىبەرگەن. بالا ءداۋىت اگرونوم وقۋىنا, قىز بالا ماقىش مۇعالىمدىك وقۋعا ءتۇسىپ وقيدى. سۇراپىل سوعىستىڭ بىتكەن كەزى, 1946-1947 جىلدار. سول كەزدە سوعىستان امان ورالعان جاس جىگىت, جاۋىنگەر رىمبەك بايسەيىتوۆ اعامىز دا قارجى-سالىق سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ەكەن. بويجەتكەن قىز ماقىش اپايمەن تانىسىپ وتباسىن قۇرىپ, عۇمىرلىق جار, ادال شاڭىراق بولعان. رىمبەك اعامىزدىڭ اكەسى سماق اتا جالىقپاس ۇرپاعى, بەلگىلى بالۋان بولعان ەكەن. سماق بالۋاننىڭ جامباسى جەرگە تيمەگەن دەپ حالىق اڭىز ەتىپ ايتاتىن ەدى. اناسى كاجەي اپاي قاتالداۋ بولعان ەكەن. قارىنداسى ءباتىش اپاي بولعان ەدى.
رىمبەك بايسەيىتوۆ وتانىن, حالقىن سۇيگەن اقىلدى, ويشىل, ادال, ابزال ازامات بولعان. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار تۇلعا دەسەك, ارتىق ەمەس. سەمەي وبلىسىندا ەسەلى ەڭبەگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, الماتىعا, قازاق كسر قارجى مينيسترلىگىنە شاقىرتۋ الادى. جاس وتباسى رىمبەك اعاي مەن ماقىش اپاي ەكەۋى الماتىعا قونىس اۋدارىپ, رىمبەك اعا مينيسترلىكتە قىزمەت ەتە باستايدى.
الماتى قالاسىندا جاس وتباسىنىڭ عۇمىرداريا ءومىرى باستالادى. 1952 جىلى شولپان ەسىمدى قىزدارى دۇنيەگە كەلەدى. اعامىز ءوزىنىڭ قىزمەتتەگى وراسان زور ەڭبەگىمەن, ادالدىعىمەن, بىلىكتىلىگىمەن قازاق كسر قارجى ءمينيسترى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلەدى. ال ارداقتى اسىل انا ماقىش اپامىز ءۇي تىرلىگىمەن, بالالارعا دۇرىس تاربيە بەرۋ ىسىمەن اينالىسادى. وقۋلارىنىڭ ناتيجەلى بولۋىن ءبىرىنشى جولعا قويعان اتا-انالار – وسى كىسىلەر. بۇل تۇرعىدا «تاربيە – تال بەسىكتەن», «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ», دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان ەكەن.
شولپان وتە اقىلدى العىر قىز بولىپ, جوعارى وقۋىن ويداعىداي اياقتاپ, ادال ەڭبەك سىڭىرگەن حالقىنىڭ قىزى, ۇلگىلى وتانا بولدى, جۇبايىنىڭ اتى – عابدىناسىر. ايمان دا جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, بانك سالاسىندا لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان. وتباسىلى, جۇبايى – قۇلاقسۋ.
باقىتبەك رىمبەك ۇلى – ماسكەۋ قالاسىندا ءبىلىم العان, بالا كۇنىنەن العىر, اقىلدى, اق نيەت, ءوز ىسىنە مىقتى ازامات. كەزىندە باقىتبەككە ماسكەۋدە قىزمەت ەتۋگە ۇسىنىس جاسالعان. بىراق ءوز ەلىنە ەڭبەك سىڭىرگىسى كەلگەن جاس مامان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكىندە قىزمەت اتقارۋدى ۇيعارعان. وسىلاي تۋعان ەلىنە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, وتانىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان, قازاقستاندا ءبىرىنشى كووپەراتيۆ بانكىن اشقان. كووپەراتيۆ بانكىن دامىتىپ, وركەندەتە وتىرىپ, ونى «بانك تسەنتركرەديت» دارەجەسىنە كوتەردى. ءار قازاق ءۇشىن قۋانىشتى جاعداي, وتانىنا ادال ەڭبەكتىڭ دالەلى.
وسى جەردە باقىتبەكتىڭ جان جولداسى لەنا ادىلحانقىزى زىقاەۆا جايلى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. لەنانىڭ اتا-اناسى – ءادىلحان اعاي, قاليما اپاي اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت ەتكەن پاراساتتى جاندار. بۇگىندە باقىتبەك پەن لەنانىڭ التىنداي بالاپان ءتاتتى نەمەرەلەرى بار.
مۇراتبەك ءۇيدىڭ كەنجەسى ەدى, اقىلدى, اق جۇرەك پاراساتتى جان بولعان. زايىبى – قۇرالاي. مەيىرىمدى جاندار. قۇرالايدىڭ اتا-اناسى – اكىمبەك پەن كلارا.
ءار وتباسىندا ءبىر ەرەكشە جان بولادى. ساقتاندىرۋ سالاسىندا قىزمەت اتقارعان روزا – سونداي ەرەكشە تۇلعا. جۇبايى سۇيىندىك قاجى ومىردەن وزدى. روزا – اناسى ماقىش اپايدىڭ ۇلگىسىمەن بالا تاربيەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعان باقىتتى اجە. «اكەگە قاراپ ۇل وسەر, شەشەگە قاراپ قىز وسەر» دەگەن ءسوزدىڭ دالەلى وسى شاڭىراق. كەنجە قىزى روزا اپامىزدىڭ ورنىنداعى التىن قازىق بولىپ وتىر.
ابىز انا ماقىش اپايىمىز – 7 رەت قاجىلىققا بارعان اكپار قاجى. مەككەگە ەلىمىزدىڭ قۇران كىتابىن اپارعان. ەلىم-جەرىم, حالقىم امان بولسىن دەيتىن تىلەكشى, باۋىرمال, اسىلدىڭ تۇياعى اكپار قاجى, اسىل انا ماقىش اپايىمىز ويلانا كەلىپ, بالالارىمەن اقىلداسا وتىرىپ, 2005-2006 جىلدارى سەمەي وبلىسىنىڭ ابىرالى وڭىرىندەگى قاينار اۋىلىندا ۇلكەن مەشىت سالدىردى. ەلدىڭ حال-جاعدايىن ويلاي وتىرىپ, ساۋاپ ءۇشىن دەپ مەشىت جانىنان قاتىمحانا, قۇران-اس بەرەتىن ءدامحانا سالدىردى. وسى مەشىتتى سالعاندا قۇرىلىس, جوبا جۇمىستارىنا اتسالىسقان جيەنىمىز – اياعان تاڭات ۇلى. ءساتيما اپامىزدىڭ نەمەرەسى.
قازاق ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن جان جارى رىمبەك اعاي ماڭگىلىك مەكەنىنە كەتكەندە اقىلدى اسىل انا ءدىن جولىن تاڭداپ, بالالارىما, حالقىما تىلەكشى بولامىن دەپ ەدى. ءيا, ماقىش اپا 7 رەت قاجىلىققا باردى. مەككە-ماديناعا ەلىمىزدىڭ قۇران كىتابىن اپارىپ قويدى. 2009 جىلى بالالارىنىڭ قولداۋىمەن, دەمەۋشىلىگىمەن قۇران كارىمنىڭ ارابشا وقىلۋىمەن بىرگە قازاقشا اۋدارماسى دا بەرىلگەن كوپتومدىق كىتابىن باسىپ شىعارتىپ, حالىققا تەگىن تاراتقىزدى. مۇنداي قىزمەت – اللا تاعالانىڭ الدىندا تۋعان ەلگە تاعزىم, حالقىنا قۇرمەت, ەرەكشە سەزىم. ارينە, رىمبەك اعامىز ومىردەن ەرتە كەتكەندە ماقىش اپايدىڭ ءوزىنىڭ مۇنداي ءىس-شارا جاساۋى – رىمبەك اعامىزدىڭ رۋحى ءۇشىن, بالا-شاعالارى ءۇشىن عۇمىرلىق ساۋاپ.
رىمبەك اعا مەن ماقىش قاجى اپامىز حالقىم دەپ عۇمىر كەشكەن شاراپاتتى جاندار ەكەنى كوپكە ايان. ولار اۋىرعانعا ەم ىزدەپ, جەتىمدەردى جەبەگەن اسىل جاندار بولعان. قاي ۋاقىتتا بولسىن, كىم كەلسە دە ەسىكتەرى ايقارا اشىق, قازانى قايناۋلى, ءۇي ءىشى قوناقتان ۇزىلمەيدى ەكەن. ءمينيستردىڭ ءۇيى دەپ ەشكىم ويلانباي, تۋما-تۋىس تانىستار ەمىن-ەركىن جايلاپ جاتىپ, رازى بولىپ كەتەتىن. ءتىپتى سىرتقى ەسىكتەرى جابىلمايتىن ەدى. قانشا قازاق جاستارى وسى كىسىلەردەن ۇلگى الىپ, جەتىستىكتەرگە جەتتى. مەنىڭ ەكىنشى انامداي بولدى اسىل اپام. ءيا, ءومىر جولى جارقىن بولعان اياۋلى دا ارداقتى انا ماقىش قاجى اپامىز بۇگىندە ورتامىزدان ماڭگى مەكەنىنە كەتكەنى ءبارىمىزدى مۇڭايتادى. اپامىزدىڭ اكەسى سماعۇل ءتىپتى جاس كەتتى, اناسى كۇلشىم 100 جاساعان جان ەدى.
ءومىر ءبىر قالىپتا تۇرمايدى, ءبىر كۇنى قولىن بۇلعايدى دەگەندەي, وسى وتباسىنىڭ تۇڭعىشى شولپان بىرنەشە جىل بۇرىن كەنەتتەن كوز جۇمىپ, ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندى. ارادا جىل وتكەندە كەنجە ۇلى مۇرات جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى. تاعدىر دەگەن وسى. ەشكىم قارسى تۇرا المايدى. و دۇنيەگە دە جاقسى ادام كەرەك شىعار. وسىنداي قايعىلى مەزەتتەر انا ءۇشىن قاتتى سوققى, وتە اۋىر جاعداي ەكەنى انىق. انا جۇرەگى بالا دەپ سوعادى. قانشا جەردەن قايسارلىق تانىتسا دا, 94 جاسقا قاراعان شاعىندا ابىز اپامىز ماقىش قاجىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە كەتكەنىنە بۇگىندە 1 جىل تولدى. جانىڭىز جانناتتا, عامال داپتەرىڭىز وڭ جاعىڭىزدا بولسىن. شامشىراعىڭىز ماڭگى جارىق بولسىن. ارتىندا قالعان بالا-شاعا, نەمەرە-شوبەرەلەرىنە, جاقىندارىنا اللا باقىتتى ۇزاق عۇمىر بەرسىن. ەلىمىزدىڭ ىرگەسى امان بولسىن. ارتىندا بار وڭالار دەگەن وسى. بالالارى اتا-اناعا قۇرمەت كورسەتىپ, اۋقىمدى اس بەرىپ جاتىر. ساۋاپتان بولسىن.
نەمەرە ءسىڭلىسى –
بوتا داۋىتقىزى كەنجينا
قايران اسىل اعام, التىن جەڭگەم!
رىمبەك سماق ۇلىنىڭ مىنا ءفاني دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقانىنا ءبىر عاسىردىڭ ءجۇزى بولعان ەكەن. اياۋلى اعامىزدىڭ جارقىن بەينەسىن كورمەگەلى دە وتىز جىلدان جانە اسىپ كەتتى. وسىناۋ قايراتكەر تۇلعانى ەسكە الا وتىرىپ, ونىڭ ومىرگە كەلگەن ساتتەرىنە ۇڭىلۋدەن باستايىقشى...
1922 جىلدىڭ كۇزىندە تۇزدەن ەكى بىردەي قۇلجانى اتىپ الىپ, قانجىعاسىنا وڭگەرىپ ولجالى ورالعان سماق بالۋاننىڭ الدىنان ايەلدەر ءسۇيىنشى سۇراپ شىعىپتى. ء«سۇيىنشى, كاجەي ۇل تاپتى!». ءارى سەرى, ءارى مەرگەن جىگىت سماق وسى جاعدايدى ىرىم ەتىپ, بالامنىڭ ىرىس-نەسىبەسى مول بولادى ەكەن دەپ, اتىن رىمبەك دەپ قويادى. سماق بالۋاننىڭ ءوزى ءبورىلى بولىسىنىڭ قازاعى, رۋى – قاراكەسەك ىشىندە جالىقپاس. اس پەن تويدا بالۋان اتاۋلىنى شاق كەلتىرمەي جەڭەتىن كۇش يەسى ەكەنى ءوز الدىنا, انشىلىگى مەن كۇيشىلىگى دە ءبىر باسىنا جەتەرلىك بولىپتى. ول سوناۋ دالا سەرىلەرىنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزى ەدى عوي. سول كۇندەردىڭ كۋالەرىنىڭ ءبىرى, ءوزى دە ونەرپاز ءارى قالامگەر بولعان مۇقاتاي توقجىگىتوۆ سماق بالۋان تۋرالى دەرەكتى تۋىندىلار جازىپ, جاريالاعان بولاتىن. التىن جەڭگەمىز, رىمبەك اعانىڭ جارى ماعريپا سماعۇلقىزى ءوزى جازعان ەستەلىگىندە ناعاشىلارىنان ەستىگەن اڭگىمەسى بويىنشا: «سماق سەرىنىڭ ەلى ابىرالى اۋدانىنىڭ جەرىندەگى مىرجىق تاۋىندا, بورلىتوبە بوكتەرىندە قونىستانعان. جايلاۋلارى – دەگەلەڭ جازىعى مەن مىرجىق تاۋىنىڭ قاپتالدارى. رىمبەك سول وڭىردە دۇنيەگە كەلگەن. ال 8-9 جاسقا دەيىنگى بالالىق شاعى قاينار مەن ءبورىلىنىڭ ورتاسىندا ءوتتى» دەگەنىن جازادى. وسىنداي ورتادان ونەگە العان رىمبەك سماق ۇلى جاسىنان وجەت, ەڭبەكقور بالا بولىپ وسەدى. نەشە ءتۇرلى وقىس وقيعالارعا دا ۇشىراپ, اللانىڭ قالاۋىمەن, اكە-شەشەنىڭ دۇعا-تىلەگىمەن امان قالىپ جۇرەدى.
قان مايداندا ەرلىكپەن شايقاسىپ, ەلگە امان-ەسەن قۋانىشپەن ورالعان رىمبەك سماق ۇلى اكەسىنىڭ ءۇش جىل بۇرىن ومىردەن ءوتىپ كەتكەنىن سول كەزدە عانا ەستىپ, اھ ۇرادى. ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كوپ تارتقان ازامات قىزمەت ساتىسىمەن ورلەگەن جىلدارىندا دا استامسىپ كەتپەي, تەكتىلىگىن تانىتىپ, اينالاسىنا مەيىرىم نۇرىن شاشىپ جۇرەتىن ەدى. قازاقتى رۋعا, جۇزگە بولمەي, بارىنە بىردەي قاراپ, جاقسىدا جاتتىق جوق ەكەنىن كورسەتە بىلەتىن. ءبىرى اعا تۇتىپ, ءبىرى ءىنى دەپ بارعان ابىرالىلىقتارعا دەگەن قامقورلىعى مەن پەيىلى دە بولەك. ويتكەنى ماقىش جەڭگەمىز جازىپ كەتكەندەي, «رەكەڭنىڭ كوكىرەك تۇكپىرىندە ءتۇيىن بولعان ارمانى – تۋعان جەرى, اتاقونىسى – دەگەلەڭ, مىرجىق تاۋى, بورىلىتوبە بوكتەرىندە اتوم تاجالىنىڭ 42 جىل بويعى ويناعى بۇعالىقتانعانىن كورە الماي كەتتى. اتامەكەندە اتوم سىناعىن جاسايتىن پوليگوننىڭ ورنالاسۋى كىمگە وڭاي تيەدى دەيسىڭ. رەكەڭ وسى جاعدايدى ەسكە العاندا ىشقۇسا بولىپ, ىشتەن تىنا قاتتى قاپالاناتىن».
ءومىر سۇرگەن زامانى قاتال تارتىپكە نەگىزدەلگەن كەڭەستەر وداعىنا تۋرا كەلسە دە, رىمبەك بايسەيىتوۆ ماسكەۋدىڭ وزىنە بارىپ, ويلارىن اشىق ايتىپ, ەلىمىزگە قاجەتتى قارجى ماسەلەلەرىن باتىل شەشىپ كەلەتىن ەدى. ونىڭ زامانداسى, ۇكىمەت باسشىسى بولعان بايكەن ءاشىموۆ: «ەكونوميكانىڭ جاپپاي وركەندەۋى قارجىعا بايلانىستى بولاتىندىقتان, رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى جاۋاپتى مەكەمەسىن باسقارعان رىمبەك سماق ۇلى ەلىمىزدىڭ سول جىلدارى قارقىندى دا ناتيجەلى دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان مەملەكەت قايراتكەرى بولعاندىعىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى» دەگەن بولاتىن ەستەلىگىندە. باسقا دا ارىپتەستەرى ول كىسىنىڭ ءوز ىسىنە ۇقىپتى, سوزبۇيدالىققا سالمايتىن, ءىستىڭ جايىن بىردەن بايقاپ, دەر كەزىندە شەشىم قابىلدايتىن ىسكەر دە بىلىكتى جان بولعانىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. مۇنىڭ شەت جاعاسىن ءبىز دە ءجيى بايقاپ جۇرەتىن ەدىك. رىمبەك سماق ۇلىنىڭ قامقورلىعى اياسىندا ءوسىپ-جەتىلدىك.
ءسوزىمدى تاعى ءبىر مەملەكەت قايراتكەرى روزا ەسەنجولوۆانىڭ ەستەلىگىندەگى: ء«ۇي ءىشىنىڭ بەرەكەسى دە, ۇيىتقىسى دا ايەل ادام عوي. رىمبەك اعانىڭ باقىتىنىڭ ءبىر شەتى, جان جولداسى بولا بىلگەن ماقاڭا بايلانىستى. ماقاڭ اعانىڭ دوستارىن كوبەيتۋگە, تۋىستارىن الاسارتپاۋعا, بالالارىنا جان انا بولۋعا, ءوزىن ءومىر بويى سىيلاپ وتۋگە ۇلكەن جۇمىس ىستەدى» دەگەن پىكىرىمەن تۇجىرىمداي وتىرىپ, جاندارىڭىز جانناتتا بولسىن اسىل اعا, التىن جەڭگە, – دەگىم كەلەدى.
تولەۋبەك مۇساتاي ۇلى مۇساتاەۆ
الماتى
