مەكتەپكە دايىندىق وتباسىلارعا وڭايعا سوقپاي تۇر

ءبىر بالاعا قاجەتتى زاتتاردى ەسەپتەگەندە...

اۋەلى ۇساق-تۇيەكتى تۇگەندەپ كور­مەككە ەلورداداعى كەڭسە زاتتار دۇكەنىنە باردىق. كوزبەن كورگەندى جازايىق. 1-سىنىپقا باراتىن وقۋشىنىڭ قاجەتىنە قانشا كەتەتىنىن بولجاپ باعايىق.

12 بەتتىك داپتەر 45 تەڭگە تۇرادى ەكەن. ءبىر توقسانعا كەمى 40 دانا كەرەك دەسەك, 1 800 تەڭگە داپتەرگە كەتەدى. 8 ءتۇستى 16 بەتتىك جۇمساق قاعازى – 145 تەڭگە, سۋرەت سالاتىن البومى – 195 تەڭگە, سىزعىشى – 175 تەڭگە, 5 ءتۇستى كارتون قاعازى – 265 تەڭگە, 20 بەتتىك داپتەر قاپتىڭ جيناعى – 450 تەڭگە, قالام-قارىنداشتىڭ قورابى (پەنال) – 350 تەڭگە, ءبىر داناسى 370 تەڭگە تۇراتىن كىتاپ قاپتىڭ 20-سىنا – 7 400 تەڭگە, كىتاپقا تىرەۋىش – 980 تەڭگە, 6 ءتۇستى ەرمەكسازدىڭ ءبىر قورابى – 285 تەڭگە, 6 ءتۇستى اكۆارەل بوياۋى – 315 تەڭگە, ءۇش داناسى بار بوياۋعا ارنالعان قىلقالام – 1 100 تەڭگە, 12 ءتۇستى قارىنداش – 1 100 تەڭگە, قات­تى مۇقابامەن كۇندەلىك – 700 تەڭ­گە, «ايگولەك» قالامىنىڭ 4 دا­ناسى – 200 تەڭگە, 21 گرامم قاعازعا ارنالعان قارىنداش-جە­لىم – 120 تەڭگە, وشىرگىش – 55 تەڭگە, ۇش­تاعىش – 120 تەڭگە, 13 سانتي­مەترلىك قاعاز قايشى – 325 تەڭگە. ءبىرسىپىرا تۇگەندەگەندەي بولدىق, وسى مايدا-شۇيدەنىڭ وزىنە 16 080 تەڭگە جۇمسالادى. بۇل زاتتاردىڭ كوبى توقسانعا جەتسە جاقسى.

ەندى ءىرى زاتتارعا كوشەلىك. كىتاپ, داپتەر سالاتىن ارقا سومكە 6 مىڭ تەڭ­گەدەن باستالادى, بىراق ونىڭ ءوزى مەكتەپكە دەيىنگى بالالارعا دەپ كورسەتى­لىپ­تى. مەكتەپ وقۋشىلارىنا, سونىڭ ىشىندە باستاۋىش سىنىپ بالالارىنا ارنالعان سومكەلەر 7 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. ال اياقكيىمگە ارنالعان دوربا-سومكەلەر 5 040 تەڭگەگە قولجەتىمدى. كو­لەمدى زاتتارعا كەمىندە 12-15 مىڭ تەڭگە قاجەت.

كيىمگە كەلەيىك, استاناداعى 3 ءتۇرلى كيىم دۇكەنىن قارادىق. ۇلداردىڭ كوس­تيۋم-شالبارى 20-23 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا. ال قىزداردىڭ كيىمى (جاكەت, بەلدەمشە مەن شالبار) 27-32 مىڭ تەڭگەنىڭ جوباسىندا. كۇندەلىكتى اياق­كيىم­دى 7-10 مىڭ تەڭگەگە تابۋعا بو­لادى. اق جەيدە 5 مىڭ تەڭگەنىڭ اينا­لاسىندا, اق مايكالار 2 مىڭ تەڭ­گەدەن, بەلدىكتەر 1,5-2 مىڭ تەڭگە كولەمىندە, ش ۇلىقتار 2 مىڭ تەڭگە تۇرادى. بۇعان سپورتتىق كيىمدى قو­سا­يىق. ارنايى سپورتتىق زاتتار دۇ­كەن­دەرىندە بالالاردىڭ كوس­تيۋم­دەرى 15 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. دە­گەن­مەن بىلايعى بازارلاردان 10 مىڭ تەڭگەگە دە تابۋعا بولادى, سوندىقتان ءبىز 10-20 مىڭ تەڭگە دەپ شامالادىق. سپورتتىق اياقكيىمدەر دە 10-20 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا. سوندا باس-اياعى ۇلدىڭ «بىركيەرىنە» – 58-84 مىڭ تەڭگە, قىزدىڭ كيىمىنە 63-91 مىڭ تەڭگەنىڭ جو­با­سىندا قاراجات كەرەك.

سونىمەن, دوڭگەلەكتەسەك, ۇل بالانى مەكتەپكە دايىنداۋعا 86-115 مىڭ تەڭگەدەي, قىز بالاعا 91-122 مىڭ تەڭگەدەي جۇمسالادى. وقىرماندارعا كور­سەتىلگەن سوما بارىنشا شاقتاپ, بازار­داعى ورتاشا ەمەس, ورتادان تومەن باعا­لارمەن ەسەپتەلگەن بولجام ەكە­نىن ەسكەر­تكىمىز كەلەدى. ويتكەنى باعالار كور­سەتىلگەن سومادان ءارى قاراي شا­رىقتاي بەرەدى, ونىڭ شەگىن اتا-انا ءوز قالتاسىنا قاراي بەلگىلەيدى.

وڭىرلەردە باعا وسە تۇسكەن

جوعارىدا شولۋ جاساپ, شامالاپ ەسەبىن شىعاردىق. بىراق ومىردە قالاي؟ جانە ءوز ەسەبىمىزدە تاۋارى دا, دۇكەنى دە كوپ مەگاپوليستەردەگى (الماتى مەن استاناداعى) باعامەن ەسەپتەدىك. وڭىرلەردە قالاي؟ وسكەمەن قالاسىندا تۇراتىن ديدار ەرلانقىزى تۇڭعىشىن بيىل 1-سىنىپقا بەرگەلى وتىر. ول ءبىر اي بۇرىن, ياعني تاۋارلار تۇسە سالىسىمەن نەگىزگى زاتتارىن الىپ قويعانىن جەتكىزدى.

ء«بىر بالانى مەكتەپكە دايىنداۋعا جوق دەگەندە 150-200 مىڭ تەڭگە اقشا كەرەك. مىسالى, ءبىز وقۋ جىلى جاقىنداعاندا تاۋارلاردىڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتەتىنىن ەسكەرىپ, 1 اي بۇرىن نەگىزگى كەرەك-جاراعىن الىپ قويدىق. مەكتەپكە ۇستايتىن سومكەسى 10 مىڭ تەڭگەگە شىقتى, قازىر سول ءبىز العان سومكە 15 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتاپ كەتتى. سپورتتىق كيىمى 15 مىڭ تەڭگە, سپورتتىق كروسسوۆكاسى 12 مىڭ تەڭگە, مەكتەپتىڭ ىشىندە اۋىستىرىپ كيەتىن كروسسوۆكاسى 7 مىڭ تەڭگە, ءتۋفليى 10 مىڭ تەڭگە بولدى. ءبىز العان تۋفلي قازىر 20 مىڭ تەڭگەدەن تۇر. ال مەكتەپ فورماسى (كوستيۋم, شالبار, جاكەت) 30 مىڭ تەڭگەگە شىقتى. ءبىز ءبىر اي بۇرىن كورگەندە جاكەتسىز كوستيۋم مەن شالباردىڭ ەڭ ارزانى 18 مىڭ تەڭگەدەن تۇردى. 6 مىڭ تەڭگەلىك 2 اق جەيدە 12 مىڭ تەڭگە, اق ءتۇستى مايكانىڭ ەكەۋىنە 5 مىڭ تەڭگە جۇمسادىق. كۇزگە قاراي اق جەيدەنىڭ ىشىنەن كيەتىن موينى بار اق ءتۇستى جەمپىر, جىلى شالبار الۋ قا­جەت», دەيدى د.ەرلانقىزى.

وسكەمەندىك اتا-انا ءالى داپتەر, قالام, سۋرەت سالاتىن البومدار, وشىر­گىش, ۇشتاعىش دەگەن مايدا-شۇي­دە­لەردى الماپتى. ويتكەنى مۇعالىمدەرى ناقتى ءتىزىم جازىپ بەرمەگەن ەكەن.

«مۇنداي زاتتاردى مەكتەپتىڭ نۇس­قا­ۋىمەن العان ءجون. بىلتىر بالامىزدى دايىندىق سىنىبىنا بەرگەننەن بىلە­مىز, كىتاپتارىن 25 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الدىق. وعان قوسىمشا داپتەرلەرى بار جانە 1-ءشى, 2-ءشى دەپ كەلەتىن جۇمىس داپ­تەرلەرىن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. كەشە بايقاپ كوردىم, 12 بەتتىك جاي داپتەر بىزدە 85 تەڭگە تۇرادى, وسىدان-اق قالعان زاتتاردىڭ باعاسى قىمبات ەكە­نىن شامالاپ وتىرمىن», دەيدى د.ەرلانقىزى.

كوپبالالى وتباسىلار قايتپەك؟

الەۋمەتتىك جەلىدەگى كوپبالالى اكە جاقىندا جاريالاعان جازبا­سىن «7 بالاسى مەكتەپكە بارعالى وتىر­­عان تانىسىم ەسىمە ءتۇسىپ كەتىپ جىلاعىم كەلدى...» دەپ باستاپتى. جەلى­گە ەلور­دا­داعى ەڭ ارزان سانالاتىن بازار­دىڭ فوتوسىن جۇكتەگەن بەردىبەك حاباي جوعارىداعى جازباسىن ءارى قاراي بىلاي جالعاپتى:

«باعا دەگەن اسپاندا... ۇيقىم كەل­مەيدى. كەشە جەكسەنبى بولعاندىقتان بالا­لارعا مەكتەپكە كيىم-كەشەك الۋعا بازار­عا شىقتىق. جاعامدى ۇستادىم. وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە قىمباتتاپ كەتكەن. ءبىز وسى جىلى 3 بالانى مەكتەپكە جىبەرەمىز. وسى ءۇش بالاعا ءبىر قابات قانا كيىم الۋعا جاز بويى تىرنەكتەپ جيناعان اقشامىز جەتپەي قالدى. مىسالى: سومكە ەڭ ارزانى – 8 مىڭ تەڭگە×3, اياق كيىم ەڭ ارزانى – 9 مىڭ تەڭگە×3, ۇلىما كوستيۋم, ەڭ ارزانى – 22 مىڭ تەڭگە. داپتەر, قالام, قارىنداش, سىزعىش, وشىرگىش, بوياۋلار, ت.ب. ۇساق تۇيەككە باقانداي 32 مىڭ تەڭگە كەتتى. 9-سىنىپ پەن 2-سىنىپقا باراتىن قىزدارىما ەڭ قاجەت دەگەن كيىمدەرىن الدىق. سودان سوڭ دەنە شىنىقتىرۋعا (ەڭ ارزانىنان 1 ساتى جوعارىسىن الدىق, سەبەبى بالانىڭ ارەكەتى بەلگىلى, ءسال ساپا كەرەك مۇندايدا) كيەتىن كيىم مەن اياققيىم­دەرىنە 58 مىڭ تەڭگە كەتتى. سو­نى­مەن, قويشى, 200 مىڭ تەڭگە اق­شامىز جەتپەي, تومسىرايىپ ۇيگە كەلدىك. بالالارعا بالمۇزداق الىپ بەرە الماي قالدىق قوي. راس ايتام. ەندى وتىرمىن, كۇز كەلەدى, تاعى اياقكيىم, جىلى كۇزدىك كيىم كەرەك. سوسىن قىلى­شىن سۇيرەتىپ قىس كەلەدى, وندا نە بولامىز دەپ... اللا سابىر بەرسىن».

ءبىز جەلى قولدانۋشى اتا-انا ب.حا­باي^­عا وسى جازباسىن ماقالاعا قوسۋ ءۇشىن الدىنان وتەيىك دەپ حابارلاستىق. سوندا كەيىپكەرىمىز ءبىز ءسوز باسىندا قوزعاپ, كەيىن ماقالادا تولىعىراق قۇلاقتاندىرۋدى كوزدەگەن تاقىرىپقا الىپ كەلدى.

«مەملەكەت جىل سايىن ءار بالاعا جاڭا وقۋ جىلىندا ماتەريالدىق كومەككە قاراجات بولەدى. بۇل سوما بيىلدان باستاپ 38 مىڭ تەڭگەگە جوبالادى. بىراق ونى كوپ وتباسى الا المايدى. مىسالى, مەن كوپبالالى اكەمىن, 3 بالام مەكتەپكە بارادى, الايدا مەن جوعارىداعى مەملەكەتتىك كومەكتى الا المايمىن. سەبەبى جولداسىم ەكەۋمىزدىڭ جالاقىمىزدى بالا سانىنا بولگەندە ەڭ تومەنگى تابىس كولەمىنەن اسىپ كەتەدى. دامىعان ەلدەردە مەملەكەت مەكتەپتە وقيتىن ءار بالاعا جاڭا وقۋ جىلىندا ءبىر رەتتىك كومەك بەرەدى. بىزدە دە ۇكىمەت كوپبالالى وتباسىنىڭ بالالارىنا سولاي قاراسسا ءجون بولار ەدى. ويتكەنى قىمباتشىلىق وتە قيىن بولىپ بارادى. جوعارىداعى جازبامدا كوزبەن كورگەن باعانى, باسىمنان وتكەن جايتتى جازىپ وتىرمىن», دەيدى اكە.

كۇنكورىس دەڭگەيىنەن اساتىن جالاقى دا جەتپەي قالادى

وسىعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, «جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ» قو­رى 17 مىڭنان 40 مىڭ تەڭگەگە دە­يىن­گى كولەمدە ماتەريالدىق كومەك كورسەتىپ كەلگەن ەدى. بيىلدان باستاپ كومەك مولشەرى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن, ياعني 37 389 تەڭگەدەن تومەن بولماۋى كەرەك. ياعني وسى جىلى اكىمدىكتەر قارجىلاي كومەك الۋ­عا ءتيىستى بارلىق بالاعا كەمىندە 37 389 تەڭگە كولەمىندە قاراجات بولەدى. بالا­لار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دۋلات جەكەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر دە ەڭ تومەنگى مولشەردەن ارتىق قارجى بولەتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دا بار.

مەملەكەتتەن بەرىلەتىن بۇل ماتە­ريال­دىق كومەك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك (ااك) الاتىن وتباسىلاردىڭ, ااك المايتىن, بىراق جان باسىنا شاق­قانداعى ورتاشا تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارىنا, سونداي-اق جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, توتەنشە جاعدايعا تاپ بولعان وقۋشىلارعا بەرىلەدى.

ەندى قاراڭىز, قوستاناي وڭىرىنەن حابارلاسقان مۇعالىم ازيزا كەمەل 3 بالاسىن مەكتەپكە, 1 بالاسىن دايارلىق سىنىبىنا بەرمەكشى. «مەنىڭ قولعا الاتىن جالاقىم – 265 مىڭ تەڭگە. بارلىعى ايتاتىنداي, مۇعالىمدەردىڭ تابىسى كوپ ەمەس. مەن شاعىن جيناقتى اۋىل مەكتەبىندە جۇمىس ىستەيمىن, مۇندا بالا از, ساعاتىما قاراي الاتىنىم وسى. قىركۇيەكتە 4 بالام دا ساباققا بارادى. ءوزىم دە كوپبالالى وتباسىندا ءوستىم, الدىمداعى اپكەمدىكىن كيىپ باراتىنمىن. بالالارىما دا سولاي قىلايىن دەسەم, ۇلكەن قىزىم تەز ءوسىپ كەتتى ءارى اكەسىنە ۇقساپ دەنەسى ىرىلەۋ, بويى ۇزىن بولىپ بارادى. ونىڭ كيىمى ۇلكەنىمنەن 2 جاسقا كىشى ەكىنشى قىزىما شاق كەلمەيدى, ويتكەنى ول – اپكەسى سياقتى ەمەس, تىم ارىق. ءۇشىنشىم – ۇل. ول 2-سىنىپقا بارادى. ونىڭ الدىندا اعاسى جوق, جىل سايىن اياعى دا, دەنەسى دە ءوسىپ, بىلتىرعىسىن قايتادان كيۋگە كەلمەيدى. سوندىقتان ونى باستان-اياق قايتا كيىندىرۋ كەرەك. ءتورتىنشى بالام – قىز. ونى دايار­لىق سىنىبىنا بەرگەلى جاتىرمىن. وعان 5 جانە 7-سىنىپتا وقيتىن اپكەلەرىنىڭ كيىمى ساي ەمەس. قىسقاسى, 4 بالامنىڭ تورتەۋىنە دە تولىق دايىندىق قاجەت بولىپ تۇر. جولداسىمنىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. مەنىڭ 265 مىڭ تەڭگە جالاقىمدى 4 بالاعا بولگەندە تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن اسىپ كەتەدى. سول سەبەپتى مەملەكەتتىڭ كومەگىن الا المايمىن. ال بازارداعى باعانى بىلەسىز عوي», دەيدى ا.كەمەل.

ءيا, بازارداعى باعانى بىلەمىز...