جۇكتەمەسى شەكتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەن
ۇلىلار ولكەسىنىڭ باس شاھارى سانالاتىن سەمەيدە قازىر 4 كوپىر حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ تۇر. ونىڭ بىرىمەن پويىزدار تەمىرجول ارقىلى جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالداپ ەكونوميكاعا قان جۇگىرتسە, تاعى ەكەۋىمەن اۆتوكولىكتەر قاتىناپ, قالانىڭ ەرتىس وزەنىندەگى قوس جاعالاۋىن جالعاپ وتىر. مىنە وسى ەكى كوپىردىڭ ساپالى جوندەۋ كورمەگەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
اسىرەسە, كەزىندەگى سەمەي وبلىسىنىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ ءبىرى سانالعان اۆتو-جەگىن كوپىرىنىڭ قازىرگى جاعدايى كۇردەلى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 58 جىل بۇرىن, ياعني 1964 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن بۇل نىساننىڭ ەكسپلۋتاتسيالىق مەرزىمى الدەقاشان اياقتالعان. جىل سايىنعى جوسپارلى جوندەۋدەن ماردىمدى ناتيجە شىقپايتىنى دا سودان بولسا كەرەك. قازىر مۇندا كولىك ءنوپىرى 60-جىلدارى قۇرىلىس جوباسىندا قاراستىرىلعان كولەمنەن 60%-عا جوعارى. دەمەك كوپىردىڭ جۇكتەمەسى شامادان ارتىق.
اتالعان ستراتەگيالىق نىسان سوناۋ 2000 جىلداردىڭ باسىندا اپاتتى دەپ تانىلعان ەدى. سول ۋاقىتتا جەرگىلىكتى بيلىك تاۋلىك بويى جۇيىتكىپ جۇرەتىن كولىكتەردىڭ سالماعىنا بۇل ينفراقۇرىلىمنىڭ شىداس بەرمەيتىنىنە الاڭداپ, ونىڭ تەمىربەتوندى قۇرىلىمىن بولشەكتەۋدى كوزدەگەن بولاتىن. ايتسە دە جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ قۇنى شامامەن 200 ملن تەڭگەگە باعالانىپ, بۇل سول كەزەڭدەگى اقشا باعامىنا سايكەس قىمبات بولىپ شىقتى. وسىلايشا, وزەكتى ماسەلە جابۋلى قازان كۇيىندە قالعان ەدى. تەك جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەن سوڭ, ونىڭ وزىندە كوپىردىڭ ءار جەرى سىر بەرە باستاعاندىقتان جەرگىلىكتى شەندىلەرگە قوردالانعان پروبلەمانى قايتا قولعا الۋعا تۋرا كەلدى.
ايتالىق, بىلتىر تامىزدا ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىندە پليتالار مەن سۇيەنىشتەرى قيراپ, مۇندا كولىك قوزعالىسىنا شەكتەۋ قويىلعان بولاتىن. ابىروي بولعاندا, ادامداردىڭ ومىرىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ تۋىنداعان جوق.
«دۇرىس كۇتىپ بولماعاندىقتان بۇل كوپىر ابدەن ەسكىرىپ, توزىعى شىقتى. اكىمدىكتەگىلەر جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتىڭ دايىندالىپ جاتقانىن ەندى ايتىپ وتىر. بۇنى الدەقايدا ەرتەرەكتە قولعا الۋ كەرەك ەدى. بيۋدجەت قاراجاتىن ءوزىن اقتامايتىن قاجەتسىز جوبالارعا جۇمساعانشا, ودان دا وسىنداي اپاتتى نىسانداردى رەتكە كەلتىرۋگە باعىتتاعان ءتيىمدى», دەپ پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن قالا تۇرعىندارى.
ەسكى كوپىردىڭ قاسىنان جاڭاسى سالىنادى
دەسەك تە بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ شەشىمى دە تابىلعانداي. تاياۋدا اباي وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان ۇرانحاەۆقا جاڭا كوپىردىڭ جوباسى تانىستىرىلدى. ونى ەسكى كوپىردىڭ قاسىنان سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوبانىڭ قۇنى شامامەن 30 ملرد تەڭگەدەن اسادى. وتكەلدىڭ ۇزىندىعى 1 شاقىرىمعا جۋىقتايدى. جاڭا كوپىردىڭ بەلورتاسى, ونىڭ ورنالاسۋى جوسپاردا جانە پروفيلدە كىرەبەرىس ۋچاسكەلەرمەن بىرگە جوبالانعان. ول اۆتو-جەگىن كوپىرىنەن 28,4 مەتر قاشىقتىقتا ەرتىس وزەنىنىڭ اعىسىنا قاراي تومەن ورنالاسادى.
ءتورت جولاقتى وتكەلدىڭ جالپى ۇزىندىعى – 1 350 مەتر. ونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ كىرەبەرىسى – 540 مەتر جانە كوپىردىڭ ۇزىندىعى – 810 مەتر. سونداي-اق ەنى 1 مەترلىك قاۋىپسىزدىك جولاقتارى مەن 2,25 مەتردەن تۇراتىن ەكى جۇرگىنشىلەر جولاعى قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل رەتتە اتالعان جۇرگىنشىلەر جولاعى قىزمەتتىك ماقساتقا ارنالاتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. ال جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ قوزعالىسىنا ىرگەلەس ورنالاسقان ەسكى كوپىردى بەرۋ كوزدەلگەن.
ءتيىستى جوندەۋ جۇمىستارى بيىل باستالماق. مەردىگەرلەر نىساندى 2025 جىلعا قاراي وتكىزۋدى مەجەلەپ وتىر. بىراق ماماندار قۇرىلىس جۇمىستارىن باستاۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى. اتاپ ايتقاندا, اۆتوجول كوپىرىمەن شەكتەسەتىن اۋماقتا تۇرعىن ءۇي سالۋ كوزدەلىپتى. الايدا جاۋاپتى ۆەدومستۆوداعىلار بۇل كوپىردىڭ قۇرىلىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى دەپ سانايدى.
سەمەيدىڭ سيمۆولىنداعى سەلقوستىق سالدارى
سەمەيدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان اسپالى كوپىردىڭ قانداي كۇيگە جەتكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. راس, قالاعا كەلەتىن كەز كەلگەن تۋريست ونىڭ ماڭىندا ەستەلىك فوتوعا تۇسۋگە قۇمار. كوپشىلىگى ونى ىستانبۇلداعى بوسفور كوپىرىنە ۇقساتىپ جاتادى. انادولىداعى ەگىزىنەن باستى ايىرماشىلىعى – ارحيتەكتۋرالىق كوركەمدىگى بىردەي بولعانىمەن ونىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ وتكەن ءاربىر جولاۋشى ونداعى جولدىڭ ساپاسىن بۇكىل ءون بويىمەن سەزە الادى. بۇلاي دەيتىنىمىز, 2001 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن نىسان ۇزاق جىل قاراۋسىز قالىپ, ونىڭ جولدارى شۇرىق-تەسىككە اينالدى. جەرگىلىكتى جاۋاپتى باسقارما «جوندەمەدى» دەپ ايتا المايمىز, جوندەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ-اق كوردى. بىراق تا بۇل كوپىردىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار ءارى قۇرىلىس كەزىندە جول جابىنى وزگەشە تەحنولوگيامەن توسەلىپتى. مۇنىڭ بارلىعى ەسكەرىلمەگەن سوڭ اسپالى وتكەلدىڭ جولى ءار جەرىنەن جامالعان قۇراق كورپەگە اينالعانداي.
وسىدان 1-2 اي بۇرىن سەمەيگە كەزىندە اتالعان جوبانى ىسكە اسىرعان جاپونيالىق كومپانيانىڭ وكىلدەرى كەلىپ, ءتول تۋىندىلارىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا قانىققان ەدى. مۇنداي كورىنىسكە تاپ بولامىز دەپ ويلاماعان كۇنشىعىس ەلىنىڭ ماماندارى شاھاردىڭ باستى سيمۆولىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسۋگە دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى.
اسپالى كوپىردىڭ پيلوندارىنىڭ بيىكتىگى – 98,5 مەتر, ۇزىندىعى – 1 086 مەتر (750 م – اسپالى بولىگى) جانە ىرگەلەس جولداردىڭ ۇزىندىعى – 14,5 شاقىرىم. بەس ينفراقۇرىلىمدىق جول وتپەسى, ءۇش جەراستى وتكەلى جانە كوپىردىڭ استىندا دەمالىس ايماعى بار.
مۇندا كولىك قوزعالىسىنىڭ 6 جولاعى ەسكى كوپىردىڭ, ەل ىشىندەگى جولداردىڭ, حالىقارالىق جولداردىڭ, ونىڭ ىشىندە ومبى – ءنوۆوسىبىر باعىتىنداعى كۇرە جولدىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەسە دە قۇرىلىس اياقتالعاننان كەيىن كوپىرگە قىزمەت كورسەتىلمەي بۇل جول جابىنىنىڭ ايتارلىقتاي ناشارلاۋىنا اكەلدى. تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە ونىڭ كۇتىمىنە ارنالعان قاراجاتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعى جول توسەمىنىڭ بۇزىلۋىنا, مەتالل قۇرىلىمدارىنىڭ كورروزياسىنا, ليفتىلەردىڭ, ەلەكتر جابدىقتارى مەن ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوقتى.
«ITOCHU Corporation جانە IHI Infrastructure System Co, Ltd كومپانياسىنىڭ ماماندارى ورتالىق تاس جولدىڭ سىرتقى جابىنىن كەسۋ جۇمىستارىن باستاۋعا نيەتتى. كوپىر جابىنىنىڭ جانە بايلانىستىرۋشى تۇيىندەردىڭ جالپى جاعدايىن انىقتاۋ ءۇشىن التى جەردەن بولىكتەر زەرتتەۋگە الىنادى. جۇمىستىڭ بۇل ءتۇرى 2 ايدىڭ ىشىندە اياقتالۋعا ءتيىس. الىنعان ۇلگىلەر زەرتحانالىق سىناماعا جىبەرىلەدى. سونداي-اق توزۋ مەن كورروزيانى مەحانيكالىق جانە حيميالىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن كابەل ۇلگىلەرى الىنادى. ولاردىڭ دا ناتيجەلەرى شامامەن ەكى ايدا بەلگىلى بولادى», دەلىنگەن قالالىق اكىمدىك تاراتقان اقپاراتتا.
تۇتاستاي العاندا, اسفالت جابىنى مەن كابەلدىڭ جاعدايىن تەكسەرۋ جۇمىستارى جىل سوڭىنا دەيىن جالعاسادى. وسىدان كەيىن عانا جۇمىس كولەمى جانە ولاردىڭ كۇردەلىلىگى انىقتالادى. تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسىنە سايكەس قورىتىندى بەرىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتى ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر.
الدىن الا بولجام بويىنشا جوبالاۋ جۇمىستارى جىل سوڭىنا دەيىن باستالۋعا ءتيىس. وعان كەم دەگەندە التى اي قاجەت. ال قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى كەلەسى جىلدىڭ اياعىندا نەمەسە 2024 جىلى شەشىلمەك. بۇدان كەيىن جوبانىڭ قاي بولىگىن جاپون تاراپى, ال قايسىسىن قازاقستاندىق تاراپ قارجىلاندىراتىنى تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
جىلجىمالى كوپىردىڭ ارتىقشىلىعى
بۇل ورايدا وبلىس ورتالىعىندا 2000 جىلدارعا دەيىن تاعى دا ءبىر كوپىر جۇمىس ىستەگەنىن ايتا كەتەيىك. 90-شى جىلداردىڭ باسىندا قالادا پونتون كوپىرى, ياعني جىلجىمالى قۇرىلىمداردان تۇراتىن وتكەل اشىلىپ, ونىڭ كومەگىمەن كولىك قۇرالدارى كوكتەمنەن باستاپ قار تۇسكەنگە دەيىن قوس جاعالاۋعا قاتىناپ جۇرەتىن. ونىڭ ارتىقشىلىعى سول, «جاڭا سەمەيدىڭ» حالقى ورتالىققا لەزدە جەتىپ, ۋاقىت ۇتتىرمايتىن. ياعني پونتون كوپىرىمەن بەيبىتشىلىك ارالى (بۇرىنعى تۇيەمويناق ارالى) ارقىلى كيروۆ كوپىرىنەن ءوتىپ, قالانىڭ ورتالىق اۋدانىنا جەتۋدىڭ قىسقا جولى قاراستىرىلعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, جاڭا عاسىردىڭ باسىندا كوپىردىڭ قىزمەتى توقتاپ, وتكەلدىڭ بارلىق 8 سەكتسياسى بولشەكتەلگەن كۇيدە زاتون اۋدانىنداعى كەمەجايدىڭ قويماسىنا جىبەرىلدى. 90-شى جىلدارداعى ەكونوميكالىق قىسپاقتىڭ كەسىرىنەن اتالعان كوپىردىڭ مەتالل قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىر بولىگى تونالىپ, سول سەكىلدى بارلىق سەكتسياسىنىڭ كورپۋستارى بۇلىنۋمەن بىرگە ەلەكتر جابدىقتارى تولىعىمەن ۇرلانىپ تىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارمەنىمەن بيىل سەمەي ءوڭىرى اباي وبلىسى بولىپ, قايتا جاڭارۋعا مۇمكىندىك الدى. ەندى سەمەيلىكتەر ەلىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر لايىقتى شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتە.
اباي وبلىسى
