– شاكە, اڭگىمە باسىن ءوزىڭىز قۇرىپ, نەگىزىن قالاعان بايولكەلىك «اتبەگىلەر» وداعى جايىنان باستاساق...
– بايولكەلىك «اتبەگىلەر» وداعى 1998 جىلى العاش قۇرىلدى. قازىر 12 سۇمىندا (اۋىلدا) بولىمشەلەرى بار. وتكەن جىلدارعى ەسەپ بويىنشا وداققا 12 مىڭداي ادام مۇشە بولىپ ىلەستى. ءبىزدىڭ مىندەت – ات باپتاۋعا نيەت ەتكەن جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ, كەيبىر جاعدايدا ولاردىڭ قۇقىن قورعاۋ, بايگە-جارىس كەزدەرىندە ات جارىس ەرەجەسىنىڭ دۇرىس اتقارىلۋىن قاداعالاۋ, تورەلىك ايتۋ, ت.ب.
ال ءبىز اكىمشىلىك-قۇقىقتىق تۇرعىدان 1995 جىلى قۇرىلعان جالپى موڭعوليا «اتبەگىلەر» وداعىنا باعىنامىز. وداق ءتورت جىلدا ءبىر رەت ۇلكەن قۇرىلتاي وتكىزىپ, تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشىپ وتىرادى. قازىرگى تاڭدا وداقتىڭ جولداۋىمەن تاجىريبەلى اتبەگىلەر جاپونيا, كورەيا, اقش, ەۋروپا ەلدەرىنە بارىپ, سول جاقتىڭ جۇيرىك جىلقىلارىن باپتاۋ ىسىمەن اينالىسىپ ءجۇر.
– جۇيرىك باپتاۋمەن اينالىساتىندار كوپ شىعار؟
– ەكىنىڭ ءبىرى جۇيرىك ات ۇستايدى. جۇيرىك باپتاۋشىلاردىڭ كوبەيگەنى سونشالىق, ولاردى ىرىكتەۋ ءۇشىن وداق 1999 جىلدان باستاپ, ايماقتىق بولىكتەرگە ءبولىپ, باسەكە-بايگە جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىز باتىس ايماقتىق بولىككە جاتامىز. ياعني مەملەكەتتىك ۇلى باسەكەگە قاتىسۋ ءۇشىن ايماقلىق بايگەدەن الدىڭعى قاتاردان كورىنۋىمىز كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەۋروپالىق ەلدەردىڭ فۋتبولى كوپتەگەن ديۆيزوننان نەمەسە ليگالاردان ءوتىپ كەلىپ, چەمپيوناتقا قاتىساتىنى سياقتى دۇنيە.
– بايولكەلىك اتبەگىلەردە ايماقتىق باسەكەدەن وزعان جۇيرىك بار ما؟
– وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ قازاق ازاماتتارى ايماقتان ات وزدىرا الماي تۇرمىز. بىراق ءبىز تاجىريبە جيناقتاپ, قازاق اتبەگىلەرىنىڭ دە شاما-شارقىن دامىتۋ ءۇشىن ايماقتىق باسەكەنى ءوز جەرىمىزدە ۇيىمداستىرىپ ءجۇرمىز. نەبىر سايگ ۇلىكتەر كەلدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, وتكەن جىلدارى تەك التى جاستان جوعارى ۇلكەن اتتار ساناتىنا ىلىنگەن 1 394 جۇيرىك بايگە جولىنا شىقتى.
– بايگە جولىنىڭ قاشىقتىعى قانشا؟
– ەلىمىزدەگى ەرەجە بويىنشا: ۇلكەن اتتار 25-26 شاقىرىمعا, ايعىر 22-24 شاقىرىمعا, بەستى اتتار 20-22 شاقىرىمعا, دونەن 17-19 شاقىرىمعا, قۇنان 15-17 شاقىرىمعا, تاي 12 شاقىرىمعا جارىسادى.
– مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ايماقتا الا جازداي, اپتا سايىن ات جارىسى وتەدى ەكەن. بىراق وسىنىڭ ءبارىن قورىتىندىلايتىن, جىلىنا ءبىر رەت ۇيىمداستىرىلاتىن ايماقتىق رەسمي بايگە چەميونات دەگەن بار ما؟
– ايماقتىق چەمپيونات دەسەك تە بولادى, جىل سايىن ناۋرىز مەيرامى كەزىندە رەسمي تۇردە الامان بايگە وتكىزەمىز. ايماق اتبەگىلەرى سوڭعى جىلدارى جازعى, كۇزگى, قىسقى, كوكتەمگى جارىس تۇرلەرىنە ارناپ جۇيرىكتەرىن باپتايتىن ادەت تاپتى. ءتىپتى قازىرگى تاڭدا قىسقى ات جارىس ءتۇرى قاتتى قارقىن الىپ بارادى.
– قىسقى جارىسقا قانداي جۇيرىك تۇرلەرى قاتىسادى؟
– قىسقى جارىسقا تەك ايعىر جارىستىرىپ ءجۇرمىز. سەبەبى ايعىر قىستا كۇيەكتەن شىعادى, ياعني بوس بولادى. سونى پايدالانىپ جۇيرىك ايعىرلاردى جارىستىرىپ, كىمدە قانداي جۇيرىك ايعىر بارىن انىقتاپ, ارى قاراي سەلەكتسيالاۋ جۇمىستارىنا پايدالانامىز.
– بايولكەلىك قازاقتار تاريحىندا تانىمال, ۇرپاق جالعاسقان اتبەگىلەر اۋلەتى بار شىعار؟
– ءبىزدىڭ سەنگىل دەيتىن اۋىلدا قادىل ايداۋباي ۇلى دەيتىن اتبەگى اعامىز تۇرادى. وسى كىسىنىڭ وتباسى – اكەدەن بەرى جالعاسقان اتبەگىلەر اۋلەتى. ءبىز ايماقتىڭ سوڭعى 80 جىلدىق تاريحىنا ساراپتاما جاساپ كوردىك. وسى جىلدارى سەنگىل اۋىلىنىڭ اتبەگىلەرى ەڭ كوپ بايگە العان ەكەن. مىسالى, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ايداۋباي اقساقال 3 دۇركىن باس بايگەگە يە بولسا, ونىڭ ءىسىن جالعاعان بالاسى قادىل باپتاعان جۇيرىكتەر 2 دۇركىن باس جۇلدەگە يە بولىپتى. ياعني اكەلى-بالالى اتبەگىلەر 5 دۇركىن توپ جارىپتى. ودان كەيىن 80-جىلدارى دۇنيەدەن وتكەن اتاقتى كۇنگەيباي اتبەگىنىڭ بالالارى, ودان قالدى نەمەرەلەرى دە ات باپتاپ, ۇلكەن جارىستاردا بايگە الىپ ءجۇر.
– سىزگە توتەسىنەن ءبىر سۇراق قويسام. قوبدا بەتىن مەكەندەپ وتىرعان قازاقتاردىڭ قولىنداعى جىلقىنىڭ تەك-تۇقىمى قاي نەگىزدەن جانە موڭعول جىلقىسىنان ايىرماشىلىعى قانداي؟
– ءبىزدىڭ بايولكەلىك قازاقتاردىڭ جىلقىسى التاي جىلقىسى تۇقىم-ءتۇرىنىڭ جۇراعاتى. قولدانىس ەرەكشەلىگىنە كەلەر بولساق, تاۋ جىلقىسى. اسىرەسە كۇدىر, تاستى-تاۋلى, قاتتى قىرتىستى جەردە ءومىر سۇرۋگە بەيىم, تەرىسى قالىڭ كوبىرلى, سۋىققا ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى. ال موڭعول جىلقىسىنىڭ تەرىسى جۇقا بولادى. ىشكى ولكەدەگى موڭعول جىلقىسى دالانىڭ كەرقۇلانىمەن تابيعي تۇردە بۋدانداسقان جاڭا تيپ رەتىندە بەلگىلى. سونداي-اق گوبى سياقتى ءشول جىلقىلارى شاپقاندا العاشقى تەبىنى قاتتى بولادى. ءبىزدىڭ جىلقىلاردىڭ العاشقى تەبىنى باياۋ بولعانىمەن, ەتى قىزعان سايىن شابىسى ارتادى, وتە ءتوزىمدى, ورتا ەكپىنمەن ۇزاققا سىلتەيدى.
– قازاقتىڭ بايىرعى ات باپتاۋ ءتاسىلى مەن موڭعولدىڭ جۇيرىك باپتاۋ تاسىلىندە قانداي ايىرماشىلىقتار بار؟
– وسى تاقىرىپ بويىنشا ءبىرشاما زەرتتەۋ جاساپ كوردىم. نەگىزىنەن العاندا بىردەي, بىراق جەرگىلىكتى تابيعاتتىڭ وزگەشەلىگى, اۋا رايى, جەر جاعدايىنا بايلانىستى ات باپتاۋ ىسىندە ازداعان ايىرماشىلىق بار. اسىرەسە قازاقتىڭ كونە ءتاسىلى كوپ جاعدايدا موڭعولدارمەن سايكەس كەلمەيدى. مىسالى, موڭعولدار ات سۋىتپايدى, ونىڭ ورنىنا قان الادى.
موڭعول اتبەگىلەرى جۇيرىكتى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە سايكەستىرىپ باپتاي الادى. بىزدە ول جاعى كەمشىن. ەكىنشىدەن, موڭعولدار ات باپتاعاندا جەمدى كوپ قولدانادى. سوڭعى كەزدە دارىمەن باپتايتىن ءادىس-ءتاسىل تاۋىپ الدى. سول سياقتى موڭعولداردىڭ جۇيرىك اتتان تەرى الۋ ءادىسى دە باسقاشا. بۇلار كوبىندە بىتەۋ, جابىق تەر الادى, قازاقتار اشىق, جاداعاي تەر الامىز. ەرتەرەكتە ءوزىم كورگەن قازاق اتبەگىلەرى جۇيرىگىن ءمىنىپ ءجۇرىپ باپتايتىن. ياعني ونى كۇدىر جەرمەن جۇرگىزىپ تابان-تۇياعىن جەتىلدىرەتىن. ال موڭعولدار قانداي جاعدايدا دا جۇيرىكتى ءمىنىس ۇستىندە باپتامايدى. اشىعىن ايتار بولسام, موڭعول اتبەگىلەرىنەن ۇيرەنەتىن دۇنيە وتە كوپ.
– موڭعولدار ات سۋىتپايدى دەدىڭىز, ال سىزدەر قالاي سۋىتاسىزدار؟
– جۇيرىك اتتى سۋىتۋدى ءبىزدىڭ جاقتا «ات تىنىقتىرۋ» دەيدى. ياعني جۇيرىكتى تىنىقتىرۋ, ول ءۇشىن اۋەلى قان اينالىمىن قالپىنا كەلتىرىپ, بويىنداعى زورىعىن شىعارامىز. بىزدە كوپ جاعدايدا قاڭتارىپ بايلاپ تىنىقتىرادى, ەكىنشى ءتاسىل تاڭ اسىرادى. تاڭاسىرۋدى تولىق تىنىقتىرۋ دەپ ايتامىز.
تاڭاسىرۋ ءتاسىلى – توق, سەمىز, قوڭدى جۇيرىكتەردى سۋىتقانعا قولايلى. مۇندايدا ات سۋىتۋدىڭ نەگىزىنەن ءۇش مەزگىلى بولادى. ول اتتىڭ قانشالىقتى ارىق-سەمىزدىگىنە بايلانىستى. ەگەر جول ءجۇرىپ كەلگەن اتتى كۇن باتىپ بارا جاتقان كەزدە وتقا قويسا – كۇن تالاستىرىپ سۋىتۋ, جاتاردا قويسا – قازانسۋىت, تاڭعا جۋىق جىبەرۋدى تاڭاسىرۋ دەيدى.
جىلقى سۋىماسا, قانى بۇزىلىپ, ارقاسى ءىسىپ, جۇدەپ-جادايدى. توق كۇيىندە شاپسا تەزەگى اۋدارىلىپ كەتەدى دە, دەرەۋ ولەدى. ويتكەنى توق ىشەكتەگى جىلقىنىڭ تەزەگىنىڭ ۇلكەندىگى جاس بالانىڭ جۇدىرىعىنداي جانە ءتورت بۇرىشتى بولادى. ەگەر ول كۇشپەن اۋدارىلىپ كەتسە, ءپىشىنىن وزگەرتە المايدى دا, ىشەكتەن جۇرمەي تۇتىعىپ تۇرىپ قالادى.
– بايىرعى قازاق اتبەگىلەر ۇعىمىندا «جۇيرىك قىرلاۋ» دەگەن ءتاسىل بارىن بىلەسىز. بۇل ءتاسىلدى قازاقستاندىق اتبەگىلەر قولدانا قويمايدى, ال سىزدەر جاقتا بۇل ءتاسىل قالاي اتقارىلادى؟
– بۇل ءتاسىلدى ءبىزدىڭ جاقتا قولدانادى. بۇل باپتىڭ ىشىندەگى باپ. ياعني ات باپتاۋدىڭ شىڭى. كەيبىر اتبەگىلەر باپتاعان جۇيرىگىنىڭ شابىسىن جوعارى ەكپىندە تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قولدانىپ جاتادى. ءبىزدىڭ اتبەگىلەر جۇيرىك ءىشىن تارتقان, تولىق بابىنا كەلگەن سوڭ بارىپ قىرلايدى. ياعني باپتاۋدىڭ ورتا شەنىندە ىسكە اسىرادى. بىراق بۇل ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى.
– جوعارىدا ءسىز جەرگىلىكتى جىلقى تۇقىمىنا «تاۋ جىلقىسى» دەگەن ات بەردىڭىز, بۇل تۇقىمنىڭ باسقا جىلقىلاردان قانداي ەرەكشەلىگى بار؟
– تاۋ جىلقىسىنىڭ باسقا جىلقىلارعا قاراعاندا تۇياعى بەرىك بولادى. ەكىنشى ەرەكشەلىگى الدى ەڭكىش, ارتى بيىك, تىرسەك ءسىڭىرى وتە مىقتى كەلەدى. جۇيرىكتەرىنىڭ ارتى الشاق بىتەدى. ارتىنان قاراعاندا الدىڭعى اياعى بۇتىنىڭ اراسىنان تولىق كورىنىپ تۇرادى. تاۋ-تاسقا كوپ جۇرگەندىكتەن بۇلشىق ەتى جۇمىر, بۇلتيىپ, شىعىڭقى تارتادى. دەنە ءپىشىنى ءارتۇرلى كەلەدى. قىزا شاباتىندار ۇزىن, قابىلان دەنەلى, ال شىعا سالما جۇيرىكتەر ءتورتبۇرىش, تەكشە, الدى-ارتى تەڭ, دوڭگەلەك دەنەلى بولادى. كۇدىر جۇيرىكتەر قويان دەنەلى كەلەدى. سول سياقتى سىلەۋسىن پوشىمدىلار دا كەزدەسەدى. قۇلان, تارپاڭ بىتىمدىلەر ورەن جۇيرىك دەپ ەسەپتەلەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الدى ەڭكىش جۇيرىكتى ءورشىل جۇيرىك دەپ باعالايدى. ونىڭ دەنەسى ۇزىن, الدىڭعى اياقتارى قىسقا, ارتقى اياعى ۇزىن ەڭكىش دەنەلى بولادى.
– ءسىز اڭگىمە باسىندا «موڭعولدار ات سۋىتپايدى, ورنىنا قان الادى» دەدىڭىز, وسىنى تارقاتىپ ءتۇسىندىرىڭىزشى؟
– جىلقىدان قان الۋدى كەز كەلگەن ادام اتقارمايدى. قاندى تەك وتاشى عانا الادى. ەگەر جۇيرىكتەن قان العاندا ءسال قيىس كەتسە, ول جىلقى مۇگەدەك بولىپ قالادى. شىنىن ايتايىن, ءبىزدىڭ ولكەدە جۇيرىكتەن شەبەر قان الاتىن ادام وتە از. سوندىقتان دا قان الۋعا قۇمار ەمەسپىز. ونىڭ بەر جاعىندا ءبىز تاۋلى سالقىن جەردە ءومىر سۇرەمىز. سالقىن جەردە ات تەز سۋيدى. ال ىستىق ءشولدى ايماقتا ەرىكسىز جۇيرىك سۋىتۋ ءۇشىن قان الۋ تاسىلىنە جۇگىنەدى.
– بايولكەلىك اتبەگىلەر, ياعني سىزدەر جەرگىلىكتى تاۋ جىلقىسىنا سەلەكتسيا جۇرگىزىپ, جۇيرىك تۇقىم الۋ جاعىن قاراستىرىپ كورمەدىڭىزدەر مە؟
– وسى ماسەلە بويىنشا ءوزىمىزدىڭ اتبەگىلەرمەن اقىلداسىپ ءجۇرمىز. بىزگە بۋدانداسپاعان تازا تۇقىم كەرەك. ىشكى جاقتان موڭعول جىلقىلارىن اكەلۋگە بولار ەدى. بىراق ولاردىڭ ءوزى ەكىنشى بۋدان تۇقىم. ونداي جىلقىدان ءۇشىنشى رەت جاقسى تۇقىم شىقپايدى. ناقتىراق ايتقاندا, قانداي جۇيرىك تۇقىم ءۇشىنشى تۇقىمىندا گەندىك قاسيەتىن ساقتاي المايدى. سول سەبەپتى ايعىر ءوزىنىڭ ءۇيىرىنىڭ گەنىن ساقتاۋ ءۇشىن كىندىگىنەن تاراعان ۇرعاشى بايتالعا شاپپايدى عوي.
سوندىقتان ءبىز ويلانا كەلە, وزىمىزبەن كورشى ايماقتا «تەس» تۇقىمى دەيتىن جىلقى بار. ونىڭ ارعى ءتۇبى ءبىزدىڭ جىلقىلار سياقتى سايان تاۋىنان باستاۋ الادى. وسى جاقتان جۇيرىك تۇقىمدى ايعىر ساتىپ اكەلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
