ۇلى ۋايىمشىل شوپەنگاۋەر سولاي دەپتى. ۋايىمشىل دەگەن ۇعىم شوپەنگاۋەر «پەسسيميزمىمەن» قانشالىقتى ۇيلەسەرىن... «عاسىر دەرتى» (mal du siècle) نەمەسە «جاننىڭ قاجۋى» (Sehnsucht), اسىرەسە ون سەگىزىنشى عاسىر ادەبيەتىنەن باستاپ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى كەزەڭىنە دەيىن, قازاقتا اباي, ماعجانعا دەيىن جەتتى. ءبىز بايرون جايلى ايتقاندا بىردەن ونىڭ «عالامدىق شەرى» (ميروۆايا سكورب) ويىمىزعا كەلەدى. گەتەگە بۇل كۇي تاڭسىق ەمەس ەدى, ونىڭ ۇستىنە, سونىڭ كەيىنگى عاسىرلارداعى قاينار باستاۋىندا ءوزى تۇردى, «جاس ۆەرتەردىڭ جان ازابى» تۇردى. گەتە بايروندى سۇيگەندە وسى قايعىسىمەن, قۇساسىمەن ءسۇيدى. ونىڭ جالعىزدىعىن ءسۇيدى.
بايرون گەتەدەن ادەبيەتتەگى اكە جۇرەگىن – ءوزىنىڭ قامقورشىسىن كوردى. نەمىس حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى بايروننىڭ ەۋروپاداعى باس وقىرمانى بولدى. ءيا, ەكەۋارا حات جازىسقان ۇلى اقىندار ءبىرىن-ءبىرى بايقاۋسىزدا ءبىر ءارپىن دە قالدىرىپ كەتپەي, سونداي ىجداعاتپەن, ىنتىزارلىقپەن, ماحابباتپەن وقىعانىن ءوزارا جازىسقان حاتتارىنان دا, ءبىر-بىرىنە ارناعان شىعارمالارىنان دا انىق اڭعارامىز.
اياقتاي المايتىن شىعارمانى باستاماۋ كەرەك دەپ سانايتىن گەتە, ءوزىنىڭ «فاۋستىن» عۇمىر بويى جازدى, ال وسى «فاۋستىڭ» اياقتالۋىنا بايروننىڭ ءولىمى سەبەپكەر بولعانىن ادەبيەتشىلەر ايتىپ ءجۇر. ەۆفوريون بەينەسى, جاي ءتۇسىپ ولگەن جاس جۇرەك – ءداۋىرى ولتىرگەن اقىن. «قۇبىجىقپەن كۇرەسۋشى ءاربىر كىسى ءبىر نارسەدەن ساق بولسا كەرەك: ءوزىنىڭ سول قۇبىجىققا اينالىپ كەتۋىنەن». ءداۋىر بايروندى ءولتىردى, ال بايرون ءوز ءداۋىرىن تۋدىردى. ماڭگى ولمەس ويدىڭ ءداۋىرىن.
گەتە «بايرونعا بارلىق جەر تارلىق ەتتى, ءوزىنىڭ شەكسىز ەركىندىگىنە قاراماستان, ول ءوزىن بۇ دۇنيەدە تۇرمەدەگى ادامداي سەزىندى» دەيدى. «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم تاپ شىنىم» دەۋشى مە ەدى اباي, «سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا» دەۋشى مە ەدى ماعجان.
ونىڭ ءاردايىم ءبىر جاققا كەتكىسى كەلەتىن. باسى اۋعان تۇسقا بەزىپ كەتكىسى كەلەتىن. ءبارىن تاستاپ. بارىنەن جەرىنگەن. بارىنەن شارشاعان. جارتى ەۋروپانى شارلاپ كەلدى, «چايلد گارولدتى» جازدى. شۆەيتسارياعا بارىپ تۇردى, «مانفرەدتى» جازدى. گرەكياعا بەت الدى. ساپارىنىڭ الدىندا گەتەگە حات جازدى. سول ساپارعا شاقىرعان بولۋى مۇمكىن, سەبەبى گەتەنىڭ سول حاتتان كەيىن جازعان ولەڭى قارت اقىننىڭ قاعىلەز جىگىتتەي جاس اقىننىڭ قاسىنا ەرىپ جۇرە الماۋىنان تۋعان وكىنىشتى بىلدىرەتىندەي:
وڭتۇستىكتەن اسىعادى ءبىر حابار,
اينالامدى جارىق ەتىپ,
تامىلجىپ.
دوس قالاۋىن, دوس كوڭىلىن كىم تابار,
جان – ىنتىزار, ءتان – ىنجىق.
ءبىر اۋىز ءسوز تابا الام با لايىق,
دانىشپانعا, ءوزى-وزىمەن الىسقان,
عاسىر جۇگىن ارقالاعان مۇڭايىپ,
جۇرەگىمەن, بىلەگىمەن قارىسقان...
بايرون سول ساپاردان ورالعان جوق. سوعىسقا كىردى. وكپەسىن سۋىققا الدىرىپ, ءولدى. وتىز سەگىز جاسىندا.
* * *
وتىز سەگىز جاسىندا پۋشكين دە ءولدى... بايروندى ەسسىز سۇيگەن پۋشكين. ونىڭ قازاسىن ەستىگەندە شىركەۋگە بارىپ, مەزىرەت قىلىپ, رۋحىنا ءمىناجات ەتكەن پۋشكين. قاپ تاۋىنىڭ باۋرايىندا, قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىندا, ەلەنا راەۆسكايانىڭ ۇيىندە, جيىرما بەس جاستاعى پۋشكين بايرون ولەڭدەرىن العاش رەت ەستىدى. وقىپ بەردى وعان. ونى وي قۇردىمى جۇتا باستادى. «بەزدنا مىسلي» دەيدى.
ادەبيەت دۇنيەسى پارادوكستاردان تۇرادى عوي. كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ «...ماعجاندى سۇيەمىن. ەۆروپالىعىن, جارقىراعان, اشەكەيىن سۇيەمىن» دەسە, پۋشكين ەۋروپا اقىنىنىڭ – بايروننىڭ شىعىسشىلدىعىن ءسۇيدى. جالپى, باتىستىڭ ەڭ ۇلى اقىندارىنىڭ كوبى شىعىسقا ۇمتىلعان. گەتە دە.
بايروننىڭ اسەرىمەن بىرنەشە شىعارمالارىن جازدى, سول «ونەگين», «كاۆكاز تۇتقىنى», «باقشاساراي فونتانى», «سىعاندار»...
«ول تۇنجىراعان ءارى بارىنەن كوڭىلى قالعان قالىپتا, قايتا ورالماس قۋانىشتار جايلى, جاستىقتىڭ سەمگەن گ ۇلى جايلى ءسوز ايتقان ءوز جۇرتىنداعى العاشقى اقىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, ادامنىڭ باس سۇيەگى بەدەرلەنگەن قارا ساقينا تاقتى. ول ءومىر سۇرگەن تۇستا وسىنىڭ ءبارى تاڭسىق ەدى. بويجەتكەندەر ونى قۇلاي ءسۇيدى» دەيدى پۋشكين.
راسىندا, بايرون بۇكىل ەۋروپا ءومىرىنىڭ ءاربىر ءساتى مەن ءاربىر ءسوزىن قالت جىبەرمەي باقىلاعان العاشقى اقىن ەدى. ەۋروپاعا پاتشالاردىڭ ءومىر سالتى مەن رىتسارلاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى ەمەس, اقىننىڭ ءومىرى قىزىق بولاتىن. بايروننىڭ قانداي كيىم كيگەنى, قانداي اس ىشكەنى, كۇنىن قالاي وتكىزگەنى, ءبارى-ءبارى جۇرتتىڭ نازارى مەن اۋزىندا ەدى. ونىڭ ءۇيىنىڭ ماڭىندا ادامدار تىعىلىپ جاتىپ, سىعالاپ قارايتىن, ءبىر تاڭعاجايىپ ءساتتى جىبەرىپ العىسى كەلمەيتىن. كەيىن قۇندىلىقتار وزگەردى, اسىرەسە ءبىزدىڭ عاسىردا. ادامدارعا وي مەن سەزىمدى تۋدىرۋشى ەمەس, سونى قايتالاۋشىلار, ورىنداپ بەرۋشىلەر, ەلىكتەۋشىلەردىڭ ءومىرى قىزىق بولا باستادى. ءبىزدىڭ عاسىرعا مازمۇن ەمەس فورما كوبىرەك ماڭىزدى. وي ەمەس, ءتۇر قىزىق. كىمنىڭ ديدارى تانىمال – سول اۋليە, سول دانىشپان. ءجا...
پۋشكيننىڭ بايروننان ۇزاق ءومىر سۇرگىسى كەلمەگەن سەكىلدى. كارىلىكتەن, اۋرۋدان, كەزدەيسوقتىقتان ولگىسى كەلمەگەن سەكىلدى. دانتەسپەن دۋەلى, اقىرعى ايقاسى, العاشقى ەمەس – جيىرما ءبىرىنشى دۋەلى ەدى. وتىز سەگىز جاسىندا.
* * *
پۋشكيننىڭ بايرونعا دەگەن ىستىق كوڭىلى كەيىن سۋىنا باستاعانداي.
«يا پەرەجيل سۆوي جەلانيا, يا رازليۋبيل سۆوي مەچتى» دەپ ءوزى جىرلاعانداي, بايروننان ەمەس, ومىردەن, قوعامنان سۋىنعان سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە بايرونعا ەلىكتەيدى, ەكىنشى بايرون دەگەن ايىپتاۋلاردىڭ دا داۋىسى انىعىراق شىعا باستادى. پۋشكين ماحابباتى ءۇشىن اقتالعان جوق. ال لەرمونتوۆ...
لەرمونتوۆ تىم جاس ەدى. بايرونمەن اتالاس تۋىستىعى, جان-جۇرەگىنىڭ جاقىندىعى, زاماننىڭ بىرلىگى, ءبارى-ءبارى اسەر ەتتى. ول بايروندى تۇپنۇسقادان وقۋ ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەندى. ءوزىن بايرون الەمىنەن ىزدەدى. الىپ بايروندى قۇشاقتاعىسى كەلدى. ارينە, شىعارماشىلىق جولىنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە.
نەت, يا نە بايرون, يا درۋگوي,
ەششيو نەۆەدومىي يزبراننيك,
كاك ون, گونيمىي ميروم ستراننيك,
نو تولكو س رۋسسكويۋ دۋشوي.
يا رانشە ناچال, كونچۋ رانە...
وسى ولەڭدى ون سەگىز جاسىندا جازعان ەكەن. «مەن بايروننان ەرتە باستادىم, ەرتە اياقتايمىن» دەيدى. ولەڭدى عانا ەمەس, ءومىردى دە. جيىرما جەتى جاسىندا...
* * *
اباي پوەزياسىنىڭ ءتىلى – ءبارىمىزدىڭ شەبەرحانامىز. ءار ءسوزدى اباي تەزىنە ءبىر سالىپ الۋعا ۇمتىلامىز. ءار سەزىمنىڭ اباي شەبەرحاناسىندا بوياۋىن قالىڭداتىپ الارىمىز دا انىق. ءار ويدى اباي ويىنىڭ كورىگىنە سالامىز. سوندا ءاردايىم اباي تىلىندەگى «قارا كوڭىل», «قاراڭعى كوڭىل» دەگەن ۇعىمدار ويلاندىرماي قويمايتىن. قارا كوڭىلىڭىزدى «زلوۆرەدنىي», «نەچەستنىي» دەپ اۋدارىپ ءجۇر سوزدىك. ءبىزدىڭ كەلىسپەيتىنىمىز باسى اشىق نارسە. ابايدىڭ «قارا كوڭىلىن» «قارا نيەت» دەگەن ۇعىمعا قالاي الىپ بارامىز. بۇل قام كوڭىل دە ەمەس. قالعان كوڭىل دە ەمەس. ويتپەگەندە, اباي «قام كوڭىلىم ويانسىن» نەمەسە «جارق ەتپەس قالعان كوڭىل» دەپ, قازاقتىڭ تىلىندەگى جاتىق ۇعىمداردى جايىنان قولدانار دا ەدى. بىراق اباي ءدال «قارا كوڭىل» ۇعىمىن «ويانسىن», «جارق ەتۋ» دەگەن ونىڭ ءمانىن اشۋشى سوزدەرمەن قاتار قولدانىپ وتىر. قازاق قالىپتى جاعدايدا قولدانبايتىن قارا كوڭىل ۇعىمىنىڭ قاينار باستاۋى قايدا؟
ونى ابايدىڭ لەرمونتوۆتان اۋدارعان بايرون ولەڭىنەن كورەمىز:
كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى.
بول, بول, اقىن!
التىندى دومبىراڭمەن كەلشى جاقىن.
ىشەك بويلاپ ون ساۋساق جورعالاسا,
بەيىستىڭ ءۇنى شىعار قوڭىر سالقىن.
ەگەر سورىم تۇبىمەن اكەتپەسە,
كەرەك قوي كوڭىلدى ءۇمىت تەبىرەنتپەسە.
قاتىپ قالعان كوزىمدە
ءبىر تامشى جاس,
توگىلمەي مە, بوي جىلىپ, ول دا ەرىسە؟!
اباي ەكى شۋماعىن تارجىمالاعان وسى ولەڭ لەرمونتوۆتا بىلايشا سويلەيدى:
دۋشا مويا مراچنا.
سكورەي, پەۆەتس, سكورەي!
ۆوت ارفا زولوتايا:
پۋسكاي پەرستى تۆوي,
پرومچاۆشيسيا پو نەي,
پروبۋديات ۆ سترۋناح زۆۋكي رايا.
ي ەسلي نە ناۆەك نادەجدى روك ۋنەس,
وني ۆ گرۋدي موەي پروسنۋتسيا,
ي ەسلي ەست ۆ وچاح زاستىۆشيح
كاپليا سلەز –
وني راستايۋت ي پروليۋتسيا.
اباي مەن لەرمونتوۆتا بايرون ولەڭى ءبىر تىلدە – ولەڭ تىلىندە وزگەرىسسىز, ءمولت ەتىپ تۇسە قالعانىن بايقايمىز. ابايداعى «كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى» تىركەسى لەرمونتوۆتا «دۋشا مويا مراچنا», ال بايرون تۇپنۇسقاسىندا «My soul is dark» دەلىنەدى. «My soul is dark» – «مويا دۋشا تەمنا».
ىنجىلدەگى ءبىر اڭگىمەنىڭ جەلىسىندە جازىلعان دەيتىن بۇل ولەڭ, ساۋل پاتشانىڭ بالا ءداۋىتتى (پايعامبار) شاقىرتىپ, ارفامەن ءان ايتقىزىپ, قۇداي تاستاپ كەتكەن قۋ جانىن ەمدەمەككە ۇمتىلۋىن بايان قىلادى. تۇنەك باسقان, تۇلەن تۇرتكەن, ءتاۋباسىنان جازعان جاننىڭ ازابى.
جەر بەتىنەن تىنىشتىق, قوعامىنان جۇبانىش, ادامىنان الدانىش تاپپاعان اقىننىڭ, گرەك ميفولوگياسىنداعى جالعان قۇدايلاردان جانىنا سايا ىزدەگەن اقىننىڭ بۇل «قاراڭعى, قارا كوڭىلى» نەگە لەرمونتوۆقا ۇيلەستى, ابايعا جاقتى؟
اباي وسى «قاراڭعى, قارا كوڭىلدى» كەيىن «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭىندە, «وزگەگە, كوڭىلىم, تويارسىڭ» ولەڭىندە دە قولدانادى. بىراق باسقا ماعىنادا, ءبىر جارىق ساۋلە – قۇداي نۇرىن, ماحاببات نۇرىن, ادىلەت نۇرىن ىزدەگەن جاننىڭ جانتالاسى مانىندە الىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. سونىمەن قاتار «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ» ولەڭىنىڭ العاشقى جولدارى ءبىز مىسال ەتىپ وتىرعان ولەڭنىڭ قازاقى, ەركىن, ابايعا ءتان بايانى ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ,
ولەڭدى قايتىپ قويارسىڭ؟
ونى ايتقاندا تولعانىپ,
ىشتەگى دەرتتى جويارسىڭ.
سايرا دا زارلا, قىزىل ءتىل,
قارا كوڭىلىم ويانسىن.
جىلاسىن, كوزدەن جاس اقسىن,
ومىراۋىم بويالسىن.
قارا باسقان, قاڭعىعان,
حاس نادان نەنى ۇعا السىن؟
مىنە, ءدال وسى جولداردان ابايعا جاقپاعان, اباي جەرىگەن «قارا كوڭىلدىڭ» تۇپكى ماعىناسى دا شىعا كەلەدى: «قارا باسقان, قاڭعىعان». اباي «قارا كوڭىلدى» جوعارىدا ايتقانىمىزداي وزگە ولەڭدەرىندە وزىنە بەيىمدەيدى. جاڭا كونتسەپتۋالدى تۇسىنىك تۋدىرادى.
ارفا شەرتكەن بالا ءداۋىتتىڭ ورنىنا «سايراۋشى دا زارلاۋشى قىزىل ءتىل» شىعادى, قارا باسقان ەمەس, قالعۋلى قارا كوڭىلدىڭ ويانۋى, سۋىنۋ, قاتايۋدان قاتىپ قالعان جاس ەمەس, جاسامپاز, كەۋدەڭدى كوركەم سەزىمگە بوياۋشى, بويدى بالقىتۋشى, ءىشتى بوساتۋشى جاستىڭ جىرى – قازاققا جاقىن.
ءسوز بار جەردە ۇعىم بار. وسى «قارا كوڭىلدىڭ» وزگەشە ءبىر نۇسقاسىن ءماۋلانا اتايدىڭ عازالدارىنان كەزدەستىرەمىز. سونىڭ بىرىندە:
ء«لالا ۇحشاتسا ءوزىن
رۋحسارىڭا ماعزۋر تۇت,
يازىدا ءوز باشيعا قۇبقان دۋر
ول كوڭلى قارا»
دەيدى. ءوزىنىڭ جامالىن ساعان ۇقساتقان لالا گ ۇلىنە كەشىرىم بەر, ءوز-وزىنە تاڭ بولعان ول كوڭىلى قارا. مۇنداعى «كوڭىلى قارا» ۇعىمى «قارا كوڭىلدىڭ» اۋىلىنان تاعى دا شالعايدا جاتىر. بۇل «جۇزىقارا» ۇعىمىنا قوڭسى قونسا كەرەك.
* * *
مۇقاعاليدىڭ «كۇندەلىگىنەن» «قازىرگى جاستاردىڭ قايسىسى پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگينىن» نەمەسە بايروننىڭ «چايلد گارولدىن» وقىپ باسىن قاتىرادى. وندايلار زورعا تابىلار. لەرمونتوۆتىڭ «شايتانىن» اياعىنا دەيىن وقىپ شىعۋعا ولاردىڭ شىدامى جەتەر-جەتپەسىنە كۇماندانامىن» دەگەن جولداردى وقيمىز.
اقىننىڭ وسى سوزىنەن ءۇش پوەمانى ەرەكشە كورگەنىن ءارى ونى بيىك پوەزيا ساناتىنا قوسقانىن بايقايمىز. ەڭ قىزىعى, «ەۆگەني ونەگين» مەن «شايتان» پوەمالارى بايروننىڭ اسا ىقپالدى اسەرىمەن جازىلعان تۋىندىلار ەدى. پۋشكيننىڭ ءوزى ونەگيندى «گارولد شەكپەنىن كيگەن ماسكەۋلىك» دەيدى. ال «شايتاندى» لەرمونتوۆتىڭ بايروننىڭ «قابىل» («كاين») پوەماسىنداعى ءىبىلىستىڭ وبرازىنان العانى از جازىلىپ جۇرگەن جوق.
مۇڭسىز قۇدايدىڭ جازاسىن اباي ءوز ءتارجىماسىندا «ورشىلدىكپەن لاعنەتكە دۋشار بولعان», «انتۇرعاندىق قىلىعىن ەش قويماعان», «توردە جالعىز وتىرماققا» ۇمتىلعان, «قارعىس العان كەۋدەسىنەن» ماحاببات پەن سەنىم كيەسى ۇشىپ كەتكەن, «اللاسىز دوس تاپپاعان» «مۇڭلى شايتاننىڭ» نازاسى ارقىلى بەرەدى. ءۇمىتسىز تاكاپپارلىقتىڭ ۇرەيلى جالعىزدىعىن سەزىنەمىز.
مۇڭلى شايتان –
قۇدايدىڭ قۋعان جانى,
كۇنالى جەر كەز كەلىپ ءبىر ۇشقانى.
وتكەن جاقسى داۋرەنى ويىندا ونىڭ,
سونداعى نە كورگەنى, نە قىلعانى.
ول كۇندە نۇرلى بەيىش ىشىندە ەكەن,
ءوزى دە پەرىشتەلەر تۇسىندە ەكەن...
بىراق ءبىز مۇقاعاليدىڭ جىرلارىنان تار دۇنيەنى تارك ەتەر تاكاپپارلىقتى دا, اسپانعا سالماق سالار استامشىلىقتى دا, ءدۇردارازدىڭ ءبارىن دۋەلگە تارتار دۇلەي دولىلىقتى دا, نالالى كوڭىل, نازالى جاندى دا كورمەيمىز. كەرىسىنشە, جونىلعان سايىن جارقىراي تۇسەتىن اسىل تاستاي جانى جارالانعان سايىن جاقسىلىق پەن ىزگىلىك, كىسىلىك پەن كەڭدىكتىڭ ساۋلەسىن توگەر مەيىرىمدى, ماحابباتتى, ادامسۇيگىشتىكتى, گۋمانيزمدى كورەمىز. راس, اقىننىڭ «كۇندەلىگىندەگى» كەيۋ مەن ومىرىندەگى «ورتەنگەن جۇرەك» ارقىلى ءبىز اتاعان ءۇش اقىننىڭ ومىرىمەن پاراللەلدەر جۇرگىزۋگە دە بولار ەدى, بىراق بۇل سىرتقى پىشىندەرىنىڭ ۇقساستىقتارى بويىنشا كىتاپتاردى قاتار قويۋ سەكىلدى ارەكەت قانا بولماقشى.
اقىننىڭ ءوزى كوزى تىرىسىندە وسىنداي ءبىر سالىستىرۋلاردى باسىنان وتكەرسە كەرەك, ويتپەگەندە:
قالقام,
مەن لەرمونتوۆ, پۋشكين دە ەمەن,
ەسەنينمىن دەمەدىم ەشكىمگە مەن,
قازاقتىڭ قارا ولەڭى – قۇدiرەتiم,
وندا ءبىر سۇمدىق سىر بار
ەستىلمەگەن,
– دەپ جىرلار ما ەدى.
بايرون ءرومانتيزمى, قايعىلى, كۇڭگىرت رومانتيزم, ونىڭ ءومىر سالتىنداعى ءوزىمشىل جالعىزدىق, ورەكپىگەن البىرتتىق, باس قاڭعىرتۋ, باز كەشۋ, اقسۇيەكتىككە اڭسار, ءسان-سالتانات, دۇنيە كەزۋ, ءبارى-ءبارى مۇقاعاليعا العاشقى سەبەپتەر ەمەس, اقىرعى سالدارلار بولىپ كورىنگەنىن بايقاۋعا بولادى. پۋشكين تىلىمەن ايتقاندا «لورد بايرون پريحوتيۋ ۋداچنوي, وبلەك ۆ ۋنىلىي رومانتيزم, ي بەزنادەجنىي ەگويزم» مۇقاعالي ءۇشىن «نە تاپتىق ارزان قۇرمەتتەن» دەگەن ويدىڭ شەڭبەرىندە قالعانداي. ول بايروندى, ونىڭ اسقاق پوەزياسىنىڭ رۋحىن وسىنىڭ بارىنەن ارشىپ, اراشالاپ الىپ, العاشقى سەبەپتەر ارقىلى سۇيگەنگە ۇقسايدى. ماسەلەن, ءبىر ولەڭ, ءبىر يدەيا, ءبىر تاقىرىپ ەكى اقىندا ەكى بولەك ورىلەدى. بايرون «بالا بولعىم كەلەدى ءبىر بايلاۋسىز» دەسە, مۇقاعالي ء«سابي بولعىم كەلەدى... جاڭا تۋعان» دەيدى.
بايرون بالالىققا نەگە
ۇمتىلادى؟
حوچۋ يا بىت رەبەنكوم ۆولنىم
يسنوۆا جيت ۆ رودنىح گوراح...
بايروننىڭ وسى ولەڭىندە بالالىقتىڭ ءبىر باقىتتى ءساتى ءۇشىن تاعدىردىڭ جومارتتىعىن: عاسىرلارعا كەتەر داڭق پەن داقپىرتتى قايتارعىسى كەلەدى, مىنا دۇنيەنى ءوزى ءۇشىن جارالماعان, جۇرەك جالعىزدىعىنان باسقا ەشتەڭە بەرە الماعان قۇبىلىس رەتىندە كورەدى, ادامدار قاۋىمىنان اۋلاق كەتۋگە اسىعادى, جەككورۋ مەن جيىركەنۋ, جالعان جۇبانىش پەن الدامشى ارماندار قاجىتقان اقىن جانى الىس قالعان بالالىق جاعالاۋىن, بالالىق تاۋلارىن اڭسايدى.
... و! يا نە ستار! نو مير, بەسسپورنو,
بىل سوتۆورەن نە دليا مەنيا!..
وسىنى جازىپ وتىرعاندا بايرون بار-جوعى جيىرما جاستا ەدى. ويلاڭىزشى, جيىرما جاستاعى جىگىتتىڭ جان ازابى, جارادار سەزىمى, جارىقشاق كوڭىلى ودان كەيىنگى تۇتاس قوس عاسىر اقىندارىن سەرگەلدەڭگە سالىپ قويعانىن. بايروندى ءوز كەمشىلىكتەرىنەن بوي تاسالاعىسى, وي جاسىرعىسى كەلگەن جان رەتىندە كورسەتۋ بار. ونىڭ تابيعاتىنان ءتۋابىتتى تولىقتىققا بەيىمدىگى, ءبىر اياعىن سىلتىپ باسۋى, بويىنىڭ الاسالىعى, تاعىسىن تاعىلاردان اقىن ازاپتاندى دەۋ ادىلەتتىلىك پە؟ ونىڭ اسقاق جانى التىن ەمەس, تەمىر توردا – ءتان تورىندا قامالعان قۇستاي الاسۇردى دەۋگە دە ىشتەي قارسىمىز. بايروندى سول قالپىندا-اق ءبارى سۇيگەن: زامانى دا, ادامى دا, ارۋى دا, اقىنى دا, پاتشاسى دا, باسقاسى دا. ول زامان وي كۋلتىنىڭ, جۇرەك كۋلتىنىڭ زامانى ەدى عوي.
مۇقاعاليدىڭ ء«سابي بولعىم كەلەدى» ولەڭىندە كوڭتەرىدەي قاتقان كوكىرەكتى دە قارس ايىرار ءبىر وي بار, سول ويدا – مۇقاعاليدىڭ جانى تۇر:
ء«سابي بولعىم كەلەدى,
ءسابي بولعىم,
ءسابيى جوق انانىڭ قۇشاعىندا»...
مۇقاعاليدىڭ مۇقىم دۇنيەدەن ىزدەگەن ماحابباتى, مەيىرىمى, ىزگىلىگى وسىندا. «سەرىكسىز بە ەدىڭ, قۇربىجاننان» ء«سابيى جوق اناعا» دەيىنگى ازاپتى كۇيدەن ادام كۇيزەلىسىن عانا ەمەس, زامان كۇيزەلىسىن سەزىنەسىڭ. وندا نە تۇر؟ ءبارى تۇر: وتكەنى بۇركەمەلەنگەن حالىق, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر حالىق, تارك ەتىلگەن دانىشپاندىق, الاستالعان وي, اداسقان ماحاببات, ءوز پەرزەنتىن ءوزى الپەشتەي المايتىن ۇلت, دوسسىز زامان, سىرلاسسىز كەزەڭ...
بىراق ءبىر سەنىم بار. ۇلى سەنىم. ۇلى ءۇمىت. ولاردىڭ ءبارى – ءۇمىتتىڭ پەرزەنتتەرى ەدى. ۇلت جانىنىڭ تاريحىن قايتا جازاتىن ۇلى اقىن تۋارىنا دەگەن سەنىم مەن ءۇمىت. زاماندار ولەدى. ادامدار ولەدى. ولەڭ ولمەيدى, ولەڭ ولمەسە – ۇلتتىڭ جانى دا ولمەيدى:
ءولدى اقىندار...
اقىندار تۋار تاعى,
تالاي-تالاي ۇرپاقتى قۋانتادى.
قازا بولار عاسىرلار, زاماندار دا,
ادامدارعا جىرىمەن تۇمار تاعىپ,
ءتىرى بايرون, پۋشكيندەر
تۇرار تاعى!
