تانىم • 10 تامىز، 2022

تاڭبالى تانىمى

59 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى عالامدانۋ كەزەڭىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن، ىزگى داستۇرلەرىن ناسيحاتتاۋ جولىنداعى ماقساتىمىز – ۇلتتىق سانامىزدى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ. ۇلتتىق تاربيە، جەكە تۇلعانىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمى مەن مىنەز-قۇلقىنىڭ قالىپتاسۋىنا، انا ءتىلىن، اتا تاريحىن، ءتول مادەنيەتىن مەڭگەرىپ جانە ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى بويىنا ءسىڭىرۋ نەگىزىندە قالىپتاسادى دەپ قاراستىرعانىمىز دا ءجون بولار.

قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، بەلگىلى ءبىر ۇلتقا، ۇلت ازاماتىنا ءتان دۇنيە، ادامي قادىر-قاسيەتتى، ياعني حالىق عاسىرلار بويى جيناقتاعان ۇلتتىق قۇندىلىعىن ءتانىپ­بىلۋى باستى تالاپ بولىپ تانىلارى ءسوزسىز دەپ بىلەمىن.

قازاق حالقىنىڭ وسىنداي دارىپتەۋگە، قاستەرلەۋگە، دامىتۋعا تۇرارلىق ۇلتتىق رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارى تۋرالى ۇلاعاتتى، قۇندى ويلارىن حالىق يگىلىگىنە جاراتىپ، كەلەشەك ۇرپاققا، ەل-جۇرتقا يە بولار ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە نەگە قولدانباسقا؟ قايسىبىر حالىقتىڭ نەمەسە ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ جاراتىلىستان الاتىن ءوز تاريحى مەن ورنى بار ەكەنى داۋسىز. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ايرىقشا اتاۋعا تۇراتىن قاسيەتتى جەردىڭ ءبىرى – «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي-قورىعى.

«تاڭبالى» مۋزەي-قورىعى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى قاراباستاۋ اۋىلى­نىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا قاراي 4 شاقىرىم جەردە، الماتى قالاسىنان 170 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.

ايماقتا 5 000-عا جۋىق IX-XIV – قولا ءداۋىرى، V-VIII – ەجەلگى تەمىر ءداۋىرى، VI-XVI – ورتا عاسىر جانە XVII-XIX – جاڭا كەزەڭ پەتروگليفتەرى، جۇزگە تارتا ءارتۇرلى ۋاقىتقا جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردەن – ب.ز.د. حIII-حIV عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءحىح–حح عاسىرلارعا دەيىنگى كەڭ ارالىقتاعى كەزەڭدەرمەن مەرزىمدەلەتىن قونىستار، قورىمدار، ەجەلگى تاس قاشاۋ ورىندارى، پەتروگليفتەر مەن عۇرىپتىق قۇرىلىستاردان (قۇربان شالاتىن جەرلەر) تۇرادى.

يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن شاتقالداعى جارتاس بەت­تەرىندەگى پەتروگليفتەر سىرى ءالى دە قۇپياعا تولى ەكەنى انىق. 1957 جىلى العاش رەت ارحەولوگ اننا گەورگيەۆنا ماك­سي­موۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تاڭبالى» كە­­شەنىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى مەن قا­بىر­لەرگە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەدى. سونىمەن قاتار تاڭبالىداعى جارتاس سۋرەت­تەرى جانە ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىستارىنا ا.گ.مەدوەۆ، ا.ن.مارياشەۆ، ب.ج.اۋبەكەروۆ، ا.س.ەرمولاەۆا، ا.ە.روگو­جينسكي، يۋ.ا.موتوۆ، ا.ا.گورياچەۆ، س.ا.پو­تاپوۆتار سىندى ارحەولوگيا جاناشىرلارى ءىز سالىپ، تىڭ اقپاراتتارىمەن ءبولىسىپ، ما­قالالارىن جاريالادى. بەرتىن كەلە جاس بۋىن زەرتتەۋشىلەر ا.س.سادۋاقاسوۆ، ر.ق.شاريپوۆ، ب.ا.جەلەزنياكوۆتاردىڭ «جەتىسۋدىڭ جارتاس ونەرى» اتتى بىرلەسكەن جيناعى دا جارىققا شىقتى.

سونداي اق جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ جارتاس ونەرى ەسكەرتكىشتەرىن، ونىڭ ىشىندە ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ، عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمى وزىندىك ۇلەستەرىن قوسۋدا.

«تاڭبالى» قورىعى بالقاش كولى جانە شۋ وزەنىنىڭ سۋ ساعاسى بولەتىن شۋ-ىلە تاۋ­لارىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىن جايلاپ جاتىر. بۇل شاعىن تاۋ تىزبەكتەرى دولان­قارا، قۇلجاباسى، كىندىكتاس، حانتاۋ، اڭىراقاي، تاڭبالى شاتقالدارى جانە كوپتەگەن ۇساق تاۋى شوعىرلانعان مەكەن.

اشىق دالا مەن ۇساق تاستى الاسا تاۋ­لى جەرلەردە ەرەكشە جانە سيرەك كەزدەسە­تىن، قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن رەگەل قىزعالداعى، يۋنونا كۋشاكەۆيچا، جەتىسۋلىق نەدزۆەتسكي، البەرت قىزعالداعى، كولپاكوۆسكي قىزعالداعى، سونىمەن قاتار مۇندا سورتاڭ دالا توپىراعىندا وسەتىن جۋساندى - ءداندى شوپتەردەن جەرگىلىكتى تابيعاتقا ءتان وسىمدىكتەر قاتارىندا سۇر جۋسان، بەتەگە جانە اقسەلەۋدى تاعى دا باسقا كوپتەگەن وسەتىن وسىمدىكتى كەزدەستىرۋگە بولادى.

قازىرگى تاڭدا انىقتالعان قۇستاردىڭ 24 ءتۇرى، سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن 11 قۇس ءتۇرى: بۇركىت، يتەلگى، دالا قىرانى، بيدايىق، جىلان جەگىش قىران، قاراقۇس، دۋاداق، جورعا دۋاداق، قىلقۇيرىق بۇلدىرىق، قاراباۋىر بۇلدىرىق، بەزگەلدەكتى وسى وڭىردەن جولىقتىرۋعا بولادى.

وسىعان وراي ءاربىر قورىق-مۋزەيدىڭ، اسىرەسە دۇنيەجۇزىلىك مۇراجايلار تىزىمىنە ەنگەن مۋزەيدىڭ نەگىزگى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – مۇرا نىساندارىنىڭ تۇتاستىعى مەن تازا تابيعيلىعىن ساقتاۋ جانە قالىڭ كوپشى­لىك­كە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتتا بيىل دا اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ، جارتاستاعى جادىگەرلەردى ساقتاۋ، مەنەدجەرلەر بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ، تاڭبالى مۇراسىن ناسيحاتتاۋ باستى نازاردا ەكەنى ايقىن. ءبىرتۇتاس وتكىزىلەتىن سەمينار، شى­عا­رىلاتىن باسىلىمدار، كونفەرەنتسيا­لار، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى كەشەندى تۇردە وتكىزىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگىنىڭ تاريحي نىسانداردى قول­داۋ ماق­ساتىندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان باعدار­لا­ماسى اياسىندا بيىل «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ ساپار ورتالىعىندا مۋزەي ۇجىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. سول جيىنعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى، سۋرەتشى-قالپىنا كەلتىرۋشى، «وستروۆ-كرىم» عى­لىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى ق.التىنبەكوۆ، حيميك-رەستوۆراتور ل.ف.چارلينا، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ە.روگوجينسكي، قر ەڭبەك سىڭىرگەن تۋريزم قىزمەتكەرى، ەكسكۋرسوۆود-ادىسكەر ب.ورازىمبەتوۆا، گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانە دوكتورى س.نيگماتوۆا، «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك ساۋلەت توبىنىڭ جەتەكشىسى ل.بەيسەنباەۆا، حيميك-رەستوۆراتور ق.يسكاكوۆ، ساۋلەتشى ح.يمانبەكوۆا قاتىستى. «تاڭبالى» كەشەنىن اباتتاندىرۋ، قالپىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى بويىنشا الداعى ءۇش جىلدا اتقارىلاتىن جوسپارلى جۇمىستار تالقىلاندى. ناتيجەسىندە، بەلگىلەنگەن ءىس-شارالار بويىنشا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا جۇ­مىستارى «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنىڭ ورتاڭعى اۋماعىندا باستالىپ تا كەتتى.

الماتى وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇ­رانى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ جاۋاپتى ما­ماندارى «تاڭبالى» ساپار ورتالىعىنا ارنايى كەلىپ، الماتى-بىشكەك اۆتوجولىن كۇردەلى جوندەۋ كەزىندە سامسى، تارعاپ ­اۋىلدارى ماڭىنداعى كەزدەيسوق تابىلعان كونە جادىگەرلەردى مۋزەي قورىنا وتكىزدى. ءار كەزەڭدەردى قامتيتىن قىش ىدىستار، توستاعاندار، جەبەلەر، سۇيەك ءمور تابانى، قولا سىرعا فراگمەنتتەرى، تەمىر پىشاق، كۇمىس ساقينا، دوڭگەلەك قولاينا، مونشاق، قۇمىرا تۇتقاسى سىندى تاريحي جادىگەرلەر مۋزەيدىڭ قوسالقى قورىن ءوز قۇندىلىعىمەن تولىقتىرا ءتۇستى.

سونىمەن قاتار ەرىكتى جادىگەر تاپسىرۋشى ەرىك سارسەنبەكوۆ الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى جامبىل اۋىلىنىڭ تاۋ بوكتەرلەرىنەن كەزدەيسوق تاپقان قولا ءداۋىر قازانىن «مۋزەيگە سىي» اكتسياسى اياسىندا «تاڭبالى» مۋزەي-قورىعىنا سىيعا تارتتى.

قورىتا ايتقاندا، ءتۇرلى ويلارمەن، تۇجى­رىمدى اڭگىمەنىڭ توركىنىنە اينالعان «تاڭبالى» مۇراسى ءالى دە تىڭ زەرتتەۋلەر­گە اشىق الاڭ ەكەنى انىق. تاريحىڭ تۇگەن­دەلمەي، بولاشاعىڭنىڭ بولمايتىنى تاعى بار. وسى تۇرعىدا كەڭ دالا توسىندەگى سىرلار مەن سيقىرعا تولى دۇنيەلەرىمىزدى تا­ۋىپ، زەرتتەپ، زەرەگە ەنگىزۋ الداعى ماقسات. وتكەنىمىزگە جاناشىر بولۋ بارىمىزگە پارىز دەپ بىلەمىن. تاڭبامىزدىڭ تانىمى امسە ايشىقتانا بەرسىن دەپ تىلەيىك.

 

ماديار امىرعاليەۆ،

«تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردادا Astana Marathon-2022 وتەدى

ەلوردا • بۇگىن، 12:16

سوماليدە جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 10:25

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:13

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

ۇقساس جاڭالىقتار