قارجى • 09 تامىز، 2022

بانكتەردىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان نەسيە اينالىمدا يگىلىككە جارايدى

369 رەت كورسەتىلدى

ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى سترەستىك اكتيۆتەردەن ارىلۋ ءۇشىن جاقىندا عانا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، ەندى زاڭدى تۇلعا مەن كاسىپورىنداردىڭ «ۋلى» كرەديتىن جەكە ينۆەستورلار دا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان ەدى. جالپى العاندا، مەملەكەت سترەستىك اكتيۆپەن كۇرەسكە بەلسەنە كىرىستى. ويتكەنى جۇمىس ىستەمەي تۇرعان نەسيە­لەر بانككە دە، ەكونوميكاعا دا ۇلكەن زيان شەككىزەدى. تۇپكى زار­دابى اۋىر بولار تۇيتكىلمەن قا­ىردەن باستاپ اينالىسقان ابزال. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى سوڭعى 5 جىلدا قار­جى ينستيتۋتتارىنداعى سترەستىك اكتيۆتەر كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي قىس­قارعانىن ايتادى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىر سترەستىك اكتيۆتەردىڭ كولەمى سەكتوردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندىرمەيدى. سول سەبەپتى باستى مىندەت رەتىندە «سترەستىك اكتيۆتەردى وتكىزۋدىڭ نارىقتىق تەتىكتەرىن دامىتۋ» جوسپارى العا شىقتى.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفور­مالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا سترەس­تىك اكتيۆتەر دەڭگەيىن تو­مەن­دەتۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ، بۇعاتتالعان اكتيۆتەردى ەكونو­ميكالىق اينالىمعا قايتارۋ قاجەت، الايدى ول نارىقتىق نەگىزدە عانا جۇ­زەگە اسىرىلۋعا ءتيىس دەگەن ەدى.

2017 جىلدان باستاپ قازاقستاندا سترەستىك اكتيۆتەردى تومەندەتۋ بويىنشا تۇبەگەيلى شارالار قابىلداندى. ناتيجەسىندە بانك سەكتورىنىڭ سترەس­تىك اكتيۆتەرىنىڭ مولشەرىن ايتار­لىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى، باعالاۋ بويىنشا 2017 جىلدان بانك جۇيەسى نەگىزىندە سترەستىك اكتيۆتەردىڭ مولشەرى 7،7 ترلن تەڭگەدەن 2022 جىلدىڭ ورتاسىنا 2،4 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەگەن.

«وتكەن جىلداردا بانك سەكتورىندا جيناقتالعان جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆتەردىڭ جوعارى كولەمىنە بايلانىستى پروبلەمالاردىڭ باسىم بولىگى شەشىمىن تاپتى نەمەسە رەتتەۋ پروتسەسىندە. 2021 جىلدىڭ باسىندا سترەستىك اكتيۆتەردىڭ بانكتەر مەن سابۇ-نىڭ بالانسىندا بولۋى­ن 5 جىلعا دەيىن شەكتەيتىن رەتتەۋ شارالارى قابىلداندى، سونداي-اق سابۇ-نىڭ پروبلەمالىق قارىزداردى باسقارۋ جانە ەسەپتەن شىعارۋ بويىنشا، ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كاپيتالمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ ارقىلى وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلدى. اتالعان شا­رالار پروبلەمالىق اكتيۆتەردى قال­پىنا كەلتىرۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋگە جانە ولاردى ودان ءارى ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. ينۆەستورلار ءۇشىن سترەستىك اكتيۆتەردىڭ تارتىم­دى­لىعىن ارتتىرۋعا پروۆيزيالاردى قالىپ­تاستىرۋ پراكتيكاسىن جەتىل­دىرۋ جانە كەپىل مۇلكىن باعالاۋ قاجەت­تىلىگىن كورسەتكەن، 2019-2020 جىل­دارى جۇرگىزىلگەن ساپانى تاۋەلسىز باعالاۋ (AQR) ناتيجەلەرى بويىنشا قابىلداناتىن شارالار ىقپال ەتەتىن بولادى»، دەيدى و.قيزاتوۆ.

وسىعان بايلانىستى بانكتەر وز­دەرىنىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىن جاق­سارتۋ بويىنشا تۇزەتۋ شارالارىنىڭ جوس­پارىن ازىرلەپ، اگەنتتىكپەن كەلىسكەن.

«سونداي-اق اگەنتتىك بانكتەردىڭ ءوزىنىڭ كرەديتتىك پورتفەلدەرى بويىن­شا پروۆيزيالاردى ۋاقتىلى جانە تولىق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان رەتتەۋشى تالاپتارعا وزگەرىستەر قابىل­­دادى. بۇل تالاپتار 2022 جىلدان باس­تاپ قولدانىلادى. رەتتەۋ شارا­لارىنا قوسىمشا سترەستىك اكتيۆتەردىڭ دەڭگەيى جوعارى بانك­تەرمەن جۇمىس كۇشەيتىلدى، ولارمەن 2026 جىلعا قاراي سترەستىك اكتيۆتەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن 0،9 ترلن تەڭگەگە دەيىن قىسقارتۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋ ۇيعارىلاتىن جەكە جوسپارلار كەلىسىلدى. اتالعان بانكتەر كەپىلدەردى وتەۋ، ساتۋ، قارىزداردى ەسەپتەن شى­عارۋ جانە ساپاسىن جاقسارتۋ ەسە­بىنەن، ونىڭ ىشىندە پروبلەمالىق قارىزداردى 694 ملرد تەڭگە سوماسىنا ەسەپتەن شىعارۋ ەسەبىنەن ءىس-شارالار جوسپارىن 1 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 55%-عا ورىندادى»، دەيدى اگەنتتىك وكىلى.

سونىمەن قاتار بيىل بانكتەر جەكە تۇلعالاردىڭ پروبلەمالىق قا­رىزدارىنىڭ اعىمداعى دەڭگەيىن تومەندەتۋ بويىنشا جەكە جوس­پارلار جاساعان. بانكتەر رەتتەۋ جونىندەگى ءىس-شارالارمەن شامامەن 630 مىڭ قارىز الۋشىنى، ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جاتاتىن 84،7 مىڭ قارىز الۋشىنى قامتۋدى جوسپارلاپ وتىر. سالىقتىق شارالار شەڭبەرىندە 2020 جىلى سالىق زاڭناماسىنا بانك ونىڭ بەرەشەگىن ەسەپتەن شىعارعان كەزدە زاڭدى تۇلعالاردى سالىق تولەۋدەن بو­ساتۋدى، سونداي-اق پكق-دان سترەس­تىك اكتيۆتەردى ساتىپ الاتىن ينۆەس­تورلاردىڭ سالىقتارى بويىنشا شىعىستاردى ازايتۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر قابىلداندى.

قابىلدانعان شارالار رەتتەۋ­شىنىڭ اكتيۆتەردىڭ ءادىل قۇنىن باعالاۋ پراكتيكاسىن، بانكتەردىڭ سترەس­تىك اكتيۆتەرمەن جۇمىسى بويىنشا تالاپتاردى جاقسارتۋ جونىندەگى كە­شەندى جۇمىسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى، بۇل جيىنتىعىندا بارابار نارىقتىق قۇندى جانە مامىلەلەردىڭ اشىقتىعىن قالىپتاستىرادى.

ء«بىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا، سترەستىك اكتيۆتەردىڭ ورتاشا مولشەرى 2022 جىلى شامامەن 2،4 ترلن تەڭگەنى نەمەسە بانك جۇيەسى اكتيۆتەرىنىڭ 6،1%-ىن قۇرايدى. جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەردىڭ ۇلەسى بانك سەكتورىنىڭ جيىنتىق نەسيە پورتفەلىنىڭ 3،6%-ىن نەمەسە 0،8 ترلن تەڭگەگە تەڭ. وسى­لاي­شا، قازىرگى ۋاقىتتا بانك جۇيە­سى بويىنشا سترەستىك اكتيۆتەردىڭ دەڭگەيى قازاقستاننىڭ قارجى سەك­تورىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى ءۇشىن قاۋىپ توندىرمەيدى. الايدا بانك­تەر مەن سابۇ-نىڭ بالانستارىندا پروبلەمالىق كرەديتتەردى، سونداي-اق ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋ قاجەت جىلجىمايتىن م ۇلىك، جەر ۋچاسكەلەرى، وندىرىستىك نىساندار مەن جابدىقتار تۇرىندەگى ءوندىرىپ الىنعان م ۇلىك كىرەتىن سترەستىك اكتيۆتەردىڭ ءالى دە ايتارلىقتاي كولەمى ساقتالعان. وسىعان بايلانىستى نەگىزگى باسىمدىق – نارىق جاعدايىندا سترەستىك اكتيۆ­تەردىڭ ءوتىمدى نارىعىن دامىتۋ بولىپ سانالادى. بۇل بانكتەردى سترەستىك اكتيۆتەر دەڭگەيىن نەعۇرلىم بەلسەندى تومەندەتۋگە ىنتالاندىراتىن جانە بوساتىلعان كاپيتالدى ەكونوميكانى كرەديتتەۋگە جۇمسايتىن بولادى»، دەپ ءتۇسىندىردى و.قيزاتوۆ.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، سترەستىك اكتيۆتەردىڭ اعىمداعى كولەمى – نا­رىققا الەۋەتتى ينۆەستورلاردىڭ كىرۋى ءۇشىن تارتىمدى. حالىقارالىق تاجى­ريبە كورسەتكەندەي، سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بىرقاتار رەتتەۋشى، سالىقتىق جانە زاڭدىق كەدەرگىلەردى جويۋ قاجەت، سونىڭ سالدارىنان سترەستىك اكتيۆتەرگە سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىندا باعا الشاقتىعى پايدا بولادى.

2020-2021 جىلدارى اگەنتتىك باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ، حالىقارالىق ۇيىمدار مەن كونسۋلتانتتاردى تارتۋمەن سترەستىك اكتيۆ­تەردىڭ ءوتىمدى نارىعىن قۇرۋ ءۇشىن رەتتەۋشىلىك، سالىقتىق جانە قۇقىق­تىق كەدەرگىلەردىڭ جانە قاجەتتى تا­لاپ­تاردىڭ ەكونوميكالىق جانە زاڭ تۇرعىسىنان تالداۋىن جۇرگىزدى جانە ولاردى جويۋ بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەدى. ازىرلەنگەن ۇسىنىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ، اگەنتتىك ۇلتتىق بانكپەن جانە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ 2021 جىلعى قىركۇيەكتە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ازىرلەدى. زاڭ قارجى سەكتورىن نارىقتىق قاعيداتتاردا سترەستىك اكتيۆتەردەن تازارتۋدىڭ تۇراقتى تەتىك­تەرىن قۇرۋعا جانە ولاردى ەكونومي­كالىق اينالىمعا تارتۋعا باعىتتالدى.

ول زاڭعا مەملەكەت باسشىسى بيىل 4 شىلدەدە قول قويدى. ونىڭ ەرەجەلەرى 2022 جىلعى 4 قىركۇيەكتە قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.

«قازاقستان اكتيۆتەردى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ولاردى ەكونو­ميكا­لىق اينالىمعا تارتۋعا مۇددەلى ين­ۆەستورلاردىڭ كەڭ اۋقىمىنىڭ سترەس­تىك اكتيۆتەر نارىعىنا كەدەر­گىسىز قول جەتكىزۋى ءۇشىن جاعداي جا­ساۋى قاجەت. سونىمەن قاتار قازاق­ستان­دىق بانكتەرگە جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنا قارىزدار بويىنشا تالاپ ەتۋ قۇقىقتارىن رۇقسات بەرىلگەن ساتىپ الۋشىلار تىزىمىنە ەنگىزىلمەگەن، كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعالارعا بەرۋگە تىيىم سالىندى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبە زەرتتەلدى. اتاپ ايتقاندا، ەو ەلدەرىندە، جالپى العاندا، قارىزدار بويىنشا تالاپ ەتۋ قۇقىقتارىن باسقاعا بەرۋگە نەمەسە ساتۋعا ەلەۋلى شەكتەۋلەر جوق. قارىزداردى ساتۋ دا، ولاردى قايتا تابىستاۋ دا تەك رەتتەلەتىن سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتى بولىپ تابىلمايدى. الايدا كرەديتتەۋدىڭ ءوزى جانە قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋ كرەديتورلار مەن قارىز الۋشىلار مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتەتىن تالاپتار قولدانىلاتىن قىزمەت تۇرلەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىعان بايلانىس­تى زاڭدا جەكە ينۆەستورلاردى قوسۋ ارقىلى سترەستىك اكتيۆتەردى ۋاكىلەتتى ساتىپ الۋشىلاردىڭ قولدانىستاعى ءتىزىمىن كەڭەيتۋ كوزدەلەدى»، دەپ ءتۇسىن­دىردى ولجاس قيزاتوۆ.

بۇل رەتتە قارىز الۋشى جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋعا قۇقىعى بار تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلگەن پروبلەمالىق قارىزدارعا، كاسىپكەرلىك قىزمەتتى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جەكە تۇلعالارعا عانا قاتىستى بولادى، ياعني زاڭدا جەكە تۇلعالاردىڭ كرەديتتەرىن جەكە ينۆەستورلارعا ساتۋ كوزدەلمەگەن.

ينۆەستورلاردىڭ سترەستىك اكتيۆ­تەردىڭ جەرگىلىكتى نارىعى جونىندە جەتكىلىكتى ءبىلىمىنىڭ جانە (نەمەسە) سترەس­تىك اكتيۆتەرگە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قاجەتتى وپەراتسيالىق جانە تەحني­كالىق رەسۋرستارىنىڭ بولماۋى مۇم­كىن. وسىعان بايلانىستى سترەستىك اكتيۆ­تەردىڭ كەز كەلگەن نارىعىن دامى­تۋدا «سەرۆيستىك كومپانيالار» ياعني سترەستىك اكتيۆتەرگە قىزمەت كور­سەتۋ­دى جۇزەگە اسىراتىن جانە سترەس­تىك اكتيۆ­تەردىڭ مەنشىك يەلەرىنە مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋعا بايلانىس­تى قىز­مەتتەردىڭ بۇكىل سپەكترىن كور­سەتە­تىن كومپانيالار شەشۋشى ءرول اتقارادى.

زاڭدا ينۆەستورلارعا جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەرگە قىزمەت كور­سەتۋ جانە باسقارۋ قىزمەتتەرىن كور­سەتەتىن سەرۆيستىك كومپانيالار قۇرۋ كوزدەلەدى. جۇمىس ىستەمەيتىن كرە­ديتتەردى جەكە ينۆەستورلارعا ساتۋ كەزىندە سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن ەنگىزۋ ماڭىزدى، سەبەبى بۇل كومپانيالار پروبلەمالىق قارىز الۋشىلارمەن جۇمىس بويىنشا ءتيىستى جۇمىس تاجىريبەسىنە جانە قۇزىرەتكە يە بولادى.

تاعى ءبىر باسىم مىندەت – سترەستىك اكتيۆتەردى ساتۋ ءۇشىن تولىققاندى ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جانە سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ مەن ساتۋدىڭ قايتالاما نارىعىن قالىپتاستىرۋ. قازىر وسى ماقساتتا اگەنتتىك ۇلتتىق بانكپەن جانە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ، ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ تەحنيكالىق قولداۋىمەن بارلىق مۇددەلى ينۆەستورلار مەن سترەستىك اكتيۆتەردى ۇستاۋشىلار ءۇشىن اشىق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ جونىندەگى بىرىڭعاي پلاتفورمانى قۇرۋ بويىنشا جوبانى ىسكە اسىرۋدا. 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وپەراتسيالىق مودەل جانە وپەراتور ۇيىمى بەلگىلى بولادى، ول كەيىننەن ەلەكتروندى پلاتفورمانىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتەدى. بۇدان باسقا، ەلەكتروندى پلاتفورمانى قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى زاڭنامالىق وزگەرىستەر ايقىندالماق.

«سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ جونىندەگى بىرىڭعاي پلات­­فورما نارىقتىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا، سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋعا مۇددەلى ينۆەستورلاردىڭ بازاسىن كەڭەيتۋگە، سونداي-اق سترەس­­تىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ مەن ساتۋ­دىڭ قايتالاما نارىعىن قالىپ­تاستىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى»، دەپ قورى­تىن­دىلادى ولجاس قيزاتوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار