پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ساياسي رەفورمالاردى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالا كەلە, ەلدەگى سايلاۋ كەزەڭدەرىن ءتيىمدى جوسپارلاۋدى اتاپ وتكەن بولاتىن. جاڭا ستراتەگياعا سايكەس باستى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى كەشەندى تۇردە قايتا جاڭعىرتۋعا كىرىسۋ قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى.
«بيلىك ءوزىنىڭ جوسپارىن قوعامنان جاسىرىن ۇستايتىن ساياسي داستۇردەن ارىلۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, مەن بۇگىن الداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ كەستەسىن بارشا حالىققا جاريالاعىم كەلەدى. مەن بيىلعى كۇزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا تۇبەگەيلى جانە جان-جاقتى رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جاڭا سەنىم مانداتى قاجەت. مەن ءۇشىن مەملەكەت مۇددەسى بارىنەن بيىك. سوندىقتان مەن وكىلەتتىك مەرزىمىمدى قىسقارتۋعا جانە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا بارۋعا دايىنمىن», دەدى ق.توقاەۆ جولداۋدا.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت وكىلەتتىگى مەرزىمىن قايتا قاراپ, ماندات ۇزاقتىعىن 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى ۇسىندى. سونداي-اق ءبىر ادامنىڭ قايتا سايلانۋىنا تىيىم سالۋعا كەڭەس بەردى. دەپۋتاتتار بىرلەسكەن وتىرىستا وسىلاردى ەسكەرە كەلە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا بەس باپقا وزگەرىس جانە ءبىر باپقا تولىقتىرۋ ەنگىزدى.
جولداۋدان كەيىن حالىق اراسىندا 7 جىلدىق مەرزىمگە بايلانىستى تۇسىنىسپەۋشىلىك بولعان ەدى. ساراپشىلاردىڭ ءوزى بۇل مەرزىم كۇزدەگى سايلاۋدا قولدانىلا ما, الدە كەلەسى ساياسي باسەكەدە جۇزەگە اسا ما دەپ الاڭدادى. ءتىپتى وسى ارقىلى قازىرگى مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 12 جىلعا ۇزارتىپ الماقشى دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى.
بىراق بۇل نەگىزسىز قاۋىپ ەدى. پرەزيدەنتتىڭ مانداتىن قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگىنسىز ءبىر مەرزىمگە شەكتەۋ زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن جەتى جىل مەرزىمگە پرەزيدەنتتىككە سايلانعان ادامدارعا قولدانىلادى. سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىنە جانە ونى قايتا سايلاۋ جونىندەگى شەكتەۋلەرگە قاتىستى ەرەجەلەرىنىڭ وزگەرمەيتىنىن بەلگىلەيتىن تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل بولاشاقتا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنىڭ ەسەلىگىن نەمەسە مەرزىمىن ۇلعايتۋعا جول بەرمەيدى. وسىلايشا, پرەزيدەنتتىڭ مانداتىن قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگىنسىز ءبىر مەرزىمگە شەكتەۋ تۋرالى نورما كونستيتۋتسيانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالادى.
ايتپاقشى, دەموكراتيانىڭ اتاسى سانالاتىن اقش-تا دا وسىعان ۇقساس جاعداي بولعان. 1947 جىلى اتالعان ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنا 22 تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. سول ارقىلى پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ەكى مەرزىممەن شەكتەۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ياعني ءبىر ادام ەكى مەرزىمنەن ارتىق پرەزيدەنت بولا المايدى دەگەن ەرەجە ەنگىزىلدى. بىراق بۇل باپ ەنگىزىلگەن كەزدە پرەزيدەنت مىندەتىن اتقارىپ تۇرعان ساياساتكەرگە قاتىسى جوق ەكەنى دە قاراستىرىلعان. وسىلايشا, سول كەزدە اق ءۇيدىڭ تىزگىنىن ۇستاپ تۇرعان گارري ترۋمەنگە بۇل وزگەرىستەر قاراستىرىلعان جوق.
ەندەشە, مۇنداي داستۇرگە سۇيەنىپ كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىن ەنگىزىلسە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بيىل 2022 جىلى 5 جىلعا سايلانسا, وندا جاڭا سايلاۋ زاڭىنا بايلانىستى تاعى دا 7 جىلدىق پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسۋىنا قۇقىلى بولاتىن ەدى. مۇنداي جاعدايدا الداعى 7 جىلدىق مەرزىمى 12 جىلعا سوزىلىپ, 2029 جىلى ەمەس, 2034 جىلى اياقتالار ەدى.
بىراق مەملەكەت باسشىسى دەموكراتيالىق داڭعىل جولعا ءتۇسۋ ءۇشىن ەل مۇددەسىنەن جوعارى قويىپ, ازاماتتىق ەرىك-جىگەر تانىتتى. پارلامەنت قابىلداعان زاڭ جوباسىندا قازىرگى پرەزيدەنتكە جانە ودان كەيىنگى بارلىق مەملەكەت باسشىسىنا پرەزيدەنت سايلاۋىنا قايتا قاتىسۋعا زاڭمەن تىيىم سالىندى. تاياۋدا بۇل قۇجاتقا مەملەكەت باسشىسى قول قويىپ, زاڭدى كۇشىنە ەندى.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن مۇنداي وزگەرىستىڭ ماڭىزى نەدە؟ بىرىنشىدەن, 7 جىل – كەز كەلگەن اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت مانداتىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە بارىنشا جۇمىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ۇشىنشىدەن, ەل تىزگىنىن قولىنا العان تۇلعا كەلەسى سايلاۋ تۋرالى ويلانىپ, پوپۋليستىك شەشىمدەر قابىلدامايدى. ال مۇنداي جاعدايدىڭ ەل مۇددەسىنە قايشى كەلەتىنىن تاريحتان بىلەمىز. تورتىنشىدەن, مۇنداي قادام بيلىكتىڭ مونوپوليزاتسيالانۋىنا, ۋزۋرپاتسياعا جول بەرمەيدى. بەسىنشىدەن, بۇل – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋعا جاسالعان نىق قادام. ويتكەنى جاڭا نورما جاڭا ساياساتكەرلەر مەن كوشباسشىلاردىڭ شىعۋىنا, ەلمەن ەتەنە ارالاسا جۇمىس ىستەيتىن, حالىقتى تىڭداتاتىن, ءوزى دە تىڭداي بىلەتىن جاڭا بۋىننىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قارالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ەلوردا اتاۋىن وزگەرتۋگە بايلانىستى شەشىم. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, 2019 جىلى استانا اتاۋى نۇر-سۇلتان بولىپ اۋىسقان ەدى. بىراق قوعام مۇنى قابىلداعان جوق. الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە, حالىقپەن كەزدەسۋلەردە دە استانا اتاۋىن قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىس ءجيى كوتەرىلدى. دەپۋتاتتار وڭىرلەرگە بارعاندا حالىق وسىنداي ۇسىنىستارىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى «ادىلەتتى قازاقستان» دەپۋتاتتار توبى ەلوردانىڭ بۇرىنعى اتاۋىن قايتارۋدى ۇسىندى.
مۇنداي شەشىمنىڭ ارتىقشىلىعى بار. بىرىنشىدەن, استانا اتاۋى الەمدىك دەڭگەيدە قالىپتاسقان برەندكە اينالىپ ۇلگەردى. ەلوردامىزدا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزدىك. 2017 جىلعى حالىقارالىق ءىس-شارا «استانا ەكسپو» اتاۋىمەن جاقسى تانىس. سيرياداعى احۋالعا بايلانىستى ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ تۇراتىن كەزدەسۋ «استانا پروتسەسى» اتاۋىمەن بەلگىلى. «استانا» ۆەلوكومانداسىنىڭ جانكۇيەرلەرى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جەتەرلىك. ەلوردالىق «استانا» فۋتبول كلۋبى ەۋروپانىڭ بايراقتى باسەكەسىندە اتوي سالعانى جانكۇيەر قاۋىمعا جاقسى تانىس. قىسقاسى, استانا اتاۋى ۇلى دالانىڭ برەندىنە اينالعان دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
تاعى ءبىر ماسەلە – كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىنە بايلانىستى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى ولاردى تاعايىندايتىن ادامداردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىنەن ۇزاق بولۋى كەرەك. مىسالى, گەرمانيا, يتاليا, يسپانيا, پورتۋگاليا جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتارى وسىلاي قالىپتاسادى. بۇل – كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىنىڭ ءارتۇرلى ساياسي كۇشتەردىڭ ىقپالىنا تۇسپەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى زاڭ جوباسىندا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋديالارى قايتا تاعايىندالۋىنا شەكتەۋ قويا وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمدەرىن سەگىز جىلعا دەيىن ۇلعايتۋ قاراستىرىلدى.
پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان ماسەلەلەر پارلامەنتتە زاڭدى جالعاسىن تاپتى. وسىلايشا, ەل دامۋىنا قاجەتتى ساياسي شەشىمدەر قابىلداندى. ەندىگى مىندەت – الداعى پرەزيدەنتتىك, سودان كەيىن كەلەر جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋدى ءتيىستى دەڭگەيدە وتكىزۋ. ال بۇعان قوعام جۇمىلا اتسالىسۋى قاجەت.
عالىمجان ەلەۋوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
