شەتەلدىك ءبىلىم: جاڭا مۇمكىندىكتەر كەزەڭى

تەحنولوگيانىڭ دامۋى, مامان­دىقتاردىڭ ومىرلىك تسيكلىنىڭ قىسقارۋى ءبىلىم بەرۋدىڭ كلاسسيكالىق مودەلىنىڭ, ياعني مەكتەپتەن ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ ەسكىرۋىنە اكەلگەنى انىق. وسىدان شامامەن 10-20 جىل بۇرىن ماماندىق العان سوڭ, مانساپتى جوسپارلاۋعا جانە الداعى جىلداردا ايتارلىقتاي ەشتەڭە وزگەرمەيتىنىنە سەنىمدى ەدىك. بۇگىندە بۇلاي ەمەس. ءتىپتى تۇتاس ماماندىقتاردىڭ ءوزى وتكەننىڭ ەنشىسىنە اينالىپ بارا جاتىر. ءارى ماماندىقتاردىڭ قۇرىلىمى دا جىلدام قارقىنمەن وزگەرۋدە. سوندىقتان وقۋ ديپلوم الۋمەن عانا اياقتالمايدى. ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋ ۇلگىسى زامان تالابىنا اينالىپ كەلەدى.

FinReview.info ماماندارىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ادام كاپيتالى – قازىرگى قوعام­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا, ادام كاپيتالىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتۋ دارەجەسى شامامەن 55 پايىزدى قۇرايدى. ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى فاكتورى تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋدە باس­تى ءرول اتقاراتىن ءبىلىم ەكەنى انىق. ادەتتە ەلدەگى ءبىلىم دەڭگەيى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ونىڭ ەكونوميكاسى سوعۇرلىم جاقسى دامىپ, جۇمىسسىزدىق ازايىپ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ارتادى. دەگەنمەن بۇل كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان ءالى دە بولسا ارتتا قالىپ كەلەدى. مەملەكەتتەر اراسىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسىنا ارنالعان بىلتىرعى رەيتينگتە قازاقستان الەمنىڭ 93 ەلىنىڭ ىشىنەن 62-ورىنعا يە بولعان.

«ارينە, ەلدىڭ كورسەتكىشى ءالى تومەن. بىراق ول وسى سالانىڭ ودان ءارى دامۋىنا باعدار بولا الادى. مىسالى, رەيتينگ ءارتۇرلى الەمدىك يندەكستەرگە ەنگىزىلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن ەسكەرەدى. قازاقستان بۇل باعىتتا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. 2022 جىلى قازاقستاننىڭ 16 ۋني­ۆەر­سيتەتى Quacquarelli Symonds World University Rankings بەدەلدى حا­لىق­ارالىق اكا­دەميا ين­دەك­سى­نە ەندى. ءتورت جىل بۇرىن بۇل كور­سەتكىشكە نەبارى 8 وتاندىق جو­عا­رى وقۋ ورنى كىرگەن بولاتىن», دەيدى FinReview.info ساراپ­شى­لارى.

قازاقستاندا 122 جوعارى وقۋ ورنى بار. ياعني جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 13 پايىزى عانا ساپالى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن كور­سە­تەدى. جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ءالسىز وقۋ ورىندارىن جۇيەلى تۇردە قىسقارتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن نىعايتۋ ارقىلى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ قولعا الىندى. ناتي­جە­سىندە, 2025 جىلعا قاراي 3 قازاق­ستاندىق ۋنيۆەرسيتەت بىردەن الەم­نىڭ توپ-200 وقۋ ورنىنا كىرەدى دەپ كۇتىلۋدە. قازىرگى ۋا­قىت­تا بۇل توپقا ءبىر عانا ۋنيۆەرسيتەت ەنىپ وتىر. ول – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى.

ارينە, مۇنداي اۋقىمدى ماق­ساتقا جەتۋ ءۇشىن مەملەكەتكە قوماقتى ينۆەستيتسيا قاجەت. ونىڭ كولەمى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز – ۇكىمەتتىڭ 2025 جىلعا دەيىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋعا با­عىت­تايتىن نەگىزگى كاپيتالعا سا­لىنعان 4,8 ترلن تەڭگە سوما­سىن­داعى ينۆەستيتسيا. ءدال وسى سوما ء«بىلىمدى ۇلت» ساپالى ءبىلىم بەرۋ» ۇلتتىق جوباسىندا كورسەتىلگەن.

FinReview.info ساراپشىلارى قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇ­يە­سىنىڭ نەگىزگى ءۇش ماسەلەسىن انىق­تاعان ەكەن. بىرىنشىدەن, بۇل تاجىريبەگە باعىتتالعان تا­سىلگە كوشۋ. قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىنان بولەك, كادر دايار­لاۋدى تەحنولوگيالىق كور­پو­راتسيالاردىڭ وزدەرى دە جۇر­گىزەدى. ولار تاجىريبەسى كەڭ ۇقىپتى ءبىلىم بازاسى ارقىلى كلاسسيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قاراعاندا ادام­­­­داردى كوبىرەك تارتا الادى. سون­دىقتان وتاندىق جوعارى وقۋ ورىن­دارى ءىرى كومپانيالاردىڭ جي­ناقتاعان تاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, تاجىريبەلىك-باعدارلانعان كادرلار دايارلاۋعا كوشۋى قاجەت.

«ەكىنشىدەن, ءبىلىمنىڭ قولجە­تىم­دىلىگى. دۇنيە جۇزىندە 8 ملرد ادامنىڭ 350-400 ملن-ى عانا جوعارى وقۋ ورىندارىنا قول جەت­كىزە الادى. تەحنولوگيا ال­پا­ۋىت­تارىنىڭ تالانتتى ما­مان­داردى تاربيەلەۋ ءۇشىن جارىسقا ءتۇسۋىنىڭ سەبەبى دە وسى. بۇرىن ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بول­عاندىقتان, كورپوراتسيالار ما­مانداردى جەتكىلىكسىز قا­بىلداپ, قابىلەتتى, بىراق ءبىلىم الۋ­عا مۇمكىندىگى جوق جاس تالانت­تاردى نازاردان تىس قال­دىر­عان. ۇشىنشىدەن, ەڭبەك نا­رى­عى تىم جىلدام وزگەرۋدە. بۇل وزگەرىستەردىڭ جىلدام ءارى تۇبە­گەي­لى بولىپ جاتقانى سونشا, كلاس­سيكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭا شىندىققا ىلەسە الماي جاتىر», دەيدى FinReview.info ساراپ­شى­لارى.

ولاردىڭ پىكىرىنشە, اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – تسيفرلاندىرۋ. ءبىلىم بەرۋدە تسيفرلى قۇرالداردى پايدالانۋ – دۇنيەجۇزىلىك قۇبىلىس. قۇبىلىستىڭ اۋقىمى ءبىلىم بەرۋدىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالارى نارىعىنىڭ كولەمىمەن دە دالەلدەنگەن. قازىرگى ۋاقىتتا جاھاندىق EdTech نارىعى 254,8 ملرد دوللارعا باعالانادى جانە بەس جىلدان كەيىن 605,4 ملرد دوللارعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. مۇنى G7 دەڭگەيىندەگى ەلدىڭ بيۋد­جە­­تىمەن سالىستىرۋعا بولادى.

قازاقستاندا ونلاين ءبىلىم بە­رۋ نارىعى سالىستىرمالى تۇردە جاس جانە ايتارلىقتاي ءوسۋ پەرس­پەكتيۆالارىنا يە. قازىر ەلى­مىزدىڭ 19 ملن تۇرعىنىنىڭ 15 ملن-نان استامى, ياعني 80 پايىزعا جۋىعى ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار. تسيفرلى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ەل ەكونوميكاسىنا بولجامدى اسەرى ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمىنىڭ شامامەن 1,5 پايىزىن قۇرايدى. سوندىقتان قازاقستان جاھاندىق ۇردىستەرگە ىلەسىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالارى نارىعىن بەلسەندى دامىتۋدا.

وسىنىڭ ناتيجەسىندە قا­زاق­س­­تاندىقتار قازىر ەلدەن شىق­­­پاي-اق الەمنىڭ جەتەكشى ۋني­­ۆەر­سيتەتتەرىنەن شەتەلدىك ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. مىسالى, Swiss International Institute Lausanne (SIIL) ينستي­تۋ­تىنا ونلاين تىركەلۋ ارقىلى شۆەي­تسا­ريانىڭ ديپلومىن الۋعا بولادى. مۇندا ءسىز باكا­لاۆ­ريات جانە ماگيستراتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا وقي الاسىز, سونىمەن قاتار جوبا مەنەدجەرى نەمەسە بيزنەستى باسقارۋ بويىنشا ىسكەرلىك اكىمشىلەندىرۋ ماگيسترى سياقتى تانىمال باعىتتار بويىنشا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتۋگە بولادى. وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن تەك بۇرىنعى ءبىلىمى تۋرالى ديپلوم قاجەت, ياعني قابىلداۋ ەمتيحاندارىن تاپسىرۋدىڭ نەمەسە ۇبت ناتيجەلەرىن ۇسىنۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل شۆەيتساريالىق ءبىلىم الۋدى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن بارلىعىنا قولجەتىمدى ەتەدى. SIIL ينستيتۋتىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – وقىتۋ ستۋدەنتتىڭ انا تىلىندە وتەدى. بىراق قازاقستان ءۇشىن ازىرگە تەك ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋعا بولادى. قازاقتىلدى ءبىلىم بەرۋ ءتۇرى ازىرلەنۋ ۇستىندە جانە جاقىن ارادا قولجەتىمدى بولماق.

قاشىقتان وقىتاتىن شە­تەل­دىك وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – امە­ريكانىڭ Boston University ۋني­ۆەرسيتەتى. مۇندا باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە ءتىپتى دوكتو­رانتۋرا باعدارلامالارىن وقۋعا مۇمكىندىك بار. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت ديپلومدىق جانە كاسىبي سەرتيفيكاتتاۋ كۋرستارىندا وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

Technical University of Kaiser­slautern نە­مىس ۋني­ۆەرسيتەتى وقىتۋ مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جو­عارى دەڭگەيىمەن عانا ەمەس, اعىلشىن نەمەسە نەمىس تىلدەرىندە ونلاين وقۋ مۇمكىندىكتەرىمەن دە تانىمال. مۇندا جۇمىس ىستەيتىن ونلاين كامپۋس ءۇش نەگىزگى باعىت بو­يىنشا تولىق قاشىقتان وقى­تۋ باعدارلامالارىن ۇسى­نادى: عىلىم جانە تەحنولوگيا, الەۋ­مەت­­­تىك عىلىمدار, مەنەدج­مەنت جانە قۇقىق. ۋني­ۆەر­سي­تەت تەح­ني­كالىق ءبىلىم بەرۋگە ار­­نال­عان­دىق­تان, ستۋدەنتتەر ارا­سىندا, اسىرەسە ينجەنەريا, كومپيۋتەر عىلىمدارى, باعدار­لامالىق جا­ساق­تاما ازىر­لەۋ, نانوبيوتەحنو­لو­گيا جانە تەحنوەتيكا سا­لا­لا­رىن­داعى ونلاين باع­دار­لامالار تانىمال.

قازاقستاندىقتار وقۋ ورىندارىنان بولەك, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى ارقىلى ءوز داعدىلارى مەن قۇزىرەتتەرىن جاقسارتا الادى. مۇنداي كۋرستاردى ۇسىناتىن وقۋ ورتالىقتارى وتە كوپ. بۇل رەتتە «استانا» حالىقارالىق قار­­­­جى ورتالىعىنىڭ (BCPD) ۇز­­دىكسىز كاسىبي دامۋ بيۋروسى ونلاين فورماتتا ءبىلىم بەرۋ قىز­مەتتەرىنىڭ كەڭ سپەكترىن ۇسى­نادى. مۇندا Alpharabius, University of the Future, Qwant جانە Academy of Law سىندى ءبىلىم بەرۋ جوبالارى جۇزەگە اسى­رىلعان. وسى پلاتفورمالار ارقىلى قارجى, ينۆەستيتسيا­نى باسقارۋ سالالارىنان باستاپ IT باعىتتارى مەن زاڭ عىلىمىنا دەيىن نارىقتا سۇرانىسقا يە ءارتۇرلى سالالار بويىنشا بىلىك­تى­لىك­تى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتۋگە بولادى.