قيىن جىلداردا
اتام قازاق «قۇس قاناتىمەن ۇشادى, قۇيرىعىمەن قونادى» دەپ بەكەر ايتپاعان. 1921 جىلعى ناۋرىز ايىندا قاراپايىم اۋىل ادامدارى, ەرلى-زايىپتى مۇقاتاي مەن بۇلبيقانىڭ وتباسىندا ءماريام دۇنيەگە كەلەدى. بۇعان دەيىن جاس وتباسىنىڭ ابىلعازى ەسىمدى ۇلى بولعان. وسىلايشا, زور قۋانىشقا بولەنگەن جاس اتا-انا ارادا التى جىل وتكەننەن كەيىن تاعى دا جاڭبىرباي ەسىمدى ۇلدىڭ اكە-شەشەسى اتانادى. سول كەزدەگى شاعىن اۋىل كوكباستاۋدا تۇرمىس جاعدايلارى اسىپ-تاسىپ تۇرماسا دا, دۇنيەگە كەلگەن ءار ءسابيدىڭ شىلدەحانا دۋمانى كوڭىلدىڭ قالاۋىمەن, پەيىلدىڭ كەڭدىگىمەن, نيەتتىڭ تۇزۋلىگىمەن ءوتىپ جاتادى. توقەتەرىن ايتقاندا, وتباسى مۇشەلەرى ءبىرىن-ءبىرى قادىرلەپ, قۇرمەتتەپ ءوزارا شىنايى جاراسادى. تۋىسقاندىق تامىرلارى تەرەڭ بويلاپ, ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ, ارقا سۇيەپ ءومىردىڭ ۇلكەن كوشىنە ىلەسە باستايدى.
ايتكەنمەن مۇقاتايدىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ جاستىق شاعى قازاق ەلىن جايلاعان اشارشىلىق كەزەڭدەرىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى دەپ كىم ويلاعان؟ وتىزىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندەگى بولعان ناۋبەت ۇلكەندى دە, كىشىنى دە تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىردى. بالا-شاعاسىن ۇكىلەپ وتىرعان, تىرشىلىك تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن مۇقاتايعا ساياسي جالا جابىلىپ, سالدارىنان ومىردەن مەزگىلسىز ءوتىپ كەتكەن. شاڭىراعى شايقالسا دا ەكى ۇلى مەن ءبىر قىزىن قالايدا امان ساقتاپ قالۋعا قارەكەت جاساعان بۇلبيقا انا دا اشارشىلىقتىڭ زاردابىنان قۇربان بولعان. ءبىر وتباسىنىڭ ويلاماعان جەردەن ويران بولعاندىعى ول كەزدە ەشكىمدى دە تاڭداي قاقتىرعان جوق. ويتكەنى مۇنداي جاعىمسىز جاعدايلار قازاق اۋىلدارىن كەڭىنەن جايلاپ كەتكەن بولاتىن. اينالاسى ەكى جىلدا اكە-شەشەدەن بىردەي ايىرىلعان ءۇش جەتىم كوزدەرى جاۋدىرەپ, قارا ورماندا قالا بەردى.
قىسقاسى قانداي قيىندىققا تاپ بولسا دا اعايىندى ۇشەۋى ءبىرىن-ءبىرى پانا تۇتتى. بۇل كەزدە ابىلعازىنى قارىنداسى مەن ءىنىسىنىڭ الداعى تاعدىرلارى قاتتى تولعاندىردى. ۇشەۋىنە بىردەي ىشەر تاماق پەن كيەر كيىمنىڭ تابىلۋى دا كۇننەن-كۇنگە قيىنداي ءتۇستى. اعاسى جاسى ۇلكەندەۋ اعايىندارىمەن اقىلداسا وتىرىپ, قوس باۋىرىن بالالار ۇيىنە تاپسىرۋدى ءجون كورەدى. ۇلكەندەر جاعى مۇنى دۇرىس ساناعانىمەن, قارىنداسى مەن ءىنىسى «اعا ءبىز دەتدومعا بارمايمىز, نە كورسەك تە سىزبەن بىرگە كورەمىز» دەپ قارسىلىق ءبىلدىرىپ, جانارلارىنا جاس الدى. تۋعان باۋىرلارىنىڭ كوز جاسىن كورگەن ابىلعازى شىن مانىندە شوشىپ قالادى. ەكەۋىن ەكى تىزەسىنە وتىرعىزىپ, ىستىق قۇشاعىنا الادى. قارىنداسى مەن ءىنىسى ءبىراز تىنىشتالعان كەزدە ول: «مەن سەندەردى بالالار ۇيىنە ءبىرجولاتا بەرمەيمىن, ءبىراز جىل ساۋات اشىپ, ءبىلىم العاننان كەيىن ءوز قاراماعىما قايتا الامىن. سەندەرسىز مەن قالاي ءومىر سۇرەمىن؟ سوندىقتان اعالارىڭنىڭ ايتقان تىلەگىن قابىل الساڭدار, كەلەشەكتەرىڭ جارقىن بولادى دەپ ويلايمىن», دەيدى. ەكى باۋىرىنىڭ ماڭدايلارىنان تاعى دا ءسۇيىپ قويادى. وكسىكتەرىن ازەر باسقان قارىنداسى مەن ءىنىسى اعالارىنا قاراپ: «جارايدى, ءبارى دە ءسىز ايتقانداي بولسىن», دەيدى. ابىلعازى قوس بالدىرعاندى قولدارىنان جەتەكتەپ الماتى ماڭىنداعى قاستەك جەتىم بالالار ۇيىنە ءوزى تاپسىرىپ قايتادى. تاپسىرىپ قايتقانى بار بولسىن, بوتاسىنان ايىرىلعان ىنگەندەي كۇي كەشەدى. مارقۇم اتا-اناسىنىڭ رۋحى الدىندا ءوزىن كىنالى سەزىنگەندەي ىشتەي كۇيزەلىسكە ءتۇستى. بىراق باۋىرلارىنىڭ الداعى بولاشاعىنىڭ باياندى بولاتىنىنا سەنىمدىلىك تانىتتى. اعاسى اداسپاعان ەكەن. ولاردى ىزدەپ بالالار ۇيىنە بارىپ تۇرعاندا تاربيەشىلەرى جاقسى لەبىز بىلدىرۋدەن جالىققان ەمەس. اسىرەسە ءماريامدى كوبىرەك ماقتايتىن. وزات وقۋىن ۇلگى تۇتاتىن, اتا-اناسىنان العان ءتالىم-تاربيەسىنە ءتانتى بولاتىن. اپكەلى-ءىنىلى ەكەۋى وسى جەتىمدەر ۇيىندە سەگىزجىلدىق مەكتەپتەن ءدارىس الىپ, ۇلكەن ومىرگە تۇلەپ ۇشتى.
ونەر بيىگىندە
الاتاۋ اياسىنداعى اسەم شاھار الماتىعا اتباسىن تىرەپ, قولدارىنان كەلەتىن جۇمىستاردى اتقارۋعا بەل بۋدى. تۋعان اۋىلدارى كوكباستاۋعا قايتا ورالۋدى اڭساپ جۇرگەندەرى دە راس ەدى. بىراق جاستىق شاقتارى قالانىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگىنە بەيىمدەلۋدى قالادى. كۇنكورىس قامىمەن ءارتۇرلى جۇمىستاردى اتقارىپ جۇرگەن ءماريام مۇقاتايقىزى سۇراپىل سوعىس قارساڭىندا الماتى مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1942 جىلى ويداعىداي ءتامامدادى. ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا تۇرعاننان كەيىن العان ءبىلىمىنىڭ ازدىعىنا الاڭدادى. قايتسەم دە جوعارى ءبىلىمدى مامان بولۋىم كەرەك دەگەن ماقساتتى الدىنا قويا ءبىلدى. وسىنداي اڭساۋ مەن ارمانداۋدىڭ, ىزدەنۋ مەن ىلگەرىلەۋدىڭ ناتيجەسىندە قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياعا وقۋعا قابىلدانادى. ۇلكەن ونەر ورداسىنان سانالى تاربيە, ساپالى ءبىلىم العان سوڭ, ماسكەۋدەگى ل.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسەدى. ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆ.م.بەلياەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىلىم الىپ, كلاسسيكالىق مۋزىكاعا كەڭىنەن جول اشادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىنان ءبىرىنشى بولىپ ونەرتانۋ عىلىمىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. ونىڭ مۇنداي عىلىمي ىزدەنىسى ورتا ازيا مەن كاۆكاز ەلدەرىندەگى مۋزىكا ماماندارىنا ۇلگى بولا بىلەدى. سونىمەن قاتار زەرتتەۋشى عالىم قازاقتىڭ حالىق اندەرىن جانە سول كەزدەردەگى اندەردى زەردەلەۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. اتاقتى مۋزىكا مايتالماندارى ا.جۇبانوۆ جانە ب.ەرزاكوۆيچپەن بىرىگىپ «قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرى مەن ونىڭ مادەنيەتى» اتتى مونوگرافيالىق تۋىندىسى جارىق كورەدى. ونەردى زەرتتەۋ ماقساتىنداعى مازمۇنى باي, ءمانى جوعارى ماقالالارى دا ارنايى باسىلىمداردا كوپ جاريالاندى. مۇنىڭ ءبارى ءماريام مۇقاتايقىزىنىڭ قازاق حالىق اندەرىنىڭ ومىرشەڭ بولاتىندىعىنا ىقپال ەتەدى. وسىنداي ىرگەلى ءبىلىم وردالارىنىڭ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ رەسپۋبليكامىزعا, وداققا جانە شەتەلدەرگە ەسىمدەرى كەڭىنەن تانىمال مۋزىكا ونەرىنىڭ مايتالماندارىمەن تانىسادى ءارى سىرلاسىپ جۇرەدى.
سونداي كەلەلى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە تالانتتى كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆپەن تانىسادى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن جاقسى كورگەندىكتەن ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, شاڭىراق كوتەرەدى. ولار ون شاقتى جىل ەرلى-زايىپتى رەتىندە جۇپتاسىپ, ونەگەلى ءومىر سۇرەدى.
ءماريام مۇقاتايقىزى 1958 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مۋزىكا سالاسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ بولىمىنە جۇمىسقا تۇردى. سول جىلى قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداندى. اتالعان ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ بولىمىندە ۇزاق جىلدار اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولعان ءماريام مۇقاتايقىزىنىڭ ماڭدايىنا ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىعۋ جازىلىپتى. تاعدىر تولقىنى كەيىنگى كۇيەۋى عنيات بارلىباەۆپەن جولىقتىردى. عنيات احمەد ۇلى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى دىنمۇحاممەد قوناەۆپەن تاۋ-كەن ينستيتۋتىندا بىرگە وقىعان كۋرستاسى ءارى دوسى بولعان.
ونەرتانۋ عىلىمىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇرگەن اپايىمىز ينستيتۋتتىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا دا بەلسەنە اتسالىسادى. اتاپ ايتقاندا, جيىرما شاقتى جىل بويى باستاۋىش پارتيا ۇيىمىن باسقارادى. وسى ۇيىمدا ەسەپتە تۇرعان ءا.تاجىباەۆ, ءا.ءشارىپوۆ, م.عابدۋللين, ل.اۋەزوۆا, م.بازارباەۆ, ز.احمەتوۆ, ت.ءابدىراحمانوۆا جانە تاعى باسقا دا قازاق زيالىلارىمەن شىنايى سىيلاسىپ, ەڭبەك ەتكەن. ۇزاق جىلعى ەرەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن ۇكىمەت ناگرادالارىمەن ماراپاتتالعان. ماسەلەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ گراموتالارىنا بىرنەشە رەت يە بولعان. 1975 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى, ال 1983 جىلى قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى اتاندى. سونىمەن قاتار ون شاقتى مەدالدىڭ يەگەرى ەكەندىگىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
احمەتجان قوساقوۆ,
ارداگەر-جۋرناليست
جامبىل وبلىسى,
شۋ اۋدانى
