جاتاقحانا زارۋلىگى: ستۋدەنتتەر ءبىلىم ەمەس, تۇراتىن جەر ىزدەپ ءجۇر

2022 جىلدىڭ ۋادەسى مەن مەجەسى

مەملەكەتتەن قارجى الاتىن جوو دەپ گرانت الىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەردى مەڭزەگەنى انىق. ويتكەنى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار جوعارى وقۋ ورىندارى اكادەميالىق ەركىندىك الىپ, اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالعانى بەلگىلى. ءيا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارىداعى جاتاقحاناعا قا­تىس­تى تالاپتى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن بىر­تىن­دەپ تالاپ ەتۋ كەرەگىن جەتكىزگەن بولاتىن. وسىعان قوسا پرەزيدەنت: «بارلىق ما­سە­لەنىڭ شەشىمىن تابۋدى مەملەكەتتىڭ موي­نىنا ءىلۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىن», دەدى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك وتكەن ايدىڭ 16 كۇنى بولعان ۇكىمەت وتىرىسىندا جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا جاتاقحاناعا مۇقتاج ستۋ­دەنتتەردىڭ سانى 89 مىڭنان اساتىنىن ايتقان ەدى. جانە ەلىمىزدەگى ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە قانشا ورىنعا قاجەت­تىلىك بار ەكەنىن: ء«ال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 15 122 كەرەۋەت ورىن, قازاق ۇلتتىق قىز­دار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 4 500, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەدا­گو­گيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 4 000, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحني­كا­لىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە – 3 000, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ – 5 000 كەرەۋەت ورىنعا دەگەن قاجەتتىلىك بار. سونى­مەن بىرگە جالعا بەرىلەتىن تۇر­­عىن ءۇيدىڭ قىمباتتاۋى دا جاتاقحا­نا­لارعا ستۋدەنت­تەر اعىلۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن», دەگەن بولاتىن.

ال پرەمەر-ءمينيستردىڭ بۇ­رىنعى ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ ەكى اپتاداي ۋاقىت بۇرىن, انى­عىراق ايتقاندا, تامىز ايىنىڭ 25-ىندە وتكەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم فورۋمىندا: «ستۋدەنتتەر ءۇشىن وزەكتى ماسە­­لەلەردىڭ ءبىرى جاتاقحانا تاپ­­شىلىعى جۇيەلى تۇردە شە­شى­ل­ۋدە. سوڭعى 3 جىلدا 30 مىڭ ورىن بەرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 10 مىڭ ورىندىق 35 جاتاقحانا قولدانىسقا ەنگىزىلۋگە ءتيىس. بۇگىندە 28 جوعارى وقۋ ورنى ءبىلىم الۋشىلاردى 100% جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتە الادى. الايدا جەكەلەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ورىن تاپشىلىعى بار. اتاپ ايت­­قاندا, ءال-فارابي اتىنداعى قا­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 12,5 مىڭ, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 4,5 مىڭ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەدا­گو­گيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتىندە – 4 مىڭ, ق.سات­باەۆ اتىنداعى قا­زاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەرسيتەتىندە – 3 مىڭ, ل.ن.گۋمي­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 6,5 مىڭ ورىنعا قا­جەتتىلىك بار. عىلىم جانە جوعا­رى ءبىلىم مينيسترلىگى, مۇددەلى مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن, رەكتور­لارمەن بىرگە باسقا قالالاردان كەلگەن ستۋدەنتتەردى جاتاقحانا ورىن­دارىمەن قامتا­ماسىز ەتۋ ما­سە­­لەسىن جۇيەلى شە­شۋ بويىنشا جۇ­مىستاردى جالعاستىرۋعا ءتيىس. بارلىق ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم الۋ­شى­لاردىڭ 70%-ىن جاتاقحانا ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بو­يىنشا زاڭ تالابىن ورىنداۋدى قام­تاماسىز ەتۋى قاجەت», دەدى.

وسىدان ءتورت جىل بۇرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان ازا­ماتتارىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بەس الەۋمەتتىك باس­تاماسىن جاريالاعان-دى. جول 2018 جىلعى حالىققا ۇندەۋىنەن تۋعان باستامانىڭ ءبىرى ستۋدەنتتەردى جاتاق­حانامەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان بولاتىن. وسىلايشا, ن.نازارباەۆ «پرەزي­دەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى 2018 جىلعى 5 ناۋرىزداعى جولداۋىندا 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالۋدى تاپسىرعان ەدى. العاشقى جىلدارى قۇرىلىس قارقىندى ءجۇرىپ, ءبىراز جوعارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەر ءۇيىن سالعىزدى. الايدا تاپسىرما تولىعىمەن ۋاقتىلى ورىندالماي, 2025 جىلعا شەگەرىلدى. ەندى قايتپەك كەرەك؟

ءومىردىڭ وزىنەن

جالدامالى پاتەرىمىز ەلوردا­داعى ەكى بىردەي جوعارى وقۋ ورنىنا جاقىن ورنالاسقان. قايبىر كۇنى جۇمىستان قايتىپ, سول پا­تە­­رىمىزگە كىرگەلى تۇرساق, ەكى قىز كىرەبەرىستەگى حابارلاندىرۋ تاق­تا­سىنا قاعاز جاپسىرىپ جاتىر ەكەن. قاعازدا ۇلكەن ولشەمدى ارىپ­تەرمەن ء«سىزدىڭ ۇيدەن پاتەردى جالعا الامىز» دەگەن ءبىر سويلەم جا­زىلىپتى. ءارى تەلەفون ءنومىرى كورسەتىلگەن. قىزدار ەندى بۇرىلا بەرگەندە توقتاتىپ سوزگە تارتتىق. اتى-ءجونىن, ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اتاۋىن ايتقىسى كەل­مەگەن ەكەۋى: ء«بىز 2-كۋرسقا وتتىك. بىلتىرعىداي باسقا قالادان, اۋىل­­دان كەلگەندەرگە جاتاق­حا­نا­دان ورىن بولار دەپ ويلاپ ەدىك. ءۇمى­تىمىز اقتالمادى. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اكىمشىلىگى جاتاقحانادان ورىن دامەتپەۋ كەرەگىن, ويتكەنى ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىدان شىقپاعانىمىزدى ايتتى. اكە-شەشەمىز جۇمىس ىستەگەنىمەن, وقۋ اقىمىزعا, تاماعىمىز بەن كيىمىمىزگە اقشانى ازەر تابادى. ەندى وعان پاتەر­اقى قوسىلسا, قالاي بولاتىنىن بىل­­مەيمىز. سول ءۇشىن 4 قىز بىرىگىپ جال­عا الاتىن بولمە نەمەسە پاتەر ىز­دەپ ءجۇرمىز. 1 اپتا بولدى, تابا الماي جاتىرمىز. سەبەبى وتە قىمبات, قالتامىز كوتەرمەيدى, ارزانىندا سۋ جوق, وت جاعۋ كەرەك. ءۇي يەلەرى وزىمەن بىرگە تۇرۋعا ارزانداۋ سۇرايدى ەكەن. سوندايعا جۇگىرسەك تە بولماي جاتىر. ستۋدەنت ەكە­نىمىزدى بىلسە, ات-تونىن الا قا­شادى», دەيدى. ستۋدەنتتەر قازىر تۋىستارى تۇراتىن قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدان قاتىناپ ءجۇر ەكەن.

وسى وقيعادان سوڭ, جۋرنا­ليس­تىك قىزىعۋشىلىقپەن ماڭاي­داعى ەكى جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ جا­تاق­حاناسىنا تارتتىق. رەك­تور­­دىڭ رۇق­ساتىنسىز كىرگىز­بەيدى ەكەن. كىرىپ-شىعىپ جاتقان ستۋدەنت­تەر­دەن سۇ­را­ساق, تۇرعىندارعا جاقسى جاع­داي جاسالىپتى, تەك قول جەت­كىزسە بولعانى.

جوعارىداعى ۇكىمەت مۇشە­لەرىنىڭ ەكى ءتۇرلى دەرەك كەلتىر­گەن ۇلت­تىق دەڭگەيلى جو­عارى وقۋ ور­نىنا توقتالايىق. وتان­دىق جانە حالىقارالىق رەيتينگ­تەردە اي­تار­لىقتاي جوعارى كورسەت­كىشتەردى باعىندىرىپ جۇرگەن ل.ن.گۋمي­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى ە.توعجانوۆ ايتقانداي, جا­تاق­حانادا 6,5 مىڭ ەمەس, س.نۇربەك كەل­تىرگەندەي, 5 مىڭ ورىنعا قاجەتتىلىك بار ەكەنىن راستاپ وتىر. اتالعان ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جۋرنا­ليستىك سۇراۋىمىزعا بەرگەن رەسمي جاۋابىندا: «ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 4 مىڭنان استام ءبىلىم الۋشىنى قابىلداي الاتىن ءدالىز, سەكتسيالىق جانە پاتەرلىك تيپتەگى 8 ستۋدەنتتىك جاتاقحانا بار. 1-كۋرس ستۋدەنتتەرى جا­تاق­­حانامەن تولىقتاي قامتا­ماسىز ەتىلدى. بۇگىندە 2-5 كۋرستاردا وقيتىن الەۋمەتتىك توپتاعى ءبىلىم الۋشىلار جا­تاقحانالارعا جايعاستىرىلىپ جاتىر. ودان كەيىن قالعان ورىندار 2-5 كۋرس­تىڭ قالعان ستۋدەنتتەرىنە بەرى­لە­دى. قازىر ۋنيۆەرسيتەت باسقا جاتاقحانالارمەن جانە حوستەلدەرمەن شارت جاساسۋ ارقىلى ستۋدەنتتەردى قوسىمشا ورىندارمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا جوو جاتاقحانالاردى قارجى­لان­دىراتىن «قارجى ورتا­لىعى» اق جانە حوستەلدارمەن قوسىمشا 500-دەن استام ورىنعا كەلىسىمشارتتار جاساستى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسادى. جالپى قاجەتتىلىك – 5 مىڭ ورىن», – دەدى.

ماسەلەنىڭ ءمانىسى

اۋىلداعى, شالعايداعى, باسقا قالالارداعى جاستاردىڭ ارمان قۋىپ ۇلكەن قالالارعا, سونىڭ ىشىن­دە استاناعا اعىلاتىنى بەلگىلى. باس قالادا وقۋ ورنى كوپ, سوعان ساي سۇرانىس تا جەتىپ ارتىلادى. البەتتە مۇنى ءبارىمىز دە بىلەمىز, سوندىقتان ەلورداداعى ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ وسىعان ساياتىن ءۋاجىن دە قابىلدايمىز. بىراق ارەكەت ەت­كەن­­نىڭ عانا ىسىندە بەرەكە بولماي ما؟ قازاقستاندا جاتاقحاناعا مۇقتاج ستۋ­دەنت­تەرىن 100 پا­يىز ورىنمەن قام­تىپ وتىرعان ۋني­­ۆەرسيتەتتەر بار. مۇنداي وقۋ ورىندارى قالاي ارەكەت ەتىپ جا­تىر؟ قورقىت اتا اتىنداعى قى­زىل­وردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەك­تورى جاندوس نۇرتاي ۇلى وزەكتى ماسەلەنى تولىق شەشۋگە جەكە كا­سىپ­كەرلەردىڭ تارتىلعانىن اتاپ ءوتتى.

«ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ بالانسىندا ءتورت جاتاقحانا بار. دەسە دە ستۋدەنتتەر سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2020 جىلى 6 مىڭ, بىلتىر 8 مىڭ ستۋدەنت بولسا, بيىل 9 مىڭعا جەتىپ وتىرمىز. ىزدەنۋشىلەر سانى ارتقان سايىن سۇرانىس تا كوبەيىپ كەلەدى. سەبەبى وڭىرىمىزدەگى كوپ جىلدىق تاريحى بار ۋنيۆەرسيتەت بولعاندىقتان, وبلىستاعى تالاپكەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن تاڭدايدى. وسىعان قوسا 25 شەتەلدىك, 50-دەن اسا باسقا وڭىرلەردەن, 3 مىڭعا تارتا شالعاي اۋىل-اۋدانداردان كەلگەن ستۋدەنت بار. ولارعا جاتاقحانا ماسەلەسى گرانتپەن بىردەي ماڭىزدى. شىنى كەرەك, جاتاقحانانى سالۋ, ونى ۇستاۋ – شىعىنى كوپ پروتسەسس. سوعان قاراماستان, ەلىمىزدەگى ەڭ ارزان جاتاقحانانىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ ۋني­ۆەرسيتەتتىكى, ايىنا بار بول­عانى – 5 مىڭ تەڭگە. 9 اي وقۋعا جاتاقحانا ءۇشىن سوندا 45 مىڭ تەڭگە عانا تولەيدى. شىعىنى كوپ جۇمىستا ءبىز مەملەكەتتىڭ ساياساتىن ءتيىمدى پايدالانۋدى كوز­دە­­دىك. ۇكىمەت سوڭعى 3 جىلدا جەكە كاسىپكەرلەرگە سۋبسيديا­­لار ارقىلى جاتاقحانالار سالۋعا مۇم­­كىندىك بەردى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بالان­سىنداعى ءتورت جاتاقحاناعا قو­سىمشا جەكە كاسىپ­كەر­لەر­مەن كەلىسىپ تاعى ەكى ستۋدەنتتەر ءۇيىن بەرىپ وتىرمىز. قازىر ەكى كا­سىپ­كەر قالانىڭ ورتالىعىندا 465 ورىندى ەكى جاتاقحانا بەرىپ وتىر. بىزگە دە, ولارعا دا ءتيىمدى. ستۋ­دەنت­تەر بۇل جا­تاق­حاناعا دا ايىنا 5 مىڭ تەڭگە تولەيدى, قال­عانىن كاسىپكەرلەر سۋبسيديا رەتىندە ادام باسىنا ۇكىمەتتەن الادى», دەيدى ج.نۇرتاي ۇلى.

قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلور­دا ۋنيۆەرسيتەتى پرورەك­تو­رىنىڭ ايتۋىنشا, تاعى 112 ورىندى رەزەرۆتە ۇستاپ وتىر, بۇل ورىندار جاتاقحاناعا الداعى ۋاقىتتا ستۋدەنتتەردەن ءوتىنىش ءتۇ­سىپ قالسا, ۇسىنىلماق. وسىنىڭ وزىن­دە قازىر اتالعان جوو-نىڭ ءبىر جاتاق­حا­ناسىنا جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن, ال 60 ورىندىق ءبىر جاتاقحانا جاس عالىمدارعا بەرىل­گەن.

وڭىرلەردە جاتاقحانالارعا ءدال مەگاپو­ليستەردەگىدەي قاجەتتىلىك بولما­عان­دىقتان 100 پايىز قام­تىپ وتىرعان شىعار دەيمىز عوي. سويتسەك, ولاي ەمەس ەكەن. وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبارى بىردەي جاقسى ناتيجە كورسە­تىپ تۇرعان جوق. جاقىندا الەۋ­مەتتىك جەلىدە ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى كوكشەتاۋ وڭىرلىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە 2-كۋرس وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ جاتار ورىن تاپپاي جۇرگەنى جونىندە جازبا تارادى. ءبىز اتالعان جوو-نىڭ مەدياعا جاۋاپتى مامانىمەن, پرورەك­تو­رىمەن بايلانىسقا شىعىپ, سۇراعىمىزدى قويدىق. تەلەفونمەن تىلدەسكەندە ازىرگە 1-كۋرس ستۋدەنت­تە­رىنە عانا جاتاقحانادان ورىن بەرىلگەنىن, تاپشىلىقتىڭ بار ەكە­نىن جەت­كىزدى. بىراق ماقالاعا تەك رەسمي جاۋاپتى قولدانۋىمىزدى سۇرادى. جاۋاپتى كۇتكەنىمىزبەن, كەلمەدى. جا­رايدى, ۋنيۆەرسيتەت جاعدايدى الدا­عى ۋاقىتتا قالاي جاقسارتاتىنىن حابارلاپ, جاۋابىن بەرە جاتار. ماسەلە – وڭىرلىك جوو-دا دا تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تۇبەگەيلى تارقاتىلماعانىندا.

بەت قاتتالىپ جاتقاندا... مي­نيس­­ترلىك جاقىندا 2025 جىلعا دە­يىن جاتاق­حانا ماسەلەسى تولىق شە­شىلەتىنىن حابارلادى. وسىنداي ۋادە بەرىپ وتىرعان ۆەدومستۆو كە­لە­سى ءبىر دەرەكتى كەلتىرەدى: 2026 جىل­عا قاراي ستۋدەنتتەردىڭ سانى 1 ملن-عا جەتۋى مۇمكىن. ياعني قا­زىر­گى­دەن شامامەن ەكى ەسەگە ارتادى. سوندا قايتەمىز؟..