سۋرەتتەردە: فاتيما عابيتوۆا تۇرعان ءۇي; شاياحمەت كوپەستىڭ ءۇيى: قازىرگى كورىنىسى; تامشىبۇلاقتىڭ تاڭعاجايىپ بەينەسى
تونالعان تاريح
اڭگىمەنى ءاۋ باستان باستاساق. جەتىسۋ وبلىسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى ازىرلەنىپ, بەلگىلى گەوگراف, تاريحشى عالىمدار, ولكەتانۋشىلار بىرلەسكەن جۇمىس توبى قۇرىلعان. ءسويتىپ, ءوڭىر كولەمىندە ساراپتامالىق كەڭەستىڭ شەشىمىمەن قاسيەتتى ورىندار جالپىۇلتتىق دەڭگەيلى جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار بولىپ ەكىگە ءبولىندى.
«ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە قاسيەتتى نىساندار بويىنشا پاسپورتتار دايىندالدى. مالىمەتتەر نۇر-سۇلتان قالاسىنا قاسيەتتى نىسانداردىڭ دەرەكتەر بازاسىنا ۇسىنىلعان. رەسپۋبليكالىق كولەمدەگى بەلگىلى عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ ىرىكتەۋى بويىنشا ەكى وبلىستى قوسا العاندا جالپىۇلتتىق وبەكتىلەر تىزىمىنە 17 نىسان, وڭىرلىك وبەكتىلەر تىزىمىنە ىرىكتەلىپ 41 نىسان ەنگىزگەن. 2018 جىلى كيەلى نىساندار بويىنشا «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىمەن 2 تومدىق كىتاپ دايىندالىپ, العاشقى نۇسقاسى شىعارىلدى», دەيدى ولكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس.
اتاپ ايتساق, رەسپۋبليكالىق نىساندار قاتارىنا, بارىمىزگە بەلگىلى: جاركەنت مەشىتى, ش.ءۋاليحانوۆ تاريحي-مەموريالدىق مۋزەيى, شارىن شاتقالى, حان ءتاڭىرى شىڭى, كولساي كولدەرى, تاڭبالى تاس پەتروگليفتەرى, قويلىق قالاشىعى, ەسىك قورعاندارى, جامبىل جاباەۆتىڭ كەسەنەسى جانە ت.ب ورىندار كىردى. ال وڭىرلىك نىساندار قاتارىنا جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن كيەلى بولىپ سانالاتىن ورىندار ەنگىزىلدى. ياعني سارقان اۋدانىندا ورنالاسقان كوتەن ءتاۋىپ كەسەنەسى, الاكول اۋدانىنداعى ەسىم تورە كەسەنەسى, قاراتال اۋدانىندا ورنالاسقان بالپىق بي, ەسكەلدى بي, ايتۋ بي, اقسۋ اۋدانىنداعى بايتۋلاق باتىر, جامبىل اۋدانىندا ورنالاسقان اراسان-قوراسان بۇلاقتارى, تۇكتىباي اتا كەسەنەسى, پانفيلوۆ اۋدانىنداعى نايزاتاپقان ەمدىك سۋلارى, اۋليەاعاش كيەلى اعاشى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا ورنالاسقان قاراش بي كەسەنەسى, كەربۇلاق اۋدانىنداعى شىڭعىسحان تۇراعى, سامەن باتىر كەسەنەسى سەكىلدى جەرگىلىكتى حالىق كيە تۇتاتىن, باسىنا بارىپ ءتاۋ ەتىپ, سىيىناتىن جەرلەر ەنگىزىلدى.
جالپى, جەتىسۋ جەرىندە مەملەكەتتىڭ قاسيەتتى ورىندار تىزبەسىنە 51 نىسان ەنسە, سونىڭ ۇشەۋى قاپال اۋىلىندا ورنالاسقان ەكەن. اتاپ ايتساق, تامشىبۇلاق مينەرالدى سۋ كوزدەرى – جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندار, فاتيما عابيتوۆانىڭ ءۇيى مەن «قاپال مەشىتى» ساۋلەت قۇرىلىسى. بۇلار وڭىرلىك ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنگەن. ايتسە دە, ولاردى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ءىسى اقساپ تۇر.
شىنىندا, قاپال قاپال بولعالى قاشان! تاريحىن تارقاتساڭىز اناۋ الاش الىپتارىنىڭ تۇسىنا ءبىر-اق ساپار شەگەسىز. ول ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ۋەز ورتالىعى بولعاندا جان-جاقتان اعىلعان باي-ماناپ, كوپەستەر ساۋلەتى مەن سالتاناتى جاراسقان 249 اعاش ءۇي سالدىرادى. كەزىندە سول ۇيلەردىڭ ءسانى مەن سالتاناتى جايلى شوقان ءۋاليحانوۆ تامسانا جازعان. ونىڭ ءبارى ارحيۆتەردە مەنمۇندالاپ تۇر.
ەسكەرۋسىز قالعان ەستى ءۇي
ولكەتانۋشى قاجەت انداستىڭ ايتۋىنشا, پاتشا وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن كەڭەستىك بيلىك سول ۇيلەردىڭ 124-ءنىڭ ماتەريالدارىن الماتى قالاسىنا, تاعى ءبىر بولىگىن سەمەيگە, باسقا دا قالالارعا تاسىپ اكەتەدى. بۇگىندە سونىڭ بىرقاتارىنىڭ قاڭقيعان قاڭقاسى قالىپتى. سونىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ءۇش بىردەي ارىسىنا اياۋلى جار بولعان فاتيما اپامىز تۇرعان تانەكە باتىر كوشەسىندەگى ەكىقاباتتى تاريحي ءۇي.
جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل ءۇيدى ميشاەۆ دەگەن ورىس ساۋداگەرى سالدىرعان ەكەن. سىرتقى قاسبەتى اعاشپەن قاپتالىپ, ويۋ-ورنەكپەن ايشىقتالعان. كەزىندە كوز سۇرىندىرەتىن كوركەم بولعانى كورىنىپ تۇر. كەڭەس وداعى تۇسىندا اركىمگە جايلى قونىس بولعان عيمارات تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تالاي جاننىڭ قۋانىشىن ەسەلەگەنى بەلگىلى.
2002 جىلى ەكىقاباتتى تاريحي ءۇيدى ەلتاي سادۋاقاسوۆ اقساقال مەنشىككە الىپ, جەكە كىتاپحانا اشىپ, ءبىر بۇرىشىنان فاتيما عابيتوۆا اتىنداعى مۇراجاي جاساپ, جەرتولەدەن سپورتزال اشىپ, اۋىل جاستارىنىڭ رۋحاني ورداسىنا اينالدىرىپتى. الايدا عيماراتتى جىلىتۋ, كەلۋشىلەردى قابىلداۋ, جادىگەرلەردى قورعاۋ, اۋلانى اباتتاندىرۋ, عيماراتتى جوندەۋ, تاعى دا باسقا شىعىندارى دا از ەمەس ەدى.
جەرگىلىكتى بيلىكتەن ەشقانداي كومەك بولماعاندىقتان مۇراجايدى ۇستاپ تۇرۋ وڭاي بولماسى انىق. سوسىن جادىگەردىڭ ءبىرازىن تالدىقورعان قالاسىنداعى م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى ولكەتانۋ مۋزەيىنە وتكىزىپ, كىتاپحانانى «قاپال-اراسان» شيپاجايىنا كوشىرەدى. ءارى-بەرى كوشىپ ءجۇرىپ, كوپ جادىگەرىن جوعالتىپ الادى. 2010 جىلدان باستاپ بۇل ءۇي جەكە تۇلعانىڭ مەنشىگىنە وتەدى. سودان بەرى قاراۋسىز قالىپ, 150 جىلدان استام تاريحى بار ءۇيدىڭ ەدەندەرى توزىپ, قابىرعاسى كوشكەن. ءۇي ىشىندە كوتەرىپ اكەتۋگە قولايسىز تەمىر پەش پەن ءحىح عاسىردا جاسالعان كونە كۇيساندىق, ب ۇلىنگەن باسقا دا جادىگەرلەردىڭ قالدىقتارى شاشىلىپ جاتىر. ال جەرتولە كولەڭكە ىزدەگەن ءىرى قارا مەن قوي-ەشكىنىڭ تۇراعىنا اينالىپتى. ءبىز بارعاندا جەرتولەدە ارمانسىز كۇيسەپ, اۋناپ-قۋناپ جاتقان تايىنشا-تورپاق پەن ەكىنشى قاباتقا باس سۇققاندا قۇلاعان شاتىر مەن قاۋساعان قابىرعالاردى كوردىك.
«بۇل ءۇيدى قورعاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, قايتا جاڭعىرتىپ, ەل يگىلىنە جاراتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. الايدا ءۇي جەكە ادامنىڭ مەنشىگىندە بولعاندىقتان, ونىڭ قىل بۇلدىرگەسىنە تيىسە المايمىز. تەك ارنايى ادام بەكىتىپ, اۋلاسىنىڭ تازالىعىنا جاۋاپتى ەتىپ قويدىق. ونى ساتىپ الىپ, مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋدى ويلاساق تا قازىرگى يەسى تىم جوعارى باعا ۇسىندى. ونى اۋىل اكىمدىگىنىڭ بيۋدجەتى كوتەرمەيدى», دەيدى اۋىل اكىمى جالعاس جارىلقاسىن.
«بىلاي تارتساڭ اربا سىنىپ, بىلاي تارتساڭ وگىز ولەتىننىڭ» كەرى. ءۇيدى يەسى ساتپايدى, بولماسا, جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ونى مادەني نىسانعا اينالدىرۋعا تالپىنبايدى. ال اعاشتان سالىنعان ءۇي كۇن وتكەن سايىن توزىپ, قاڭقاسى قۇلاپ, شاتىرى وپىرىلىپ, جەرمەن-جەكسەن بولىپ بارادى.
قادىرى كەتكەن قاپال
دۇركىرەپ تۇرعان تۇسىندا قاپالدا ءۇش مەشىت بولعان ەكەن. ەڭ العاش 1856 جىلى تاتار كوپەستەرىنىڭ بىرىككەن قاراجاتىمەن تاتار مەشىتى تۇرعىزىلادى. كەيىن ونى تاتار كوپەسى شاياحمەت ءاپساتتاروۆ مەنشىگىنە الىپ, قاسىنان «ياكوۆيا» تاتار قىزدار مەدرەسەسىن اشادى.
وسىدان كەيىن 1860 جىلدارى عالياقپار قاجى سايفۋلم ۇلىكوۆ-سەيىتوۆتىڭ باستاۋىمەن نوعاي بايلارى جينالىپ, نوعاي مەشىتىن تۇرعىزادى. وسىدان كەيىن سارت, تارانشى, قازاقتار بىرىگىپ سارت مەشىتىن تۇرعىزادى. قازىر سول مەشىتتىڭ بىرەۋى – تاتار مەشىتى عانا ساقتالعان. تاريحى جاركەنت مەشىتىنەن دە تەرەڭدە جاتقان نىساننىڭ جاعدايى مۇشكىل. «وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رۋستام ميننيحانوۆ جۇمىس ساپارىمەن جەتىسۋ وبلىسىنا كەلگەندە بۇل مەشىتتى جاڭعىرتىپ بەرۋگە ۋادە ەتىپتى», دەپ ەستىگەنبىز. بىراق ولاردان دا حابار بولماي كەتتى. ءبىر قىزىعى, بۇل مەشىت تە وڭىرلىك ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار تىزبەسىندە ءجۇر.
تاۋى شاعىلعان تامشىبۇلاق
قاپالدا الەمگە ايگىلى ساياحاتشىلاردىڭ ءبىرتالايىنىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالدى. كەزىندە مۇندا شوقان ءۋاليحانوۆ, پەتر سەمەنوۆ-تيان-شانسكي جانە توماس اتكينسون بولىپ, تامشىبۇلاق تۋرالى تاماشا دۇنيەلەر جازعان. سول ەڭبەكتەردە تامشىبۇلاقتىڭ قاسيەتى – جارقاباقتاردا جاپ-جاسىل بولىپ وسەتىن مۇكتەردە ەكەندىگى ايتىلادى. ونى بەرتىنگى كەزدە عالىمدار دا دالەلدەدى. الايدا بۇگىندە تامشىبۇلاق سۋ كوزدەرىندەگى مۇكتەردى ەمگە پايدالانۋ ماقساتىندا ارنايى بارىپ, تامىرىمەن ج ۇلىپ اكەتەتىن, توپىراعىمەن قوسا قازىپ الاتىن جاعداي ءجيى ورىن الۋدا. مۇگى تونالىپ, جالاڭاشتانىپ قالعان جەرلەردى كورگەندە: «تابيعاتتىڭ بايلىعىنا قول سالۋعا قانداي ادامنىڭ ءداتى بارادى؟!» دەگەن وي وزەكتى ورتەيدى.
«ادام قولىمەن جاسالاتىن قياناتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى قاراۋىل قويىپ, تامشىبۇلاق سۋ كوزىن كۇزەتتىرەتىن بولدىق. جىل سايىن اۋىل بيۋدجەتىنەن قارجى ءبولىپ, بۇلاقتىڭ اينالاسىن قورشاپ, اباتتاندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەمىز. بىراق ءبىزدىڭ ماردىمسىز قارجىمىزبەن ماردىمدى جۇمىس اتقارىلمايتىنى بەلگىلى. بىلتىر مەملەكەت تاراپىنان 150 ملن تەڭگە قارجى ءبولىپ, تامشىبۇلاق سۋ كوزىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىن جاساپ, كونكۋرسقا بەرگەن ەدى. ءالى كۇنگە جوبا پورتالدا تۇر. ەشكىم ونى جاڭعىرتۋعا ىنتا ءبىلدىرىپ جاتقان جوق», دەيدى اۋىل اكىمى.
مەملەكەت نەگە مويىن بۇرمايدى؟
قاپال اۋىلى – ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە شەتەل اسىپ كەتكەن قازاق, ورىس, تاتار, نوعاي, باشقۇرت, ۇيعىر, وزبەك, قىرعىز, تاعى دا باسقا ۇلت اقسۇيەكتەرىنىڭ تابان ءىزى قالعان جەر. ەرتەڭ ولاردىڭ ۇرپاقتارى اتا-باباسىنىڭ جۇرگەن, تۇرعان مەكەنىن ىزدەپ كەلگەندە تومپەشىك بولىپ ۇيىلگەن توپىراق ءۇيىندىسىن كورسەتسەك, نە بەدەلىمىز قالادى؟
«قاپالداعى تاريحي-ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى كەڭەس بيلىگى كەلگەننەن كەيىن بالاباقشا, كەڭسە مەن اسحانا, مۇراجاي رەتىندە پايدالانىلدى. سونىڭ ءبىرى – تامشىبۇلاقتىڭ قارسى بەتىندەگى ءدوڭنىڭ ۇستىنە سالىنعان ەكىقاباتتى ءۇي. جەرگىلىكتى جۇرت ونى شاياحمەت كوپەس ءابساتتاروۆتىڭ ءۇيى دەپ اتايدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كوپەس بالا-شاعاسىمەن قىتايعا قاشىپ, ءۇيى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مەملەكەت مەنشىگىنە وتكەن. كەيىن قاراۋسىز قالىپ, قاسبەتىنەن باسقاسىنىڭ ءبارى ب ۇلىنگەن», دەيدى ق.انداس.
بۇل جولى شاياحمەت كوپەستىڭ ءۇيى كوزىمىزگە باسقاشا بەينەدە كورىندى. ول ءۇيدى «شوپان اتا» قوي وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى بالانسىنا الىپ, قايتا جاڭعىرتىپ جاتىر ەكەن. قازىر جوندەۋ جۇمىسى تولىق اياقتالماسا دا ىستەلگەن جۇمىسقا قاراپ, نىساننىڭ وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىنعى ساۋلەتتى دە سالتاناتتى بەينەسىن كورگەندەي بولدىق.
«بيىل جىل سوڭىنا دەيىن جاڭعىرتۋ جۇمىسىن تولىق اياقتاساق, نىساندى ءوڭىر مادەنيەتى مەن رۋحانياتىن وركەندەتەتىن ماڭىزدى ورىنعا اينالدىرۋدى جوسپارلاپ ءجۇرمىز», دەيدى «شوپان اتا» قوي وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سادىرباەۆ.
ءبىر قىزىعى, قاپالداعى قاسيەتتى جەرلەر تىزىمىنە ەنىپ, «مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى» دەگەن نىساندار ءب ۇلىنىپ, كۇيرەپ, جەرمەن-جەكسەن بولىپ بارا جاتسا, قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنبەسە دە اۋىل ازاماتتارىنىڭ اتسالىسۋىمەن جاڭعىرتىلىپ جاتقان نىساننىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇسىپتى. تەك مەملەكەت تاراپىنان نەگە قولداۋ تاپپاعان دەگەن ويعا قالاسىز؟ الدە جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ بيلىگى كوزگە ىلمەي وتىر ما؟
ايتا كەتەيىك, قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان شىڭعىس ۇلى تۇنەپ اتتانعان ءۇي بۇگىندە اقىن سارا مەموريالدى مۋزەيىنە اينالدى. ءۇيدىڭ اۋلاسىنا شوقان ەگىپ كەتكەن ءۇش ءتۇپ اعاش ماۋەلى بايتەرەككە اينالىپتى.
جالپى, 2019 جىلدىڭ اياعىندا وڭىردە وسى قاسيەتتى ورىندار قاتارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن قوسىمشا 12 نىسان ۇسىنىلىپ, ونىڭ توعىزى قوسىمشا تىزىمگە الىنعان بولاتىن. بۇگىندە جەتىسۋ وبلىسىندا ورنالاسقان قاسيەتتى نىسانداردىڭ ءتىزىمىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا جۇمىستار ءالى دە جالعاسىن تابۋدا. 2020 جىلى «ەسكەرتكىشتەرگە QR كودتار ورناتۋ» جوباسىنىڭ اياسىندا وبلىس اۋماعىنداعى وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارعا QR كودتار ورناتىلدى.
جەتىسۋ وبلىسى
