كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى – كسرو-دا سوعىس كەزىندە جاساعان كوزسىز ەرلىگى نەمەسە ايرىقشا ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلەتىن ەڭ جوعارى قۇرمەتتى اتاق. ول بەيبىت جاعدايدا وتە سيرەك, اسا ەرەكشە ەرلىك جاساعانى ءۇشىن عانا بەرىلەدى. بۇل اتاقتى كسرو-نىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (واك) 1934 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە تاعايىنداعان. الدىمەن ونى گراموتاعا جازىپ, قولعا بەرەتىن بولعان. ودان, 1936 جىلعى 29 شىلدەدەگى قاۋلى بويىنشا اتاققا قوسا لەنين وردەنى بەرىلەتىن بولدى. بۇل وردەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى شىققانعا دەيىن ەلدەگى ەڭ جوعارى ناگرادا رەتىندە بەرىلەتىن. ول ادامنىڭ سول جاق كەۋدەسىندە, باسقا وردەندەردىڭ بارىنەن ءبىرىنشى تۇرادى. لەنين وردەنى 1930 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ بەرىلە باستاعان.
كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1939 جىلعى جارلىعىمەن باتىر اتاعىن العاندارعا كەۋدەگە تاعاتىن «التىن مەدال» قوسا بەرىلەتىن بولدى. ونىڭ اۆتورى اتاقتى ارحيتەكتور ميرون مەرجانوۆ ەدى.
ال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى باتىر اتاعىنان ءتورت جىل كەيىن, 1938 جىلى عانا بەلگىلەنگەن. بۇل – مارتەبەسى بويىنشا باتىردان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇراتىن اتاق.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ 11 ۇشقىش الدى. قازىرگى كەزدە ولاردىڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلۋعا دا جاقىن, ال كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە ولاردىڭ اتتارىن ءالسىن-ءالسىن جاڭعىرتىپ, ەسكە ءتۇسىرىپ قوياتىن. ەرەسەك ادامدار بولماسا, جاستار مۇلدە بىلمەيتىن ولاردىڭ كىم ەكەنىن دە ايتا كەتەلىك.
بۇل 11 ۇشقىشتىڭ ءبارى دە سولتۇستىك تەڭىز جولىمەن ءجۇزىپ, مۇز قۇرساۋىندا قالعان «چەليۋسكين» كەمەسىنىڭ ادامدارىن قۇتقارعان. اتالعان كەمە كەڭەس وداعىنىڭ تاپسىرىسىمەن دانيادا جاسالعان, ول كەزدە كسرو مۇنداي الىپ كەمەلەردى ءوزى جاساي الماعان. ول ءوز زامانىنىڭ وزىق تەحنيكالارىمەن جاراقتالعان الدىڭعى قاتارلى كەمەلەردىڭ ءبىرى سانالعان. سۋ سىيىمدىلىعى 7,5 مىڭ توننانى قۇراعان.
1933 جىلدىڭ 2 تامىزىندا وسى «چەليۋسكين» كەمەسى بورتىنا 112 ادامدى مىنگىزىپ الىپ, سولتۇستىك تەڭىز جولىمەن مۋرمانسكىدەن ۆلاديۆوستوكقا بەت الادى. 23 قىركۇيەكتە كەمە چۋكوت تەڭىزىندەگى مۇزداردىڭ قۇرساۋىندا قالادى. الايدا, كەمە مۇزجارعىش قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن قاراشا ايىندا بەرينگ بۇعازىنا جەتەدى. بىراق تازا سۋعا جەتۋگە شامالى قالعاندا ۇلكەن-ۇلكەن سەڭ اعىستارى سوعىپ, كەمە 1934 جىلدىڭ 13 اقپانىندا ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە قيرايدى. ءايتەۋىر, ءبىر-اق ادام شىعىنى بولىپ, قالعان جۇرت كەمەدەن شىعىپ, مۇزعا تۇسەدى.
تەلەگرافپەن جەتكەن حاباردى العان سوڭ وكىمەت مۇز ۇستىندە قالعان جانداردى قۇتقارۋعا ارنايى اۆياتسيانى جىبەرەدى. ول كەزدەگى اۆياتسيا دا ءالسىز عوي, سونىڭ وزىندە مۇز ۇستىنە قالاشىق تىگىپ, بالىق اۋلاپ تىرلىك قىلىپ جاتقانداردى كوز قارىقتىرار اپپاق قاردا, ءارى بوران سوعىپ تۇرعان جاعدايعا قاراماي 5 ناۋرىز كۇنى ەڭ العاشقى بولىپ اناتولي لياپيدەۆسكي دەگەن ۇشقىش تاۋىپ, جاندارىنا قونادى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ انت-4 ۇشاعىنىڭ بورتىنا 10 ايەل مەن ەكى بالانى مىنگىزىپ, امان-ەسەن بازاعا جەتكىزەدى. ەكىنشى قۇتقارۋشىلار مۇز ۇستىندەگى چەليۋسكينشىلەرگە تەك ءبىر ايدان كەيىن, 7 ساۋىردە عانا جەتە الادى. بۇل جولى ۆاسيلي مولوكوۆ, نيكولاي كامانين, ميحايل ۆودوپيانوۆ, ماۆريكي سلەپنەۆ, يۆان دورونين جانە ت.ب. 13 ساۋىرگە دەيىن 24 رەيس جاساپ, قالعان ادامداردى قۇتقارادى. مىنە, وسى وپەراتسياعا قاتىسقان 11 ۇشقىشتىڭ بارىنە باتىر اتاعى بەرىلگەن.
جالپى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنىڭ ءوزى دە وسى ۇشقىشتاردىڭ ەرلىگىن ايرىقشا باعالاۋ ءۇشىن ءستاليننىڭ ويلاپ تاپقانى. ونى واك 16 ساۋىردە تاعايىنداعان, ال 20 ساۋىردە العاشقى بولىپ ا.لياپيدوۆسكيگە بەرەدى.
ەڭ ءبىرىنشى بولىپ باتىر اتاعىن العان اناتولي لياپيدەۆسكي 1908 جىلى تۋىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا دا قاتىسىپ, 1983 جىلى 75 جاسىندا ومىردەن وتكەن. اۆياتسيانىڭ گەنەرال-مايورى اتاعىن العان. دەگەنمەن, ونىڭ ەسىمى كامانين, ۆودوپيانوۆ, ت.ب. سەكىلدى اتاقتى بولعان جوق. ءوزى كرەملدىڭ قابىرعاسىنا دا ەمەس, «نوۆودەۆيچە» قورىمىنا جەرلەنگەن.
كەڭەستىك ناسيحات قۇرالدارىنىڭ بارلىق كۇش-قۋاتى وسىناۋ ۇشقىشتاردىڭ ەرلىكتەرىن دارىپتەۋگە جۇمىلدىرىلىپ, بالا اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ اۋزىندا ءبىر كەزدە ولاردىڭ ەسىمدەرى جۇرگەن. ولار تۋرالى جازىلعان, تۇسىرىلگەن, شىعارىلعان ونەر تۋىندىلارىندا ەسەپ جوق. بۇل ۇردىستەن قازاق اقىن-جازۋشىلارى دا شەت قالماعان. سونىڭ ىشىندە اقىن عالي ورمانوۆتىڭ چەليۋسكينشىلەرگە ارنالعان «الىنعان قامال» اتتى پوەماسى بار.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العاندارعا تولىپ جاتقان جەڭىلدىكتەر جاسالعان, سونىڭ ىشىندە كەزەكتەن تىس اۆتوموبيل سياقتى سول كەزدەگى اسا قات ءدۇنيەلەر ساتىلعان. ال 1967 جىلى ارنايى جارلىقپەن ولارعا جاسالاتىن جەڭىلدىكتەر ءتىزىمى بەلگىلەنگەن. ەكى رەت باتىر اتاعىن العان ادامدارعا تۋعان جەرىندە قولادان بيۋست ورناتىلعان.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن قازاق اراسىنان تۇڭعىش العاندار 28 پانفيلوۆشىلار قاتارىنا ەنگەن نارسۇتباي ەسبولاتوۆ, الىكباي قوساەۆ, ءالياسقار قوجابەرگەنوۆ, مۇسابەك سەڭگىرباەۆ. بۇل تورتەۋىنە باتىر اتاعى قالعان 24-پەن بىرگە 1942 جىلدىڭ 21 شىلدەسىندەگى جارلىقپەن بەرىلگەن.
ال باۋىرجان مومىش ۇلى باتىر اتاعىنا بۇلاردان بۇرىن ۇسىنىلعان. بىراق وعان باتىر اتاعى بەرىلگەن جوق. ونىڭ الدىندا گەنەرال ي.پانفيلوۆ ۇسىنعان لەنين وردەنى دە بەرىلمەگەن. ماسكەۋدى قورعاۋدا عاجايىپ ەرلىكتەر جاساعان, سونىمەن بىرگە, سوعىس كەزىندە سوعىس تۋرالى جازىلعان ەڭ ۇزدىك كىتاپتىڭ قاھارمانى, قازاق ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتاعى اسپانداپ كەتۋىنەن سول كەزدەگى باسشىلار قورىققان بولسا كەرەك. باۋىرجان مومىش ۇلى باتىر اتاعىن تەك ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الارىنىڭ قارساڭىندا, 1990 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا العانىن بىلەمىز.
«ەگەمەننىڭ» 2011 جىلعى 5 مامىرداعى نومىرىندە جازۋشى پەرنەباي دۇيسەنبين قازاق اراسىنان باتىر اتاعىن العانداردىڭ تولىق سانىن جاريالادى. جاقىن شەت ەلدەردە تۋىپ, سول ەلدەردىڭ اسكەري كوميسسارياتتارى ارقىلى مايدانعا الىنعانداردى ەسەپتەگەندە ولاردىڭ سانى 103 بولىپ شىقتى. بۇلاردان باسقا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ پەن اۋعانستان سوعىسىنىڭ قاھارمانى قايىربولات مايدانوۆ تا بەيبىت جىلداردا باتىر اتاعىن العان. ال ۇشقىش باقتىوراز بەسىكباەۆتىڭ (بەيسەكباەۆ) ەرلىگى كسرو تاراپ كەتكەننەن كەيىن بەلگىلى بولىپ, وعان تەك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. وسى دەرەكتەردىڭ ءبارىن پەرنەكەڭ ءوزىنىڭ اتالمىش ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى كورسەتكەن.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العانداردىڭ 92 پايىزدىق ۇلەسى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنا تيەدى. بۇل اتاقتى مايدانداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن بارلىعى 11 مىڭ 657 ادام العان. سونىڭ ىشىندە 3051-ىنە قازا بولعاننان كەيىن بەرىلگەن. وسى باتىرلاردىڭ 90-ى ايەل, ولاردىڭ دا 49-ىنا قازا بولعان سوڭ بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە ءاليا مەن مانشۇك اپالارىمىز بار.
ۇلتتىق ۇلەستەرگە شاقساق, باتىر اتاعىن ەڭ كوپ العاندار ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى – 8160 ادام. ودان كەيىن ۋكرايندار – 2069, بەلورۋستار – 309, تاتارلار – 161, ەۆرەيلەر – 131, ازەربايجاندار – 97, گرۋزيندەر – 90 جانە ت.ب. باتىر اتاعىن العاندار اراسىندا ۇلى وتان سوعىسىندا نەمىستەرگە استىرتىن دەم بەردى دەگەن ايىپپەن دەپورتاتسياعا ۇشىراعان حالىقتاردىڭ دا ۇلدارى بار. ماسەلەن, 8 – چەشەن, 8 – مەسحەت تۇرىكتەرى, 6 – قۇمىق, 6 – قىرىم تاتارى جانە ت.ب.
سوعىس جىلدارىندا باتىر اتاعى 14 شەتەلدىكتەرگە دە بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە 4-ءۋى فرانتسۋزدىڭ «نورمانديا-نەمان» اۆياپولكىنىڭ ۇشقىشتارى.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن اۋعانستان سوعىسىنا قاتىسقان 85 جاۋىنگەر العان. سونىڭ ءىشىندە 28-ىنە قازا تاپقاننان كەيىن بەرىلگەن. وسى اۋعانستان سوعىسىنا قاتىسقاندارعا, عارىشكەرلەرگە جانە ت.ب. بەرىلگەندەردى قوسا ەسەپتەگەندە, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى كسرو تاراپ كەتكەنشە بارلىعى 12 776 ادامعا بۇيىرىپتى. وسىنىڭ ىشىندە ەكى رەت العاندار سانى 154 ادام. ءبىزدىڭ تالعات بيگەلدينوۆ اعامىز وسى سانعا ەنەدى. ءۇش رەت العاندار سانى – 3, ءتورت رەت العاندار سانى – 2. حرۋششەۆ پەن برەجنەۆتىڭ تۇسىندا بۇل اسا قۇرمەتتى اتاق كەي جاعدايلاردا ويىنشىققا اينالىپ كەتە جازداعانى بار. مىسالى, ازامات سوعىسىندا اتاقتى بولعانىمەن, ۇلى وتان سوعىسىندا ەشقانداي ەرلىك كورسەتە الماي, ەسىمى, كەرىسىنشە, جامان اتىمەن قالعان مارشال س.بۋدەننىيعا بۇل اتاق سوعىستان كەيىن ءۇش رەت بەرىلگەن. ونىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەڭ ۇلكەن «ەرلىگى» رەتىندە ەستە قالعانى – ءوز بۇيرىعىمەن دنەپروگەستى جارعانى. وسىنىڭ كەسىرىنەن نەمىستەر عانا ەمەس, ون مىڭداعان كەڭەس ادامدارى مەن ءجۇز مىڭداعان مال سۋ استىندا قالعان. ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە زاپوروجەنىڭ ونەركاسىپتىك قورلارىن تۇگەلىمەن سۋ جۇتىپ, ەلگە ۇلان-اسىر شىعىن كەلتىرىلگەن. مىنە, وسى قولباسشىعا حرۋششەۆ – 75, سوسىن 80 جاسقا تولعانىنا وراي, ودان قالماعان برەجنەۆ 85 جاسقا تولعانىنا وراي باتىر اتاعىن بەرە سالعان... سونداي-اق, اتاق بەرۋگە «جومارت» بولعان حرۋششەۆ پەن برەجنەۆ اتاقتىڭ مارتەبەسىنە قاراماي ونى شەتەلدىك وكىمەت باسشىلارىنا دا بەرە بەرگەن. برەجنەۆ وزىنە قاتىستى دا جومارتتىق تانىتىپ, التىن مەدالدىڭ تورتەۋىن كەۋدەسىنە قادادى.
1991 جىلعى تامىز ءتوڭكەرىسىندە ماسكەۋدە ەرلىكپەن قازا تاپقان د.كومار, ي.كريچەۆسكي جانە ۆ.ۋسوۆ – ۇشەۋىنە بۇل اتاق م.گورباچەۆتىڭ قولىمەن بەرىلدى.
ءبىر قىزىق وقيعا. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى سۋعا ۇزاق مەرزىمدىك سۇڭگۋ بويىنشا ەرلىك كورسەتكەن 3 رانگالى كاپيتان لەونيد سولودكوۆقا 1991 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا ەڭ سوڭعى بولىپ بەرىلدى. وعان مەدال مەن وردەندى تمد-نىڭ سول كەزدەگى قورعانىس كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى مارشال ە.شاپوشنيكوۆ تاپسىردى. سوندا ل.سولودكوۆ ادەتتەگى «كەڭەس وداعىنا قىزمەت ەتەمىننىڭ» ورنىنا تەك «راحمەت» دەپ قانا قىسقا قايىرعان. ويتكەنى, بۇل كەزدە كسرو تاراپ كەتكەن ەدى.
مىنە, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنىڭ قىسقاشا ايتقانداعى تاريحى وسىنداي.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
