ونەر • 17 تامىز، 2022

ورەسى بيىك ونەرتانۋشى ءماريام احمەتوۆا تۋرالى نە بىلەمىز؟

46 رەت كورسەتىلدى

قازاق قىزدارىنان ءبىرىنشى بولىپ ونەرتانۋشى، زەرتتەۋشى عالىم اتانعان ايرىقشا تالانت يەسى ءماريام مۇقاتايقىزى احمەتوۆا 102 جاسقا قاراعان جاسىندا ومىردەن وزدى. عىلىمي شىعارماشىلىعى ونەرسۇيەر قاۋىمعا ۇلگى-ونەگە بولعان، ءبىر عاسىر جاساعان عالىمنىڭ تابيعي بولمىسى، قاجىماس قايسارلىعى، ەرەن ەڭبەگى ەل ەسىندە. كەزىندە مۇقان تولەباەۆتاي ۇلى كومپوزيتورعا جار بولعان ءماريام مۇقاتايقىزى احمەتوۆانىڭ جانى ءجانناتتا، توپىراعى تورقا بولسىن.

رەداكتسيادان

قيىن جىلداردا

اتام قازاق «قۇس قاناتىمەن ۇشادى، قۇيرىعىمەن قونادى» دەپ بەكەر ايتپاعان. 1921 جىلعى ناۋ­رىز ايىندا قاراپايىم اۋىل ادامدارى، ەرلى-زايىپتى مۇقاتاي مەن بۇلبيقانىڭ وتباسىندا ءماريام دۇنيەگە كەلەدى. بۇعان دەيىن جاس وتباسىنىڭ ابىلعازى ەسىمدى ۇلى بولعان. وسىلايشا، زور قۋانىشقا بولەنگەن جاس اتا-انا ارادا التى جىل وتكەننەن كەيىن تا­عى دا جاڭبىرباي ەسىمدى ۇلدىڭ اكە-شەشەسى اتانادى. سول كەزدەگى شاعىن اۋىل كوكباستاۋدا تۇرمىس جاع­دايلارى اسىپ-تاسىپ تۇرماسا دا، دۇنيەگە كەلگەن ءار ءسابيدىڭ شىلدەحانا دۋمانى كوڭىلدىڭ قا­لاۋىمەن، پەيىلدىڭ كەڭدىگىمەن، نيەت­تىڭ تۇزۋلىگىمەن ءوتىپ جاتادى. توقەتەرىن ايتقاندا، وتباسى مۇشەلەرى ءبىرىن-ءبىرى قادىرلەپ، قۇر­مەتتەپ ءوزارا شىنايى جاراسادى. تۋىسقاندىق تامىرلارى تەرەڭ بويلاپ، ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ، ارقا سۇيەپ ءومىردىڭ ۇلكەن كوشىنە ىلەسە باستايدى.

ايتكەنمەن مۇقاتايدىڭ ۇل-قىز­دارىنىڭ جاستىق شاعى قازاق ەلىن جايلاعان اشارشىلىق كەزەڭ­دەرىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى دەپ كىم ويلاعان؟ وتىزىنشى جىل­داردىڭ باس كەزىندەگى بولعان ناۋبەت ۇلكەندى دە، كىشىنى دە تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىردى. بالا-شاعاسىن ۇكىلەپ وتىرعان، تىرشىلىك تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن مۇقاتايعا ساياسي جالا جابىلىپ، سالدارىنان ومىردەن مەزگىلسىز ءوتىپ كەتكەن. شاڭىراعى شايقالسا دا ەكى ۇلى مەن ءبىر قىزىن قالايدا امان ساقتاپ قالۋعا قارەكەت جاساعان بۇلبيقا انا دا اشارشىلىقتىڭ زاردابىنان قۇربان بولعان. ءبىر وتباسىنىڭ ويلاماعان جەردەن ويران بولعاندىعى ول كەزدە ەشكىمدى دە تاڭداي قاقتىرعان جوق. ويتكەنى مۇنداي جاعىمسىز جاعدايلار قازاق اۋىلدارىن كەڭىنەن جايلاپ كەتكەن بولاتىن. اينالاسى ەكى جىلدا اكە-شەشەدەن بىردەي ايىرىلعان ءۇش جەتىم كوزدەرى جاۋدىرەپ، قارا ورماندا قالا بەردى.

قىسقاسى قانداي قيىندىققا تاپ بولسا دا اعايىندى ۇشەۋى ءبىرىن-ءبىرى پانا تۇتتى. بۇل كەزدە ابىل­عازىنى قارىنداسى مەن ءىنىسىنىڭ الداعى تاعدىرلارى قاتتى  تولعاندىردى. ۇشەۋىنە بىردەي ىشەر تاماق پەن كيەر كيىمنىڭ تابىلۋى دا كۇننەن-كۇنگە قيىنداي ءتۇستى. اعاسى جاسى ۇلكەندەۋ اعايىن­دارىمەن اقىلداسا وتىرىپ، قوس باۋىرىن بالالار ۇيىنە تاپ­سىرۋدى ءجون كورەدى. ۇلكەندەر جاعى مۇنى دۇرىس ساناعانىمەن، قارىنداسى مەن ءىنىسى «اعا ءبىز دەتدومعا بارمايمىز، نە كورسەك تە سىزبەن بىرگە كورەمىز» دەپ قارسىلىق ءبىلدىرىپ، جانارلارىنا جاس الدى. تۋعان باۋىرلارىنىڭ كوز جاسىن كورگەن ابىلعازى شىن مانىندە شوشىپ قالادى. ەكەۋىن ەكى تىزەسىنە وتىرعىزىپ، ىستىق قۇشاعىنا الادى. قارىنداسى مەن ءىنىسى ءبىراز تىنىشتالعان كەزدە ول: «مەن سەندەردى بالالار ۇيىنە ءبىرجولاتا بەرمەيمىن، ءبىراز جىل ساۋات اشىپ، ءبىلىم العان­نان كەيىن ءوز قاراماعىما قاي­تا الامىن. سەندەرسىز مەن قالاي ءومىر سۇرەمىن؟ سوندىقتان اعالارىڭنىڭ ايتقان تىلەگىن قابىل الساڭدار، كەلەشەكتەرىڭ جارقىن بولادى دەپ ويلايمىن»، دەيدى. ەكى باۋىرىنىڭ ماڭدايلارىنان تاعى دا ءسۇيىپ قويادى. وكسىكتەرىن ازەر باسقان قارىنداسى مەن ءىنىسى اعالارىنا قاراپ: «جارايدى، ءبارى دە ءسىز ايتقانداي بولسىن»، دەيدى. ابىلعازى قوس بالدىرعاندى قولدارىنان جەتەكتەپ الماتى ماڭىنداعى قاستەك جەتىم بالالار ۇيىنە ءوزى تاپسىرىپ قايتادى. تاپسىرىپ قايتقانى بار بولسىن، بوتاسىنان ايىرىلعان ىنگەندەي كۇي كەشەدى. مارقۇم اتا-اناسىنىڭ رۋحى الدىندا ءوزىن كىنالى سە­زىن­گەندەي ىشتەي كۇيزەلىسكە ءتۇس­­­تى. بىراق باۋىرلارىنىڭ ال­داعى بولاشاعىنىڭ باياندى بولاتىنىنا سەنىمدىلىك تانىتتى. اعاسى اداسپاعان ەكەن. ولاردى ىزدەپ بالالار ۇيىنە بارىپ تۇرعاندا تار­بيەشىلەرى جاقسى لەبىز بىل­دىرۋدەن جالىققان ەمەس. اسىرەسە ءماريامدى كوبىرەك ماق­تايتىن. وزات وقۋىن ۇلگى تۇتاتىن، اتا-اناسىنان العان ءتالىم-تار­بيەسىنە ءتانتى بولاتىن. اپكەلى-ءىنىلى ەكەۋى وسى جەتىمدەر ۇيىندە سە­گىزجىلدىق مەكتەپتەن ءدارىس الىپ، ۇلكەن ومىرگە تۇلەپ ۇشتى.

ونەر بيىگىندە

الاتاۋ اياسىنداعى اسەم شاھار الماتىعا اتباسىن تىرەپ، قول­دارىنان كەلەتىن جۇمىستاردى اتقارۋعا بەل بۋدى. تۋعان اۋىلدارى كوكباستاۋعا قايتا ورالۋدى اڭساپ جۇرگەندەرى دە راس ەدى. بىراق جاستىق شاقتارى قالانىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگىنە بەيىمدەلۋدى قالادى. كۇنكورىس قامىمەن ءارتۇرلى جۇمىستاردى اتقارىپ جۇرگەن ءماريام مۇقاتايقىزى سۇراپىل سوعىس قارساڭىندا الماتى مۋزى­كالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ونى 1942 جىلى ويداعىداي ءتامامدادى. ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا تۇرعاننان كەيىن العان ءبىلىمىنىڭ ازدىعىنا الاڭدادى. قايتسەم دە جوعارى ءبىلىمدى مامان بولۋىم كەرەك دەگەن ماقساتتى ال­دىنا قويا ءبىلدى. وسىنداي اڭ­ساۋ مەن ارمانداۋدىڭ، ىزدەنۋ مەن ىلگەرىلەۋدىڭ ناتيجەسىندە قۇر­مان­عازى اتىنداعى مەملە­كەتتىك كونسەرۆاتورياعا وقۋعا قا­بىلدانادى. ۇلكەن ونەر وردا­سىنان سانالى تاربيە، ساپالى ءبىلىم العان سوڭ، ماس­كەۋدەگى ل.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى كون­سەرۆاتوريانىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسەدى. ونەرتانۋ عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ۆ.م.بەلياەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىلىم الىپ، كلاسسيكالىق مۋ­زىكاعا كەڭىنەن جول اشادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق قىز­دارىنىڭ قاتارىنان ءبىرىنشى بولىپ ونەرتانۋ عىلىمىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قور­عايدى. ونىڭ مۇنداي عىلىمي ىزدەنىسى ورتا ازيا مەن كاۆكاز ەلدەرىندەگى مۋزىكا ماماندارىنا ۇلگى بولا بىلەدى. سونىمەن قاتار زەرتتەۋشى عالىم قازاقتىڭ حالىق اندەرىن جانە سول كەزدەردەگى اندەردى زەردەلەۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. اتاقتى مۋزىكا مايتالماندارى ا.جۇبانوۆ جانە ب.ەر­زاكوۆيچپەن بىرىگىپ «قا­زاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرى مەن ونىڭ مادە­نيەتى» اتتى مونوگرافيالىق تۋىن­دىسى جارىق كورەدى. ونەردى زەرتتەۋ ماقساتىنداعى مازمۇنى باي، ءمانى جوعارى ماقالالارى دا ارنايى باسىلىمداردا كوپ جا­ريا­­لاندى. مۇنىڭ ءبارى ءماريام مۇقا­تايقىزىنىڭ قازاق حالىق اندەرىنىڭ ومىرشەڭ بولا­تىن­دىعىنا ىقپال ەتەدى. وسىن­داي ىرگەلى ءبىلىم ور­دالارى­نىڭ قا­بىرعاسىندا ءجۇ­رىپ رەس­پۋبلي­كامىزعا، وداققا جانە شەت­­ەلدەرگە ەسىمدەرى كەڭىنەن تا­نىمال مۋزىكا ونەرىنىڭ مايتالماندارىمەن تانىسادى ءارى سىرلاسىپ جۇرەدى.

سونداي كەلەلى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە تالانتتى كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆپەن تانىسادى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن جاقسى كورگەندىكتەن ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ، شاڭىراق كو­تەرەدى. ولار ون شاقتى جىل ەرلى-زايىپتى رەتىندە جۇپتاسىپ، ونە­گەلى ءومىر سۇرەدى.

ءماريام مۇقاتايقىزى 1958 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادە­­مياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋ­تى مۋزىكا سالاسىنىڭ عىلى­مي-زەرت­تەۋ بولىمىنە جۇ­مىس­قا تۇر­دى. سول جىلى قازاقستان كوم­پوزي­تور­لار وداعىنىڭ مۇشە­لىگىنە قا­بىل­­داندى. اتالعان ينس­تي­تۋتتىڭ عى­لىمي-زەرتتەۋ بولى­مىندە ۇزاق جىلدار اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولعان ءماريام مۇقاتايقىزىنىڭ ماڭدايىنا ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىعۋ جازىلىپتى. تاعدىر تولقى­نى كەيىنگى كۇيەۋى عنيات بارلى­باەۆپەن جولىقتىردى. عنيات اح­مەد ۇلى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى دىنمۇحاممەد قوناەۆپەن تاۋ-كەن ينستيتۋتىندا بىرگە وقىعان كۋرس­تاسى ءارى دوسى بولعان.

ونەرتانۋ عىلىمىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇرگەن اپايى­مىز ينستيتۋتتىڭ قوعامدىق جۇ­مىس­تارىنا دا بەلسەنە اتسالىسادى. اتاپ ايتقاندا، جيىرما شاقتى جىل بويى باستاۋىش پارتيا ۇيىمىن باسقارادى. وسى ۇيىمدا ەسەپتە تۇرعان ءا.تاجىباەۆ، ءا.ءشارىپوۆ، م.عابدۋللين، ل.اۋە­زوۆا، م.بازارباەۆ، ز.اح­مەتوۆ، ت.ءاب­دىراحمانوۆا جانە تاعى باس­قا دا قازاق زيالىلارى­مەن شى­نايى سىيلاسىپ، ەڭ­بەك ەتكەن. ۇزاق جىلعى ەرەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن ۇكىمەت ناگرادالارىمەن مارا­پاتتالعان. ماسەلەن، قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ گراموتالارىنا بىرنەشە رەت يە بولعان. 1975 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىي­لىقتىڭ يەگەرى، ال 1983 جىلى قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن مادەنيەت قايراتكەرى اتاندى. سونىمەن قاتار ون شاقتى مەدال­دىڭ يەگەرى ەكەندىگىن ايتساق تا جەت­كىلىكتى.

 

احمەتجان قوساقوۆ،

ارداگەر-جۋرناليست

 

جامبىل وبلىسى،

شۋ اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار