نارىقتى دامىتۋ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟

بالا قۇقىعى – ءبىرىنشى ورىندا

بيىل 12 شىلدەدە مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ساقتاندىرۋ نارىعىن جانە باعا­لى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعان ەدى. زاڭ 30-دان استام زاڭناما­لىق اكتىگە وزگەرىستەردى قامتيدى. زاڭ­نىڭ ءبىرىنشى بلوگى ساقتاندىرۋ سەكتورىن ودان ءارى كەشەندى دامى­تۋعا باعىتتالعان.

اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, سوڭعى بەس جىلدا ساقتاندىرۋ نارىعى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. بىلتىر سالانىڭ ەكى نەگىزگى كورسەت­كىشى ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتتى: ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسى 37 پايىزعا, تولەم قابىلەتى 7 پايىزعا ارتقان. اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماريا حادجيەۆانىڭ ايتۋىنشا, نارىقتىڭ ءوسۋى ەرىكتى جەكە جانە ەرىكتى م ۇلىكتىك ساقتان­دىرۋ سياقتى ەرىكتى ساقتاندىرۋ تۇر­لەرىنىڭ دامۋىمەن بايلانىس­تى. بۇل رەتتە ساقتاندىرۋ نارى­عىنىڭ الەۋەتى, ءبىرىنشى كەزەك­تە, ءومىردى جيناقتاۋشى ساقتان­دىرۋ­دىڭ جاڭا الەۋمەتتىك باعدار­لانعان ونىمدەرىن ەنگىزۋ, ساقتان­دىرۋ قىزمەتتەرىن ودان ءارى تسيفر­لاندىرۋ, سونداي-اق وسى قىزمەت­تەردىڭ تۇتىنۋشىلارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ەسەبىنەن اۋقىمدى بولىپ وتىر.

«زاڭدا كوزدەلگەن ءومىردى ساقتاندىرۋدىڭ جاڭا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ونىمدەرىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى (مبجج) شەڭبەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ ساقتاندىرۋ ءونىمى. «بانك دەپوزيتىنەن ەرەكشە­لىگى, بۇل ءونىم قوسىمشا ساقتاندىرۋ قورعاۋىن ۇسىنادى. اتا-اناسى قايتىس بولعان نەمەسە ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلعان جاع­دايدا ساقتاندىرۋ شارتى بو­يىنشا جيناقتالعان سوماعا قارا­ماستان وقۋ قۇنى تولەنەدى», دەپ اتاپ ءوتتى م.حادجيەۆا.

بۇدان باسقا ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورى (ستكق) تولەمدەردىڭ تولىق سوماسىنا كەپىلدىك بەرەدى, ال بانك سالىمى بويىنشا كەپىلدىك 10 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن سومانى جابادى.

2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا مبجج باعدار­لاماسىنا 4 بانك قاتىسا­دى جانە جالپى سوماسى شامامەن 33,5 ملرد تەڭگەگە بارلىعى 22 مىڭ دەپوزيت اشىلدى. ءومىردى ساقتاندىرۋ بو­يىنشا كومپانيالاردىڭ مبجج-عا قاتىسۋى وسى ءونىمدى ساتۋدىڭ بالاما ارناسىن قۇرۋعا جانە وسى جۇيەنىڭ حالىق اراسىنداعى تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

زەينەتاقى اننۋيتەتى

زاڭنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – بىرلەسكەن (ەرلى-زايىپتى) زەينەت­اقى اننۋيتەتىن ەنگىزۋ. ول ەر­لى-زايىپتىلاردىڭ نەمەسە جا­قىن تۋىستاردىڭ زەينەتاقى جيناق­تارىن بىرىكتىرۋگە جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە كەستە بويىنشا ءومىر بويى تولەمدەر بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ, 55 جاستاعى كۇيەۋى مەن ايەلىنىڭ 11,6 ملن تەڭگە جانە 5 ملن تەڭگە مولشەرىندە زەي­نەتاقى جيناقتارى بار دەلىك. 

«بۇل رەتتە كۇيەۋى ءۇشىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىز مولشەرىندەگى اي سايىنعى تولەممەن زەينەتاقى اننۋيتەتىنىڭ ەڭ تومەن قۇنى 7,4 ملن تەڭگەنى, ايەلى ءۇشىن 9,2 ملن تەڭگەنى قۇ­رايدى. تيىسىنشە, ايەلدىڭ جي­ناق سوماسى جەكە زەينەتاقى اننۋي­تەتى شارتىن جاساسۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. جيناقتاردى بىرىكتى­رىپ جانە بىرلەسكەن زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتىن جاساي وتىرىپ, ەر­لى-زايىپتىلاردىڭ ارقاي­سىسى ءومىر بويى تولەمدەر الا الادى. بىرلەسكەن زەينەتاقى اننۋيتەت­تەرىن ەنگىزۋ ازاماتتاردىڭ جيناق باستامالارىن ارتتىرۋعا جانە زەينەتكەرلىككە شىققان كەزدە ولارعا قوسىمشا جيناقتاردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وپتسيانى 1 ملن-عا جۋىق ادام پايدالانا الادى», دەدى م.حادجيەۆا.

ايتا كەتەيىك, دامىعان ەلدەردە زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتتارى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى. سكانديناۆيا ەلدەرىندە (دانيا, شۆەتسيا, نورۆەگيا) بىرلەسكەن اننۋيتەتتەر ەرىكتى ونىمدەر بولسا, لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە (چيلي, مەكسيكا, ارگەنتينا) بىرلەسكەن اننۋيتەتتەر مىندەتتى سيپاتقا يە.

تولەمگە كەپىلدىك بار

زاڭدا cاقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىندە دە ەلەۋلى وزگەرىستەر كوزدەلگەن. ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورى كەپىلدىك بەرەتىن ساقتان­دىرۋ سىنىپتارىنىڭ تىزبەسى كەڭەي­تىلە­دى. كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسى ساقتان­دىرۋدىڭ بارلىق مىندەتتى جانە الەۋمەتتىك ماڭىزدى سىنىپ­تارىنا, ونىڭ ىشىندە مبجج شەڭبەرىن­دە جاسالاتىن جاڭا ونىمدەرگە – بىرلەسكەن زەينەتاقى اننۋي­تەتتەرىنە جانە ءومىردى ساق­تاندىرۋ شارتتارىنا قول­دانىلادى. سونداي-اق تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ ساقتاندىرۋ تولە­مىن الۋدى كۇتۋ كەزەڭى ايتار­لىق­تاي قىسقارادى. قازىرگى ۋاقىت­تا تۇتىنۋشىلار ستكق-دان تولەم­دەردى الۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن سوت شەشىمىن كۇتۋى كەرەك. ال جاڭا جۇيە بويىنشا تۇتى­نۋ­­شىلار ساقتاندىرۋ ۇيى­مىن تاراتۋ تۋرالى سوت شەشى­مىن كۇت­پەي, ليتسەنزياسىنان ايىرىل­عان­­نان كەيىن تولەمدەردى بىردەن الا الادى.

ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنىڭ ۇزدىك­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا تاراتىلاتىن ساقتان­دىرۋ ۇيىمىنىڭ ساقتان­دىرۋ پورت­فەلىن بەرۋ ستكق-نىڭ قارا­جاتى ەسەبى­نەن جۇزەگە اسىرىلادى. «قابىل­دانعان زاڭنامالىق باس­ت­امالار كەپىلدىك تولەمدەردى الۋ پرو­تسەسىن وڭتايلاندىرۋعا ءارى جە­دەلدەتۋگە جانە حالىقتىڭ ساقتان­دىرۋعا سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان», دەپ اتاپ ءوتتى م.حادجيەۆا.

تسيفرلاندىرۋعا باعىتتالعان

تۇزەتۋلەردىڭ ەلەۋلى بلوگى سەك­­توردى تسيفرلاندىرۋعا باعىت­تالعان.  زاڭدا مىندەتتى اۆتوساق­تاندىرۋ بويىنشا ساقتان­دىرۋ جاعدايىن ونلاين رەتتەۋدى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. قازىر اۆتوكولىك يەلەرى ساقتاندىرۋ ۇيىمىنىڭ كەڭسەسىنە بارماي-اق, اۆتوساقتاندىرۋدى ونلاين رەجىمدە ساتىپ الۋ مۇمكىن­دىگىنە يە. 2020 جىلى مىندەتتى اۆتوساقتاندىرۋ شارت­تارى­نىڭ 100 پايىزى ەلەكترون­دى نىساندا جاسالدى. سون­داي-اق ما­مانداندىرىلعان باعدارلا­ما­لىق قامتاماسىز ەتۋدى پايدالا­نا وتىرىپ, شىعىندى باعالاۋ­دى اۆتوماتتاندىرۋ جولىمەن مىن­دەتتى اۆتوساقتاندىرۋدا اۆتوكو­لىك­كە كەلتىرىلگەن شىعىندى باعالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ۇسىنىلادى.

زاڭدا مىندەتتى اۆتوساقتاندىرۋ بويىنشا يكەمدى تاريفتەۋ تەتىگىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن – يكەمدى تاريفتەۋ جۇيەسىنە كوشۋ, ياعني تاريفتەر ءار ايماقتاعى جول اپاتى دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, جىل سايىن جا­ڭار­تىلادى. يكەمدى تاريفتەۋ تەتىگى, سونداي-اق جۇرگىزۋشىلەردىڭ كولىكتى جۇرگىزۋ سيپاتىنىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قا­زىر­گى جەڭىلدىكتەر مەن ۇستەمە­اقىلار جۇيەسىن جىل سايىن وزەك­تەندىرىلەدى. سونىمەن قاتار «ەۋروحاتتاما» جۇيەسى ەنگىزىلمەك.

«جول-كولىك وقيعاسىنىڭ بەل­گىلى ءبىر تالاپتارى ساقتالعان جاعدايدا, قاتىسۋشىلار پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن تارتپاي دەربەس رەسىمدەيدى جانە جكو-نىڭ كىنالى تاراپىن انىقتاۋ ءۇشىن سوت شەشىمى تالاپ ەتىلمەيدى», دەدى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

قور نارىعى قوڭدانا تۇسەدى

زاڭنامالىق باستامالاردىڭ ەكىنشى بلوگى قازاقستاندىق قور نارىعىن ودان ءارى دامىتۋعا باعىت­تالعان. زاڭنىڭ باعالى قاعازدار نارىعى بولىگىندەگى نەگىزگى باستاما­لارى – قور نارىعىندا ينۆەس­تور­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ شارا­لارىن كۇشەيتۋ; كاسىپكەر­لىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن قولجەتىم­دى قارجى قۇرالدارىنىڭ جەلىسىن كە­ڭەيتۋ; ەميتەنتتەردىڭ قور نارى­عىنا شىعۋىن ىنتالاندى­رۋ; باعا­لى قاعازدار نارىعىنىڭ كاسى­بي قاتى­سۋ­شىلارىن رەتتەۋ مەن قا­د­اعا­لاۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ.

2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا سانى 404 مىڭ ادامعا جەتكەن ينۆەستورلار بازاسى ءوسىمىنىڭ قارقىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى قورعاۋدى قامتاما­سىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاندىق بروكەرلەر ءۇشىن قارجى قۇرال­دارىن ساتىپ الۋ الدىندا كليەنت – جەكە تۇلعانىڭ بىلىكتىلىگى مەن ينۆەس­تيتسيالىق بەيىنىن باعالاۋ تۋرالى تالاپ ەنگىزىلەدى.

«بروكەرلەردىڭ بىلىكتى دەپ تانىلعان كليەنتتەرى كەز كەلگەن قارجى قۇرالدارىن, ونىڭ ىشىندە تاۋەكەلى جوعارى قۇرالداردى ساتىپ الا الادى. بۇل ينۆەستيتسيالاۋدىڭ الەۋەتتى باعىتتارىنىڭ شەڭبەرىن ايتارلىقتاي كەڭەيتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ وكىلى.

بىلىكتى ينۆەستورلار بولىپ سانال­مايتىن جەكە تۇلعالار تاۋە­كەل­دىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىمەن كون­سەر­ۆاتيۆتى قارجى قۇرالدارىن ساتىپ الا الادى. بۇل رەتتە وسى شەكتەۋ قانداي دا ءبىر ينۆەستيتسيا­لارمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەردى دەربەس ايقىنداي الاتىن زاڭدى تۇلعالارعا قولدانىلمايدى. قور نارىعىندا ينۆەستورلاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جونىن­دەگى قوسىمشا شارا رەتىندە رەتتەۋ اياسىنا ينۆەستيتسيالىق كون­سۋل­تاتسيا بەرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتەتىن سۋبەكتىلەر ەنگىزىلدى. مۇنداي قىزمەتتەردى تەك ليتسەنزيا­سى بار بروكەرلەر مەن ديلەرلەر عانا كورسەتە الادى. ولار ينۆەس­تيتسيالىق كونسۋلتاتسيا بەرۋ بو­يىنشا ءوز كليەنتتەرىنە ۇسىناتىن قىزمەت ساپاسى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. 

ينۆەستورلار, ءوز كەزەگىندە, دۇرىس ەمەس ينۆەستيتسيالىق كونسۋلتاتسيا بەرۋ ناتيجەسىندە تۋىن­داعان زياننىڭ وتەلۋىن سوت تارتىبىمەن تالاپ ەتە الادى.

كاسىپكەرلەر ءۇشىن قولجەتىم­دى قارجى قۇرالدارىنىڭ جەلى­سىن كەڭەيتۋ شەڭبەرىندە باعالى قاعازداردىڭ مىناداي بىرقاتار جاڭا ءتۇرىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن: شىعارىلىمى اكتسيونەرلىك كاپيتالدى ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگىنسىز ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋدى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, وتەۋ مەرزىمى جوق وبليگاتسيالار جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن ESG قۇرالدارى (ورنىقتى دامۋ قۇرالدارى), بۇل – «جاسىل» وبليگاتسيالار, الەۋ­مەتتىك وبليگاتسيالار, ورنىقتى دامۋ وبليگاتسيالارى جانە ورنىقتى دامۋعا بايلانىستى وبليگاتسيالار.

«بارلىق ۇسىنىلعان باستاما ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ جانە باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ اي­تار­لىقتاي دامۋىنا ىقپال ەتەدى, ناتيجەسىندە بۇل ەلدىڭ قور نارىعى مەن ەكونوميكاسىنىڭ جالپى دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى», دەپ قورى­تىندىلادى م.حادجيەۆا.