ەكونوميكاسى اگرارلىق سالاعا ارقا سۇيەگەن ايماقتارداعى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپتىڭ ىلگەرىلەۋى ءدال وسى سۋ تاپشىلىعىنا دا قاتىستى ەكەنى ءسوزسىز. وكىنىشكە قاراي, قازىردىڭ وزىندە جەكەلەگەن وڭىرلەردە سۋارمالى ەگىستىك القاپتارىنا سۋ جەتپەيتىنى ءجيى ايتىلۋدا. ءتىپتى سۋلى دا نۋلى ولكە دەپ ايتىلاتىن وبلىستاردا دا قۇرعاقشىلىقتىڭ سالماعى اۋىرلاپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇل جاعدايدان الماتى وبلىسى دا شەتىن ەمەس ەكەن. ال ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى جەرگىلىكتى جەردەگى سۋ قويمالارى مەن تابيعي سۋ كوزدەرىن تۇتىنۋ جۇمىستارىنىڭ رەتتەلمەۋىندە جاتقان كورىنەدى. ماسەلەن, الماتى وبلىسىنداعى سۋارۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 9,4 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل جۇيە ايماقتاعى 239,7 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپتى ىلعالمەن قامتۋى ءتيىس. الايدا سۋ تاپشىلىعى جىلدان-جىلعا سەزىلىپ كەلەدى.
– وبلىس نەگىزگى سۋ كوزدەرىن تاۋ وزەندەرى مەن ىلە جانە ىلە الاتاۋىنداعى سۋ قويمالارىنان الادى. بۇل قاتاردا قاپشاعاي, بارتوعاي, كۇرتى, بەستوبە جانە باسقا دا سۋ قويمالارى بار. بىلتىر جەرۇستى سۋ كوزدەرىنەن سۋ الۋ كولەمى 1,7 ملرد تەكشە مەترگە جەتىپ, سۋ بەرۋ كولەمى 1,4 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى. ال سۋارمالى القاپتاردا نەگىزىنەن ءداندى داقىلدار, ونىڭ ىشىندە جۇگەرى, بيداي, كۇرىش جانە مايلى داقىلداردان سويا, كۇنباعىس وسىرىلەدى. سول سياقتى كارتوپ جانە باسقا دا باۋ-باقشا داقىلدارى بار. ياعني وسى داقىلداردىڭ كولەمى ارتقان سايىن تۇتىناتىن سۋدىڭ مولشەرى دە كوبەيەتىنى ءسوزسىز, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كويۋمچان وماروۆ.
قازىر وبلىس اۋماعىنداعى سۋ قويمالارى, توعاندار, بوگەتتەر مەن گيدروجەلىلەردى قوسا العاندا 205 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس نىسانى جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. بىراق اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولعانىمەن, وسى سۋ جيناۋ كوزدەرى ماۋسىمدىق جۇمىس كەزىندە قاجەتتى سۋ مولشەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتسىز كورىنەدى. ويتكەنى, سۋارۋ جەلىلەرى مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ توزىعى جەتكەن. وسىعان بايلانىستى كانالدارداعى سۋ شىعىنى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتىر. ناتيجەسىندە, سۋارمالى القاپتاردىڭ دا كولەمى ازايىپ وتىر. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن وبلىستا 57,1 مىڭ گا سۋارمالى جەردى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا سەگىز اۋدان مەن قوناەۆ قالاسىندا سۋارۋ جەلىلەرى قايتا جاڭارتىلۋدا. وسى ماقساتتا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قايتا قۇرۋ جوبالارىن ازىرلەۋگە جالپى 1,75 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. ونىڭ ىشىندە قۇرىلىس-مونتاج جۇمىسىنا دەپ 88,2 ملرد تەڭگە جۇمسالماقشى. ياعني وڭىردەگى ەگىستىك القاپتارىنا قاجەتتى سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتقارۋشى بيلىك قولدان كەلگەندى جاساپ جاتىر.
– 2018-2022 جىلدارى سۋ شارۋاشىلىعى وبەكتىلەرىن كۇردەلى جوندەۋگە 43 جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجات ازىرلەندى. ونىڭ ىشىندە جالپى سوماسى 4,1 ملرد تەڭگە بولاتىن 21 جوبا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلدى. ناتيجەسىندە 8,3 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر قالپىنا كەلتىرىلدى. اعىمداعى جىلى «سامبەت» كانالىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى, ىلە اۋدانىنىڭ «سۆينسوۆحوزنىي» كانالىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. جەرۇستى سۋلارىنىڭ قوسىمشا رەسۋرستارىن جيناۋ ءۇشىن ۇيعىر اۋدانىندا سۇڭقار جانە تايگەرمەن سۋ قويمالارىن جاڭادان سالۋ جوسپارلانۋدا, – دەيدى ك.وماروۆ.
وسى جەردە سۋ تاپشىلىعىن تۋىنداتاتىن تاعى ءبىر سەبەپتى ەسكەرگەن ءجون, ونىڭ ءمانى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋالار مەن سۋارمالى ەگىستىككە قاجەتتى سۋدى تاسىمالدايتىن مەكەمەلەردىڭ اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىكتە جاتىر. ماسەلەن, ايماقتاعى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ شەلەك اۋماعىندا جىل سايىن ەگىستىكتەگى سۋ تاپشىلىعىنا قاتىستى شۋ شىعىپ وتىرادى. وسىنداعى 5 اۋىلعا سۋ كانال ارقىلى كەلەدى. ەگىستىڭ 87 پايىزى سول سۋعا تاۋەلدى. ءوڭىردىڭ تابيعي جاعدايىنا وراي سۋدى كوپ مولشەردە تۇتىناتىن دا وسى اۋىلدار ەكەن. ال اۋىلداعى ەگىستىك القاپتارعا سۋ بارتوعاي سۋ قويماسى ارقىلى ۇلكەن الماتى ارناسىمەن كەلەدى. ياعني ارناداعى سۋدىڭ كولەمى مەن اعىسىندا, ءتىپتى ساپاسىندا تۇرعان ماسەلە جوق. داۋ سۋدى اۋىلدارعا ءبولىپ جەتكىزەتىن, ياعني قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالارعا قاتىستى تۋىندايتىن كورىنەدى. ياعني سۋ تاسىمالداۋعا قاتىستى تاريفتەر رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ال ايماقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قاجەتتى سۋمەن جابدىقتاۋدى «قازسۋشار» مەكەمەسىنىڭ الماتى فيليالى مەن «ۇلكەن الماتى كانالى» سەرىكتەستىگىنىڭ فيليالى جۇزەگە اسىرادى ەكەن. دەرەك بويىنشا, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى بەكىتكەن تاريف بويىنشا «قازسۋشار» مەكەمەسى سۋارمالى ەگىستىككە قاجەتتى سۋدىڭ ءار تەكشە مەترىنە 0,787 تەڭگە الادى. جانە بۇل شىعىننىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت جاباتىن كورىنەدى. ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى شىعىندارىن سۋبسيديالاۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 661,2 ملن تەڭگە بولىنگەن-مىس.
ايتپاقشى, الماتى وبلىسىنداعى سۋارمالى ەگىستىككە قاجەتتى سۋ كوزدەرىنىڭ تاپشىلىعى قولدان جاسالىپ وتىر دەگەن پىكىردىڭ دە جانى بار سياقتى. ماسەلەن, «كازگيپروۆحوز ينستيتۋتى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى اناتولي ريابتسەۆ بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا باسقا وبلىستارمەن سالىستىرعاندا وبلىسقا تيەسىلى سۋ رەسۋرستارى اناعۇرلىم قولايلى, سەبەبى وڭىردە تاۋ سۋىنىڭ ۇلەسى جەتكىلىكتى دەگەن ويدا.
– كەدەرگىلەردىڭ كوبىن ءوزىمىز قولدان جاساپ وتىرمىز. ياعني بۇل سالاعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنگەن جوق. ماسەلەن, سوڭعى 30 جىلدا الماتى وبلىسىندا جاڭا ارنالار, سۋ قويمالارى سالىندى دەگەندى ەستىدىڭىز بە؟ ەسكىلەرىنىڭ ءوزىنىڭ توزىعى جەتكەن, ولار بۇگىندە قايتا جابدىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا اۋماقتاعى سۋ جۇمساۋدىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى 75 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن تومەندەدى, – دەيدى ا.ريابتسەۆ.
الماتى وبلىسى
