ورتالىق ديرەكتورى ايگەرىم كۇدەرينوۆا جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالارعا ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى نورماتيۆتىك قۇجاتتارداعى وزگەرىستەر, الەۋمەتتىك ۇيىمدار الدىندا تۇرعان كەلەلى مىندەتتەر تۋرالى ايتىپ ءوتتى. وسى ورايدا ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ, تاجىريبە الماسۋ, پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ, ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىنا جەتە كوڭىل بولۋگە بايلانىستى تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شەشۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
«مەملەكەت تاراپىنان بالانىڭ دامۋىنداعى كەدەرگىلەردى ەرتە انىقتاۋ جانە تۇزەتۋ ءۇشىن قوسىمشا جاعدايلار جاسالۋدا. وسى باعىتتا پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەستەر, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتتەرى, وڭالتۋ ورتالىقتارى سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بالالاردى ارنايى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋمەن قامتۋ جاعى 40 پايىزدان استى. وڭالتۋ مەن لوگوپەديالىق ورتالىقتار جەلىسىن كەڭەيتۋدىڭ ىقپالى زور. وتكەن جىلى وسى ورتالىقتار تاراپىنان 30 مىڭ بالاعا قىزمەت كورسەتىلسە, بيىل بۇل كورسەتكىش 50 مىڭنان اسىپ وتىر», دەدى ءا.كۇدەرينوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 457 ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە وبلىستار مەن قالالار بويىنشا ارنايى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار سانى – 45, ال ارنايى مەكتەپ ۇيىمدارى – 99, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ كابينەتتەرىنىڭ سانى 213 بولسا, 87 پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەس پەن 13 وڭالتۋ ورتالىعى بار. بۇعان دەيىن وسى مەكەمەلەر مەديتسينالىق مودەلمەن جۇمىس ىستەپ كەلسە, ەندىگى كەزەكتە پەداگوگيكالىق مودەلگە كوشەتىن بولادى. ياعني بالانىڭ دياگنوزىن ەمەس, بالانىڭ وقۋ بارىسىندا قانداي ەرەكشەلىگى بار, سونى انىقتاي وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا ناقتى ۇسىنىس بەرىلەتىن ءادىس كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇگىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى ىسكە اسىراتىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدار جانىنداعى ارنايى توپتار مەن سىنىپتاردا دا جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە ارنايى ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ سانى – 175 082. بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي ءبولىپ قاراستىرساق, 3 جاسقا دەيىن – 7 864, مەكتەپ جاسىنا دەيىن 3-6 جاستا – 54 944, مەكتەپ جاسىنداعىلار, ياعني 6-16 جاستاعىلار – 97 284, 16-18 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر سانى – 14 990. رەسپۋبليكا كولەمىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالار سانى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 13 256 بالاعا نەمەسە 8,2 پايىزعا كوبەيگەن.
اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋى دياگنوزى بار بالالار جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي: 18 جاسقا دەيىنگى بالالار سانى 8 796-نى قۇرايدى, بۇل كورسەتكىش ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىگى بار بالالاردىڭ جالپى سانىنىڭ 5 پايىزىنا تەڭ (6 771 – 2020 ج.). ولاردىڭ قاتارىندا 3 جاسقا دەيىنگىلەر – 867, 3-6 جاستاعىلار – 3 693, 7-10 جاستا – 2 696, 11-15 جاستا – 1 323, 217-ءسى – 16-18 جاستاعىلار. مەكتەپكە دەيىنگى بالاباقشالار مەن ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋى دياگنوزىمەن ارنايى سىنىپتارعا (توپتار) – 701, وڭالتۋ ورتالىعىنا – 466, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ كابينەتىنە – 2 675, لوگوپەدتىك پۋنكتەرگە 258 بالا قامتىلعان.
ەلىمىزدە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ (بالاباقشا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى) سانى – 1 227. وسى ورايدا جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا تۇزەتۋ-پەداگوگيكالىق قولداۋىمەن بىرىكتىرىلگەندەر – 2 042 بولسا, ۇيدە وقىتۋعا قامتىلعاندار – 1 058, كاسىپتىك مەكتەپتەر, كوللەدجدەردە – 9, ال 1 219-ى باسقا دا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى, الەۋمەتتىك قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە جەكە جانە قوعامدىق نەگىزدە بولسا, ءارتۇرلى سەبەپتەر بويىنشا تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن ۋاقىتشا قامتىلماعان بالالاردىڭ سانى – 519.
رەسپۋبليكادا ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن جۇيەلەپ, ءبىلىم الۋدا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالاردى قولداۋمەن اينالىسىپ وتىرعان ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى الماگۇل سەيسەنوۆا ورتالىق تاراپىنان ارنايى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارعا وقۋ-ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتىلىپ, ماماندارعا قاجەتتى قۇرالداردى دەر كەزىندە ۇلەستىرىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا ساتر ورتالىعىمەن بىرلەسىپ, قاجەتتى قۇرالدار رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلەستىرىلىپ كەلەدى.
«وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردىڭ سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى», دەپ قىنجىلىسىن ءبىلدىردى ا.سەيسەنوۆا. ماماننىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي دياگنوزداردى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋ وتە قيىن. اتا-انا ءۇشىن بالاسىنىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىككە مۇقتاج بولعاندىعى اۋىر سوققى, تىپتەن العاشىندا مويىندامايتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. ەرەكشە قاجەتتىلىككە ءزارۋ بالالاردى تاربيەلەۋ, وقىتۋدىڭ ماشاقاتى ءوز الدىنا. دەسەك تە بالا بويىنداعى وزگەرىستەردى دەر كەزىندە انىقتاۋعا, ناقتى دياگنوزدىڭ قويىلۋىنا ءمان بەرۋ باستى ماسەلە. ال ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋعا بايلانىستى قۇرال-جابدىقتار, ءارى قاراي ەمدەۋ, وڭالتۋ باعىتىنداعى ورتالىقتار جۇمىسى جولعا قويىلعان. دياگنوز ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بالاباقشالار دا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى ورايدا ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋ اياسىندا ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردى جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقىتۋعا اسا ءمان بەرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار ولاردىڭ الەۋمەتتەنۋىندە كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ باعىتىنداعى اعارتۋ, اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى جەتىلدىرىلۋدە.
بۇگىندە الماتى قالاسىندا اقىل-وي كەمىستىگى بار بالالارعا ارنالعان – 3, ەستۋ قابىلەتى ناشار, مۇلدە ەستىمەيتىن بالالارعا ارنالعان – 2 جانە تىرەك-قيمىل جانە كورۋ قابىلەتى ناشار بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەر جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار ءار اۋداندا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتتەرى بار. ال مۇنداي ورتالىقتاردىڭ ناقتى مەكەن-جايعا جاقىن جەردە ورنالاسقانى ماڭىزدى.
اتالعان جيىن تاقىرىپتىق سەسسيالار بويىنشا جالعاسىن تاۋىپ, ەل وڭىرلەرىنەن جينالعان مەكتەپتەر, بالاباقشالار, پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق كەڭەستەر, وڭالتۋ ورتالىقتارى, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتتەرىنىڭ ماماندارى ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىر الماسىپ, ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
الماتى
