سۇحبات • 25 قىركۇيەك، 2022

جاقىپ اسانوۆ: سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ سوت تورەلىگى ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى

1313 رەت كورسەتىلدى

– جاقىپ قاجىمان ۇلى، جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ۇندەۋى جاريالاندى. ۇندەۋدىڭ ەل ومىرىندەگى ماڭىزى قانداي؟

– پرەزيدەنت ۇندەۋىندە الدا بولاتىن سايلاۋ ناۋقانى ەلىمىزدىڭ بۇكىل ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – جاڭارۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتىمىز ءۇشىن بەتبۇرىستى ءارى تاعدىرشەشتى كەزەڭ. وسى ناۋقاندى بۇكىل جۇرتشىلىق بولىپ، ىنتىماقپەن وتكىزۋىمىز كەرەك. سوندا ەكونوميكانى تۇراقتى دامىتۋعا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا، تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

مەملەكەت باسشىسى «بارشا ازاماتتارىمىزدى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ، دەموكراتيا، زاڭ جانە ءتارتىپ قاعيداتتارىن بەرىك ۇستانۋعا شاقىرامىن. ەلىمىزدىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن كورسەتە بىلەيىك. حالقىمىزدىڭ تاعدىرى، قازاقستاننىڭ بولاشاعى ارقايسىسىمىزدىڭ قولى­مىزدا»، دەپ ءار قازاقستاندىقتى ورتاق ىسكە جۇمىلۋعا، مەملەكەتتىك مۇددەگە بىرىگۋگە شاقىرىپ وتىر.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا سوت جۇيەسىنە جاڭا تالاپتار قويىلىپ، ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلدى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە «قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بەرىك ورنىعىپ، سوت تورەلىگى ءادىل اتقارىلۋى قاجەت» دەپ قاداپ ايتتى. وسى تاپسىرمالار قالاي جۇزەگە اسىرىلماق؟

– بۇل جولعى جولداۋدىڭ ارنايى بولىگى «بەسىنشى باعدار. زاڭ جانە ءتارتىپ» دەپ اتالىپ، زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋعا ارنالدى.

مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن ءوز باقىلاۋىنا الىپ، رەفورمالاردىڭ جۇيەلى ءارى جاڭا سيپاتتا جۇزەگە اسۋىن بارىنشا قاداعالاپ وتىر.

جوعارعى سوت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان ىرگەلى ىستەر مەن قابىلدانعان جاڭا زاڭدار ناتيجەسىز ەمەس.

سوڭعى ءتورت جىلدا سوت سالاسىندا جاسالىپ جاتقان وزگەرىستەرگە توقتالايىن.

جالپى، كەز كەلگەن ۇيىمنىڭ قىز­مەتىن ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى: «كى­رىس» – «پروتسەسس» – شىعىس».

مىسالى، قانداي دا ءوندىرىستى الساق، ول جەرگە كىرىس رەتىندە شيكىزاتتى ايتامىز. پروتسەسس دەگەنىمىز – سول شيكىزاتتى وڭدەۋ بارىسى. ال شىعىس – دايىن ءونىم.

سوتتا دا سولاي. ءبىز ءۇشىن «كىرىس»: جۇيەمىزگە كىرەتىن جاڭا سۋديالار; سوتقا تۇسەتىن ىستەر، تالاپ ارىزدار; سوتقا كەلۋشىلەرگە كورسەتەتىن قىزمەتىمىز.

«پروتسەسس» دەگەنىمىز – سوت ءىسىن جۇرگىزۋ.

«شىعىس» – قابىلدانعان سوت اكتىلەرى.

2018 جىلى وسى ءۇش كەزەڭ بويىنشا تالداۋ جۇرگىزدىك.

«كىرىس» كەزەڭىندە نەنى كوردىك؟

بىرىنشىدەن، جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ سۋديالىققا كاسىبي دەڭگەيى تومەن زاڭگەرلەردى كوپتەپ قابىلداپ جات­قانىن بايقادىق. ەكىنشىدەن، داۋى جوق ىستەردىڭ سوتتاردىڭ وندىرىسىنە الى­نىپ جاتقانىن انىقتادىق. ۇشىن­شىدەن، سوتقا كەلۋشىلەرگە قولايلى جاع­دايدىڭ جاسالماعانى بەلگىلى بولدى. قۇجاتتاردى قابىلدايتىن جالعىز تەرەزەنىڭ جانىنداعى قاربالاس كەزەكتى كورۋگە بولاتىن.

– كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن نە ىستەلدى؟

– الدىمەن، 2018 جىلى دەرەۋ موراتوري جاريالاپ، سۋديالاردى قىزمەتكە قابىلداۋدى توقتاتتىق. سوسىن كونستيتۋتسيالىق زاڭ ارقىلى سۋديالاردى ىرىكتەۋ ءتارتىبىن قاتايتتىق. الەمنىڭ ۇزدىك كومپانيالارىندا قولدانىلاتىن جاڭا HR-سۇزگىلەردى ەنگىزدىك. ءسويتىپ، بىلىكسىز زاڭگەرلەردىڭ سۋديا بولۋىنا توسقاۋىل قويدىق.

بۇرىن ىرىكتەۋدەن ءاربىر ءتورتىنشى ۇمىتكەر وتەتىن بولسا، قازىر ءاربىر ون ءبىرىنشى ۇمىتكەر عانا وتەدى.

سول سەبەپتى سۋديالىق لاۋا­زىم­داردىڭ 12% قازىر بوس تۇر. دەسەك تە، سۋديا بولامىن دەپ، كونكۋرسقا قا­تىسۋشىلاردىڭ قاتارى از ەمەس.

ەكىنشىدەن، تاجىريبەلى سۋديالاردىڭ ءوز ەركىمەن جۇمىستان جاپپاي كەتۋى توقتادى. بۇعان سەبەپ – جۇكتەمەنىڭ ازايعانى. ايتا كەتەيىن، 2017 جىلى سۋديالاردىڭ ءوز ەركىمەن جۇمىستان كەتۋى ەڭ كوپ تىركەلگەن جىل  بولدى.

ۇشىنشىدەن، 2019 جىلدان باستاپ سوت جۇيەسىن لايىقسىز سۋديالاردان تازارتۋدىڭ جاڭا مەحانيزمى ىسكە قوسىلدى.

سوڭعى 3 جىلدا ناقتى ءىس بويىنشا زاڭدى ورەسكەل بۇزعان جانە كاسىبي جارامسىز 200-دەن استام سۋديا بوساتىلدى نەمەسە لاۋازىمى تومەندەتىلدى. بۇل قاتارداعى سۋديالاردىڭ 9%-ى. جۇيەمىزدى تازارتۋ جۇمىسى ءارى قاراي جالعاسىپ جاتىر. تەك سوڭعى 2 اپتانىڭ ىشىندە 5 سۋديا تەرىس سەبەپپەن قىزمەتتەن قۋىلدى.

تورتىنشىدەن، سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىس ىستەۋدە. ول جىل سوڭىنا دەيىن 500-گە جۋىق سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا بەرمەك. ەگەر 2019 جىلعا دەيىن كوميسسيا تەكسەرىسىنەن سۋديالاردىڭ 1%-دان كەمى وتە الماسا، قازىر سۋديالاردىڭ 7% وسى كاسىبي جارامدىلىق سىناعىنان «سۇرىنۋدە».

وسىدان 3 جىل بۇرىن سوتتار ىستەر مەن ماتەريالداردان باس الا المايتىن. 2018 جىلى تۇسكەنى – 4،5 ملن. تاۋلىگىنە – 18 مىڭ. سوت عيماراتتارى ارانىڭ قۇجىناعان ۇياسى سياقتى ەدى. كۇن سا­يىن ءاربىر سۋديا 11 شەشىم شىعاراتىن. استانادا جانە الماتىدا – 50 شەشىمگە دەيىن.

تالداۋ كورسەتكەندەي، كەلىپ تۇسكەن ىستەردىڭ 70%-عا جۋىعى سوت تالقىلاۋىن قاجەت ەتپەگەن. سوندىقتان ءبىز، بىرىن­شىدەن، زاڭ ارقىلى داۋسىز ىستەردەن قۇ­تىل­دىق. ەكىنشىدەن، وڭىرلەردە مەديا­تسيا ورتالىقتارىن قۇرىپ، دامىتىپ جا­تىرمىز.

ال 2018 جىلدىڭ ەڭ شىڭىنا جەت­كەن كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا، بۇ­گىندە سوتتارعا ىستەر 3 ەسە از تۇسەدى. ەندى كۇردەلى ىستەردى ساپالى قاراۋعا، جۇ­مىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مول مۇمكىندىك اشىلدى.

ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇرال – اۋماقارالىق سوتتىلىق. ونى ءبىر جارىم اي بۇرىن ەنگىزدىك. بۇرىن تالاپ ارىز سوتقا تۇسسە، ول اۆتوماتتى تۇردە ءبىر سوتتىڭ ىشىندە بولىنەتىن. ەندى 1 تامىزدان باستاپ ارىزدار كەزدەيسوق تاڭداۋ ارقىلى ەلدەگى بارلىق سوتتاردىڭ اراسىندا بولىنەدى. ارينە، سۋديانىڭ ماماندانۋىنا قاراي. ايتالىق، تالاپكەر مەن جاۋاپكەر شىمكەنتتەن دەيىك. سوعان قاراماستان ارىز كوكشەتاۋداعى نەمەسە قاراعاندىداعى سۋدياعا ءتۇسۋى مۇمكىن.

اۋماقارالىق سوتتىلىق ىسكە قوسىلعاننان بەرى 80-گە جۋىق ارىز وسىنداي جاڭا تاسىلمەن ءبولىندى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ىستەر سانى ارتادى دەگەن سەنىمدەمىز. بۇل جەمقورلىققا قارسى جاقسى قۇرال ەكەنى ءسوزسىز.

– قازىرگى كەزدە سوتتاردى بىرىكتىرۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ ماقساتى قانداي؟ سول جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز.

– ءيا، قازىرگى ۋاقىتتا سوتتاردى بى­­رىك­تىرۋ بويىنشا جۇمىس ءجۇرىپ جا­تىر. قازاقستان بويىنشا بەس ءىرى قالا­دا اۋداندىق ءبولىنىس بار. مىسالى، شىمكەنت قالاسىندا – 5 اۋدان. ياعني 5 قىل­مىستىق جانە 5 ازاماتتىق سوت بار دەگەن ءسوز. ەندى قالا بويىنشا ءبىرىن­شى ساتىداعى 1 قىلمىستىق جانە 1 ازا­ماتتىق سوت جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مۇن­داعى يدەيا – سوت ءار جەردە بولەك ور­نا­لاسقاننان گورى، نەعۇرلىم بىرىك­تىرىل­گەن بولسا، سوعۇرلىم سۋديالاردىڭ قاتارى كوبىرەك جانە توراعالاردىڭ سانى ازايادى.

بۇل جاڭاشىل ءادىس ىستەردى ءبولۋدى جەڭىلدەتەدى جانە سۋديالارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى تەڭەستىرەدى. ەڭ باستىسى، كەلەشەكتە «قانداي سوتقا جۇگىنسەم ەكەن» دەپ، باس قاتىرمايدى.

بۇل اتاپ وتكەنىم ىستەر مەن ماتە­ريالدارعا قاتىستى «كىرىس» بولىگى.

سوت عيماراتتارىنداعى قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋعا دا كۇش سالۋدامىز. كەلۋشىلەرگە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن سوتتاردىڭ 80%-ىندا فرونت-وفيستەر اشىلدى. ولاردىڭ بارلىعى بىرىڭعاي ستيلدە. قۇجاتتاردى قا­بىل­داۋ، ءوز-وزىنە قىزمەت كورسەتۋ، تسيفر­لىق كەزەگى بار زاماناۋي زالدارمەن جاراق­تاندىرىلعان.

كىرەبەرىستە كونسۋلتانتتار ازا­مات­تارعا قۇجاتتار مەن ارىزداردى تول­تىرۋعا كومەكتەسەدى، كەڭەس بەرەدى. مەدياتورلارعا، ءىس ماتەريالدارى­مەن تانىسۋعا ارنالعان كابينەتتەر دە بار. نەگىزىندە، سوتتار، ەڭ الدى­مەن، سۋديالارعا ەمەس، پروتسەسكە قاتى­سا­تىن ادامدارعا قاجەت ورىن. ولار تا­بال­دىرىقتان اتتاعان بويدا جايلىلىق پەن ساپالى سەرۆيستى سەزىنۋى كەرەك.

«پروتسەسس» كەزەڭىنە كوشسەك. ءبىز سۋديالارعا دا، ادامدارعا دا داۋلاردى شەشۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قاجەتسىز بيۋروكراتيانى جويۋدامىز. سول ارقىلى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى بارىنشا جەڭىلدەتسەك دەگەن ماقساتىمىز بار. سونىڭ ءبىر جولى – ەلەكتروندىق سوت تورەلىگىن ەنگىزدىك.

سوت تورەلىگىندەگى نەگىزگى كەزەڭ، ارينە، «شىعىس» كەزەڭى. ول دەگەنىمىز – شەشىمدەر مەن ۇكىمدەردىڭ ساپاسى. شىن مانىندە، ادامداردى ءبىزدىڭ جۇكتەمەمىز دە، ۆاكانسيا سانى دا، تومەن جالاقىمىز دا قىزىقتىرمايدى. جۇرتقا كەرەگى سوتتاردان شىعاتىن تۇپكىلىكتى ءونىم – سوت اكتىسى عانا.

سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ول قانداي بولدى؟

شەشىم ماتىندەرى كولەمدى، قۇ­رىلىمى كۇردەلى ەدى. تاراپتار وزدەرىنىڭ قويعان ءاربىر ۋاجىنە ناقتى جاۋاپ الۋى قيىن بولاتىن. سوندىقتان 2019 جىلى جوعارعى سوت سوت اكتىلەرىنە قاتىستى نورماتيۆتىك قاۋلىلاردى قابىلدادى. اركىم ءوز سۇراعىنا دالەلدى جاۋاپ الۋى ءۇشىن سوت اكتىلەرىنىڭ مازمۇنىنا جانە قۇرىلىمىنا قويىلاتىن ناقتى تالاپتار بەكىتىلدى. سۋديالارعا كىرىسپە، سيپاتتاۋ، ۋاجدەمە، قارار بولىكتەرىن قالاي جازۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىردىك.

سۋديالارعا ادىستەمەلىك كومەك بولسىن دەپ، قىلمىستىق، ازاماتتىق، اكىمشىلىك ىستەر، سونىڭ ىشىندە  مەملەكەتتىك تىلدەگى اكتىلەردىڭ ۇلگىلەرى بويىنشا 4 كىتاپ شىعارىلدى. سونىمەن قاتار سۋديانىڭ ءوزى قابىلداعان شەشىمدى تۇسىنىكتى تىلمەن ءتۇسىندىرۋ مىندەتى ەنگىزىلدى.

– مۇنىڭ ءبارى سوت جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتتى؟

– قىلمىستىق ىستەردەن باستايىن.  سۋديالار اقتاۋ ۇكىمدەرىن شىعارۋدان بۇرىنعىداي قورىقپايتىن بولدى. 2018 جىلعا دەيىن اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا جىل سايىن 23 ادام اقتالسا، قازىر ولاردىڭ سانى – 160، ياعني 7 ەسەگە ارتتى.

بۇرىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى بىرەۋدى سوتقا دەيىن قاماسا، ونىڭ سوتتا اقتالىپ شىعۋى ەكىتالاي بولاتىن. قازىر ولاي ەمەس. سوڭعى 4 جىلدا 61 ادام اقتالدى.

سوتتار تەرگەۋ ساپاسىنا شاعىمداردى ءجيى قاناعاتتاندىرۋدا.

2018 جىلعا دەيىن سوتتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاماۋعا الۋدى سۇراعان سانكتسياسىنىڭ 5 پايىزىن كەرى قايتارسا، قازىر ول 15 پايىزدان استى.

سوت تورەلىگىنىڭ ەكىنشى نىسانى – ازاماتتىق ىستەر. نەسىن جاسىرامىز، قوعامىمىزدا داۋ كوپ. قازىرگى الەمدىك ترەند – داۋلاردى سوتتان تىس ينستيتۋتتاردى دامىتىپ، سولار ارقىلى شەشۋ. سول سەبەپتى ءبىز وسى باعىتتا 2019 جىلدان بەرى ناقتى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. زاڭدار ارقىلى تاراپتاردىڭ وزدەرى سوتقا دەيىن تاتۋلاسۋعا ۇمتىلۋى ءۇشىن ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزدىك.

سونىڭ ناتيجەسىندە سوتقا تۇسەتىن ارىزدار سانى ەداۋىر ازايدى – سوڭعى 4 جىلدا 900 مىڭنان 340-قا دەيىن نەمەسە 2،5 ەسە تومەن.

ەگەر داۋ سوتقا كەلىپ تۇسسە، سۋديا­لاردىڭ وزدەرى دە ەكى جاقتى بىتىمگە كەلتىرۋگە تىرىسادى. بىزدە «كىمدىكى دۇرىس، كىمدىكى بۇرىس ەكەنىن تەك سۋديا عانا شەشەدى» دەگەن تۇسىنىك سانامىزعا ءسىڭىپ قالعان. سوندىقتان بۇرىن سوتتاردا ىستەردىڭ 2-3%-ى عانا تاتۋلاسۋ جولىمەن شەشىلەتىن. قازىر بۇل كورسەتكىش – 37%-عا جەتتى. ياعني ءاربىر ءۇشىنشى ءىس تاتۋلاسۋمەن اياقتالىپ جاتىر.

سوت تورەلىگىنىڭ ءۇشىنشى نىسانى – اكىمشىلىك ادىلەت شەڭبەرىندەگى داۋ­لار. بۇرىن ازاماتتىق داۋلاردىڭ 85 پايىزى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن. وعان باستى سەبەپ – ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى. ونىڭ نەگىزگى قاعيداتى – تاراپتاردىڭ تەڭدىگى. بىراق، مىقتى رەسۋرستارى بار مەملەكەتتىك ورگان مەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ نەمەسە كاسىپكەرلەردىڭ مۇمكىندىگىن سالىستىرۋعا بولا ما؟

سوندىقتان وتكەن جىلدىڭ 1 شىل­دەسىنەن باستاپ اكىمشىلىك راسىمدىك-پرو­تسەستىك كودەكس (ارپك) كۇشىنە ەندى. ەلىمىزدە مامانداندىرىلعان اكىم­شىلىك سوتتار جۇمىس ىستەي باستادى. ولاردىڭ مىندەتى – ادامدار مەن بيز­نەستىڭ قۇقىقتارىن مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ قىسپاعىنان قورعاۋ.

ءبىر جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە اكىمشىلىك سوتتارعا 30 مىڭعا جۋىق ارىز ءتۇستى. مەملەكەتتىك ورگاندار ىستەردىڭ 60 پايىزى بويىنشا ادامدار مەن بيزنەسكە ۇتىلىپ وتىر. بۇرىن ولار داۋلاردىڭ 85% ۇتىپ شىعاتىن.

ەڭ باستىسى، اكىمشىلىك ادىلەت شەنەۋنىكتەردىڭ قىزمەتتىك ءتارتىبىن رەتكە كەلتىرە باستادى. ەگەر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى سوتقا كەلمەسە، شاقىرۋعا ۋاقىتىندا جاۋاپ بەرمەسە، باسقا دا تالاپتاردى بۇزسا، سوت ولارعا ايىپپۇل سالۋعا قۇقىلى. ءبىر جىلدان ءسال استام ۋاقىت ىشىندە اكىمدەر، كوميتەت توراعاسى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر، جالپى 400 شەنەۋنىك وسىلاي جازالاندى. الايدا سۋديالاردىڭ ناقتى تاۋەلسىزدىگى بولماسا، ەشقانداي سوت رەفورماسى ناتيجە بەرمەيدى.

سۋديالار ادەتتە كىمگە تاۋەلدى دەپ سانالادى؟

بىرىنشىدەن، اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىككە. سەبەبى سوت جۇيە­سىنىڭ بيۋدجەتىن شەشەتىن ۇكىمەت پەن پارلامەنت.

ەكىنشىدەن، سوت توراعالارىنا.

ۇشىنشىدەن، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا.

– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. وسىنداي تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟

– اتقارۋشى بيلىككە تاۋەلدى بولماۋ ءۇشىن سوتتاردى قارجىلاندىرۋدىڭ مۇلدەم جاڭا ءپرينتسيپى ەنگىزىلدى. ونىڭ ءمانى: سوت جۇيەسى 2023 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك اپپاراتتى ۇستاۋعا بولىنەتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كەمىندە 6،5%-ىن كەپىلدى تۇردە يەلەنەتىن بولدى. قايتالاپ ايتايىن، ەڭ كەمىندە. بۇل قارجىنى سۋديالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى – جوعارعى سوتتىڭ كەڭەيتىلگەن جالپى وتىرىسى بولەدى.

سۋديالاردىڭ سوت توراعالارىنا تاۋەلدىلىگىنە دە توسقاۋىل قويىلدى. وبلىستىق سوتتارداعى تورالقالار تاراتىلدى. ولاردىڭ قۇرامىن بۇرىن توراعالار وزدەرى شەشەتىن. جەتى سۋديادان تۇراتىن تورالقا سۋديانى جازالاۋ جايلى ماتەريالداردى سوت جيۋريىنە جىبەرەتىن. ەندى ونى وبلىستىق سوتتىڭ سۋديالارى جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشەدى.

بۇرىن توراعالار تەك وڭىرلەردى اۋىستىرىپ، سول لاۋازىمىندا 20-30 جىل قاتارىنان وتىرا بەرەتىن. ەندى ولار ەڭ كوبى 2 رەت قانا (10 جىلدان اسپايدى) تاعايىندالا الادى. وعان قوسا ىستەردى ءبولۋ اۆتوماتتاندىرىلعان. سوت توراعالارى بۇدان بىلاي وعان اسەر ەتە المايدى.

وسىنىڭ بارلىعى توراعا لاۋازىمىنا قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەۋىنە سەبەپشى بولىپ وتىر. توراعا بولعىسى كەلەتىندەر قاتارى ازايۋدا. ءاربىر 4-اۋداندىق سوتتا توراعا لاۋازىمى بوس تۇر. سەبەبى لايىقتى ارىپتەستەر كونكۋرسقا قاتىسپايدى. سوندىقتان ءبىراز كونكۋرس وتپەدى دەپ تانىلادى.

ءبىز وسىدان 2 جىل بۇرىن سوت تورا­عالارى سايلانۋ جولىمەن تا­عايىندالسىن دەپ باستاما كوتەرگەنبىز. بىراق وعان جوعارى سوت كەڭەسى قارسى بولىپ، سول ۇسىنىسىمىز قولداۋسىز قالدى. جۋىردا مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا سوت توراعالارىن ساي­لاۋ جونىندە تالاپ قويدى. ءبىر سوز­بەن، كوپ ۇزاماي جەرگىلىكتى سوت تور­اعالارى سايلانۋ جولىمەن كونس­تي­تۋ­تسيا نورماسىنىڭ شەڭبەرىندە تاعايىن­دالماق.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاۋەل­دىلىك – بولەك اڭگىمە. جاسىرىن ەمەس، سۋديالار ولاردان سەسكەنەدى. سوندىقتان كوپ ۇزاماي زاڭ ارقىلى مۇنداي تاۋەل­دىلىك جويىلادى دەپ وتىرمىز.

سۋديالارعا ىقپال ەتۋدىڭ تەتىكتەرىن الىپ تاستاۋ ءۇشىن باسقا دا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىر سەناتتا جوعارعى سوت ۇسىنعان سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى قوسىمشا ناقتى قادامدار تالقىلانۋدا. بۇل شارالار سوت تورەلىگى ساپاسىن ودان ءارى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ سەنەمىز.

 

اڭگىمەلەسكەن

نۇرلان قالقا،

ارنايى «Egemen ءQazaqstan» ۇشىن

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار