كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
سوندا جەل دولدانىپ, «قازىر مەن جولاۋشىنىڭ شاپانىن ج ۇلىپ الىپ, كۇشتى ەكەنىمدى كورسەتەمىن» – دەيدى پاڭدانا. بۇدان سوڭ الاقۇيىن ىزعارىن جىبەرەدى. جولاۋشى كىسى توڭدىرارلىق ىزعاردى سەزىنگەن سايىن قورعانا, قىمتانا تۇسەدى. بار كۇشىمەن ورانىپ, شاپانىن مىقتاپ بۇركەنىپ الادى. ءجۇزى رەنىشكە تولىپ, ماڭداي تامىرى بىلەۋلەنەدى. ءىزىن الا كۇننىڭ كەزەگى كەلىپ, راحىمدى كۇن مەيىرلى نۇرىن جىبەرىپ جىلىتا باستايدى. جولاۋشى جاعاسىن ءتۇسىرىپ, بەلبەۋىن شەشەدى. ىزعار قاماعان بويى جىلىنعان سوڭ كوڭىلى كوتەرىلىپ, قۋانىشقا بولەنەدى, شاپانىن دا شەشەدى. سوندا كۇن جەلگە: «كوردىڭ بە, قيانات جاساۋدان گورى مەيىرىمدىلىك پەن سۇيىسپەنشىلىك ارقىلى كوپ نارسەگە جەتۋگە بولادى. جۇرەك كۇشىنەن ارتىق ەشنارسە جوق», دەيدى.
ءيا, دۇنيەدە ءار نارسەنى كۇش ارقىلى الۋعا بولار, بىراق قىلىشتان ءتان بويسۇنۋى مۇمكىن, جان بويسۇنبايدى. ەگەر ادام قالاۋى تانگە باعىتتالسا, وندا كۇردەلەنەدى. ىنجىلدە: «بارلىق قاتەلىكتىڭ باسى – دۇنيەگە قۇمارتۋ» دەيدى. ال تولستوي ء«تان ءۇشىن سۇرگەن ءومىر ازاپ شەكتىرەدى» دەيدى. ەرتەگىدەگى جەل ءوز ماقساتىنا جەتكەن كۇندە دە, ودان ەشقانداي ەستەتيكالىق ءلاززات وربىمەس ەدى. قاتىگەزدىك سوڭىنان وزىندەي قاتىگەزدىكتى عانا ەرتەدى. ادەبيەتتەگى جاقسى مەن جامان كەيىپكەردىڭ بەينەسى بالالاردى ۇلكەن ومىرگە دايىندايتىن قايتالانباس قۇرال. لۇقپان حاكىم: «جاقسىلىقتى جاماننان ۇيرەندىم, ءار ىسىنەن جيرەنىپ وتىردىم» دەگەنىندەي, ەرتەگى مەن اڭىز-داستانداردى وقىعان كوكورىم بالالار ز ۇلىمدىقتان بوي تارتۋدى, ادىلەتتى ءسۇيۋدى ۇيرەنەدى. بايروننىڭ «قابىلىندا» اداماتانىڭ تىلىمەن قىزىقتى وي ايتىلادى. قابىل اكەسىنەن قۇداي ادىلەتتى بولسا, ز ۇلىمدىقتى نەگە جاراتادى دەگەندە, اداماتا زۇلىمدىق ارقىلى ىزگىلىك كورىنەتىنىن بايان ەتەدى. ەگەر جاماندىق بولماسا جاقسىلىقتىڭ قىرى اشىلماس ەدى دەيدى.
قازاق جىر-داستاندارىنداعى جاعىمسىز بەينە كوبىنە مىستان كەمپىرگە بۇيىرادى. «مۇڭلىق-زارلىق» داستانىندا حانشايىم سۇلۋعا قيانات قىلماق بولعان الپىس ايەل مىستان كەمپىرگە التىن بەرىپ, حانشايىمنىڭ ەگىز ۇلىن الىپ, ورنىنا ەكى كۇشىكتى قويدىرادى. جار باسىنا بارىپ ەكى بالانى قۇنداعىمەن وزەنگە لاقتىرار الدىندا, مىستان «مەنى قۇرتقان ادامدار!» دەيدى. ءتىپتى مىستان كەمپىردىڭ ءوزىن اسا جاۋىز ەمەس, ازداپ مەيىرىمدى, سوزگە الدانعىش, اڭقاۋ ەتىپ سۋرەتتەيدى. كەيبىر شىعارمالار سيۋجەتىنىڭ سوڭىندا جاۋىز كەيىپكەر دە ىزگى ادامعا اينالادى. بىراق قازاق اۋىز ادەبيەتىندە مۇنداي كورىنىس كوپ ەمەس. جاۋىزدىقتى اياماي شەنەپ, جان توزگىسىز كەيىپتە جازالاپ وتىرادى. ماسەلەن, «الپامىس باتىر» جىرىنداعى اكەسى مەن اناسىنا قىساس قىلىپ, ايەلىن كۇڭى ەتكەن ۇلتان حاندى باتىر سوڭىندا سارساڭعا سالادى.
«تىشقان العان مىسىقتاي
تاماشاسىن كورەدى.
دومالاتىپ وينايدى,
ۇيگە اپكەلىپ بايلايدى.
تىرىدەي تەرىسىن سويادى,
مايىن يت جەپ تويادى.
تەز ولتىرمەي ۇلتاندى,
قورلىقپەنەن ءولتىردى».
«سەرت بۇزعاننىڭ ورنى شوق» دەگەندەي, قازاق جىرلارىندا تەكسىزدىككە, جاۋىزدىققا, قورقاقتىققا ورىن جوق. ورىن تاپقان ادامدى ءدۇيىم جۇرتقا ماسقارا ەتىپ, تالكەككە سالىپ وتىرادى. وسىلايشا, ىزگى جولدى مۇرات-ماقساتىنا جەتكىزىپ, ناداندىقتى ءتۇپسىز ۇيىققا باتىرادى.
شەكسپيردىڭ «گاملەتىندە» كورولدىڭ ءىنىسىنىڭ ادىلەتسىزدىگىن شەنەۋ ءۇشىن تەاتر ساحناسىنا ونىڭ ايار ءىسىن قويادى. قياناتقا تولى ارەكەتىن ساحنادان كورگەن جاڭا كورول بەت-ءجۇزى قىزارىپ, قىسىلىپ سالا بەرەدى. پەسا سوڭىندا ىزاعا بۋلىققان گاملەت ۋ جاعىلعان قىلىشىمەن كورولدى تۇيرەپ مەرت ەتەدى. شەكسپير پەسالارىنداعى جاۋىزدىق بەينەسى تىم كۇڭگىرت, قويۋ قاراسۇر تۇستە كورىنىس تابادى. جاقسى كەيىپكەر بولسا اسپانعا كوتەرىلىپ, جامان كەيىپكەردى جەتى قات جەردىڭ استىنا تىعارداي ءزىلدى سوزبەن شەنەپ وتىرادى.
جەل مەن كۇن جايلى ەرتەگىدەن تۋعان مازداق وي وسى, قادىرلى وقىرمان.
