قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, بەلگىلى ءبىر ۇلتقا, ۇلت ازاماتىنا ءتان دۇنيە, ادامي قادىر-قاسيەتتى, ياعني حالىق عاسىرلار بويى جيناقتاعان ۇلتتىق قۇندىلىعىن ءتانىپبىلۋى باستى تالاپ بولىپ تانىلارى ءسوزسىز دەپ بىلەمىن.
قازاق حالقىنىڭ وسىنداي دارىپتەۋگە, قاستەرلەۋگە, دامىتۋعا تۇرارلىق ۇلتتىق رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارى تۋرالى ۇلاعاتتى, قۇندى ويلارىن حالىق يگىلىگىنە جاراتىپ, كەلەشەك ۇرپاققا, ەل-جۇرتقا يە بولار ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە نەگە قولدانباسقا؟ قايسىبىر حالىقتىڭ نەمەسە ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ جاراتىلىستان الاتىن ءوز تاريحى مەن ورنى بار ەكەنى داۋسىز. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ايرىقشا اتاۋعا تۇراتىن قاسيەتتى جەردىڭ ءبىرى – «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي-قورىعى.
«تاڭبالى» مۋزەي-قورىعى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى قاراباستاۋ اۋىلىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا قاراي 4 شاقىرىم جەردە, الماتى قالاسىنان 170 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.
ايماقتا 5 000-عا جۋىق IX-XIV – قولا ءداۋىرى, V-VIII – ەجەلگى تەمىر ءداۋىرى, VI-XVI – ورتا عاسىر جانە XVII-XIX – جاڭا كەزەڭ پەتروگليفتەرى, جۇزگە تارتا ءارتۇرلى ۋاقىتقا جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردەن – ب.ز.د. حIII-حIV عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءحىح–حح عاسىرلارعا دەيىنگى كەڭ ارالىقتاعى كەزەڭدەرمەن مەرزىمدەلەتىن قونىستار, قورىمدار, ەجەلگى تاس قاشاۋ ورىندارى, پەتروگليفتەر مەن عۇرىپتىق قۇرىلىستاردان (قۇربان شالاتىن جەرلەر) تۇرادى.
يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن شاتقالداعى جارتاس بەتتەرىندەگى پەتروگليفتەر سىرى ءالى دە قۇپياعا تولى ەكەنى انىق. 1957 جىلى العاش رەت ارحەولوگ اننا گەورگيەۆنا ماكسيموۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تاڭبالى» كەشەنىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى مەن قابىرلەرگە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەدى. سونىمەن قاتار تاڭبالىداعى جارتاس سۋرەتتەرى جانە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا ا.گ.مەدوەۆ, ا.ن.مارياشەۆ, ب.ج.اۋبەكەروۆ, ا.س.ەرمولاەۆا, ا.ە.روگوجينسكي, يۋ.ا.موتوۆ, ا.ا.گورياچەۆ, س.ا.پوتاپوۆتار سىندى ارحەولوگيا جاناشىرلارى ءىز سالىپ, تىڭ اقپاراتتارىمەن ءبولىسىپ, ماقالالارىن جاريالادى. بەرتىن كەلە جاس بۋىن زەرتتەۋشىلەر ا.س.سادۋاقاسوۆ, ر.ق.شاريپوۆ, ب.ا.جەلەزنياكوۆتاردىڭ «جەتىسۋدىڭ جارتاس ونەرى» اتتى بىرلەسكەن جيناعى دا جارىققا شىقتى.
سونداي اق جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ جارتاس ونەرى ەسكەرتكىشتەرىن, ونىڭ ىشىندە ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ, عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمى وزىندىك ۇلەستەرىن قوسۋدا.
«تاڭبالى» قورىعى بالقاش كولى جانە شۋ وزەنىنىڭ سۋ ساعاسى بولەتىن شۋ-ىلە تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىن جايلاپ جاتىر. بۇل شاعىن تاۋ تىزبەكتەرى دولانقارا, قۇلجاباسى, كىندىكتاس, حانتاۋ, اڭىراقاي, تاڭبالى شاتقالدارى جانە كوپتەگەن ۇساق تاۋى شوعىرلانعان مەكەن.
اشىق دالا مەن ۇساق تاستى الاسا تاۋلى جەرلەردە ەرەكشە جانە سيرەك كەزدەسەتىن, قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن رەگەل قىزعالداعى, يۋنونا كۋشاكەۆيچا, جەتىسۋلىق نەدزۆەتسكي, البەرت قىزعالداعى, كولپاكوۆسكي قىزعالداعى, سونىمەن قاتار مۇندا سورتاڭ دالا توپىراعىندا وسەتىن جۋساندى - ءداندى شوپتەردەن جەرگىلىكتى تابيعاتقا ءتان وسىمدىكتەر قاتارىندا سۇر جۋسان, بەتەگە جانە اقسەلەۋدى تاعى دا باسقا كوپتەگەن وسەتىن وسىمدىكتى كەزدەستىرۋگە بولادى.
قازىرگى تاڭدا انىقتالعان قۇستاردىڭ 24 ءتۇرى, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن 11 قۇس ءتۇرى: بۇركىت, يتەلگى, دالا قىرانى, بيدايىق, جىلان جەگىش قىران, قاراقۇس, دۋاداق, جورعا دۋاداق, قىلقۇيرىق بۇلدىرىق, قاراباۋىر بۇلدىرىق, بەزگەلدەكتى وسى وڭىردەن جولىقتىرۋعا بولادى.
وسىعان وراي ءاربىر قورىق-مۋزەيدىڭ, اسىرەسە دۇنيەجۇزىلىك مۇراجايلار تىزىمىنە ەنگەن مۋزەيدىڭ نەگىزگى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – مۇرا نىساندارىنىڭ تۇتاستىعى مەن تازا تابيعيلىعىن ساقتاۋ جانە قالىڭ كوپشىلىككە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتتا بيىل دا اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, جارتاستاعى جادىگەرلەردى ساقتاۋ, مەنەدجەرلەر بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تاڭبالى مۇراسىن ناسيحاتتاۋ باستى نازاردا ەكەنى ايقىن. ءبىرتۇتاس وتكىزىلەتىن سەمينار, شىعارىلاتىن باسىلىمدار, كونفەرەنتسيالار, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى كەشەندى تۇردە وتكىزىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاريحي نىسانداردى قولداۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان باعدارلاماسى اياسىندا بيىل «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ ساپار ورتالىعىندا مۋزەي ۇجىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. سول جيىنعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, سۋرەتشى-قالپىنا كەلتىرۋشى, «وستروۆ-كرىم» عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى ق.التىنبەكوۆ, حيميك-رەستوۆراتور ل.ف.چارلينا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ە.روگوجينسكي, قر ەڭبەك سىڭىرگەن تۋريزم قىزمەتكەرى, ەكسكۋرسوۆود-ادىسكەر ب.ورازىمبەتوۆا, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانە دوكتورى س.نيگماتوۆا, «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك ساۋلەت توبىنىڭ جەتەكشىسى ل.بەيسەنباەۆا, حيميك-رەستوۆراتور ق.يسكاكوۆ, ساۋلەتشى ح.يمانبەكوۆا قاتىستى. «تاڭبالى» كەشەنىن اباتتاندىرۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى بويىنشا الداعى ءۇش جىلدا اتقارىلاتىن جوسپارلى جۇمىستار تالقىلاندى. ناتيجەسىندە, بەلگىلەنگەن ءىس-شارالار بويىنشا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ ورتاڭعى اۋماعىندا باستالىپ تا كەتتى.
الماتى وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ جاۋاپتى ماماندارى «تاڭبالى» ساپار ورتالىعىنا ارنايى كەلىپ, الماتى-بىشكەك اۆتوجولىن كۇردەلى جوندەۋ كەزىندە سامسى, تارعاپ اۋىلدارى ماڭىنداعى كەزدەيسوق تابىلعان كونە جادىگەرلەردى مۋزەي قورىنا وتكىزدى. ءار كەزەڭدەردى قامتيتىن قىش ىدىستار, توستاعاندار, جەبەلەر, سۇيەك ءمور تابانى, قولا سىرعا فراگمەنتتەرى, تەمىر پىشاق, كۇمىس ساقينا, دوڭگەلەك قولاينا, مونشاق, قۇمىرا تۇتقاسى سىندى تاريحي جادىگەرلەر مۋزەيدىڭ قوسالقى قورىن ءوز قۇندىلىعىمەن تولىقتىرا ءتۇستى.
سونىمەن قاتار ەرىكتى جادىگەر تاپسىرۋشى ەرىك سارسەنبەكوۆ الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى جامبىل اۋىلىنىڭ تاۋ بوكتەرلەرىنەن كەزدەيسوق تاپقان قولا ءداۋىر قازانىن «مۋزەيگە سىي» اكتسياسى اياسىندا «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنا سىيعا تارتتى.
قورىتا ايتقاندا, ءتۇرلى ويلارمەن, تۇجىرىمدى اڭگىمەنىڭ توركىنىنە اينالعان «تاڭبالى» مۇراسى ءالى دە تىڭ زەرتتەۋلەرگە اشىق الاڭ ەكەنى انىق. تاريحىڭ تۇگەندەلمەي, بولاشاعىڭنىڭ بولمايتىنى تاعى بار. وسى تۇرعىدا كەڭ دالا توسىندەگى سىرلار مەن سيقىرعا تولى دۇنيەلەرىمىزدى تاۋىپ, زەرتتەپ, زەرەگە ەنگىزۋ الداعى ماقسات. وتكەنىمىزگە جاناشىر بولۋ بارىمىزگە پارىز دەپ بىلەمىن. تاڭبامىزدىڭ تانىمى امسە ايشىقتانا بەرسىن دەپ تىلەيىك.
ماديار امىرعاليەۆ,
«تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى
