«كوپ اتاقتى قارا جەرگە جەرلەندى,
ءوشىپ ءبىتتى, اتى دا جوق ەلدە ەندى.
سۇيەگى دە توپىراققا اينالىپ,
ەندى قالعان بار قىزىعىن جەر كوردى.
ناۋشارباننىڭ جاقسى ىسىمەن
قالدى اتى,
جەر جۇزىندە بولماسا دا ءتان زاتى.
جاقسىلىق قىل, ەرتەڭ ءوزىڭ
كەتكەندە –
«تۇك قالمادى» دەمەسىن جۇرت
الباتى...».
(جانەتقان تۇتقابەك اۋدارماسى).
اقىن وسى ەكى شۋماقتا جوعارى بيلىكتە وتىرعانداردىڭ حالىقتىڭ جاعدايىنا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە دۇرىس پيعىل تانىتپاسا, سوڭى وكىنىشپەن اياقتالاتىنىن ەسكەرتپە رەتىندە ايتىپ وتىرعانىن ەستى وقىرمان بىردەن اڭدايدى. سول ءۇشىن دە ول VI عاسىردا پارسىدا بيلىك ۇستاعان ءادىل پاتشا ناۋشارباننىڭ ءىس-ارەكەتىن ۇلگى ەتەدى. ءتىپتى ونىڭ جوعارىداعى ەكى شۋماعىنان «پاتشا بولساڭ, ناۋشاربانداي ءادىل بول» دەگەن پايىم شىعادى. ايتقىسى كەلگەنى دە سول ويدىڭ ۇشىعى.
ءومىرىنىڭ 30 جىلىن ەل ارالاپ, جەر كورۋمەن وتكىزگەن ول كۇللى اراب ساحاراسىن, مىسىر ەلىن, سولتۇستىك افريكاعا, سوسىن شىعىستا قاشقارعا دەيىن ات باسىن تىرەگەن جيھانگەز. ساپارعا كوپ شىققانى ونىڭ ءار تاقىرىپتا جىر جازۋىنا كومەكتەستى. ول ءوز كوزىمەن كورگەن ۇلى وقيعالاردى, جوقشىلىق پەن اشارشىلىق, سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتى تۋىندىلارىنا ارقاۋ ەتە ءبىلدى. كوپ جىل بويى جيناعان تاجىريبەسى مەن تۋما تالانتى ونى «گۇلستان» اتتى كەسەك تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋىنە جول اشتى. اتالعان شىعارما سودان بەرى پارسى ادەبيەتىنىڭ, قالا بەردى جاھان ادەبيەتىنىڭ رۋحاني جاۋھارىنا اينالدى. «گۇلستان» ارقىلى ول كەي قوعامدىق قۇبىلىستارعا, ءومىر شىندىعىنا عىلىمي كوزقاراسپەن باعا بەرگىسى كەلەدى ءارى سول ماقساتىن ورىندايدى. «گۇلستاننىڭ» ء«بىر داۋگەرمەن بايلىق جانە كەدەيلىك تۋرالى تالقى» دەگەن تاراۋىنداعى ەكى كەيىپكەردىڭ تايتالاسىن, جەكە كوزقاراسىن سيپاتتاۋ ارقىلى سول قوعامداعى باي مەن كەدەيدىڭ, بار مەن جوقتىڭ ءسوزىن بىزگە جەتكىزگەن.
«ەي, بۇلبۇل, ءسۇيۋدى ۇيرەن ءپارۋانادان,
كۇيىپ كەتتى, تۇك تە جوق قالعان ودان.
كۇيگەندىگىن داۋلايتىندار
ەشتەڭەدەن حابارسىز,
ارمانىنا جەتىپ ءولدى ول,
كىمنەن سۇراپ الارسىز.
وي-قيالدان, جورامالدان
ءتاڭىر بيىك تۇرادى,
ايتقان جانە ەستىگەننەن,
جورامالدان تىم ارى».
«گۇلستاندا» قيالىڭدى ۇشتايتىن, ءتىپتى ارعى عاسىرلارعا جەتەلەيتىن اڭىزدار مەن ءاپسانالار جەتەرلىك. ءبىز وسى كىتاپتى وقىپ وتىرىپ, مىناداي قىسقا اڭگىمەگە تاپ بولدىق. ء«بىر ءدىندار باسىن جاعاسىنىڭ ىشىنە تىعىپ, قيال تەڭىزىنە باتىپ كەتكەن ەدى. ول بۇل كۇيدەن قالپىنا كەلگەندە, دوستارىنىڭ ءبىرى ازىلدەپ: «سەن بارىپ سەرۋەندەگەن گۇلباقشادان بىزگە قانداي تارتۋ اكەلدىڭ؟» دەپ سۇراپتى. سوندا ول: «ەسىمدە قالعانى گۇلباقشاعا بارا سالا ەتەگىمدى گۇلمەن تولتىرىپ, دوستارىما ۇسىنايىن دەگەن ەدىم, بىراق سوندا جەتىپ بارعاندا, گۇلدىڭ حوش يىسىنەن ماس بولىپ, ەتەگىم قولىمنان شىعىپ كەتىپتى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى». اڭداپ وتىرساق, بۇندا ادام بالاسىنىڭ تابيعاتتىڭ ءاربىر وزگەشە جاراتىلىسىنىڭ, قۇبىلىسىنىڭ الدىندا ەش دارمەنسىز ەكەنىن سيپاتتايدى.
«گۇلستاندى» سول داۋىردە ويشىلدار مەن عالىمدار التىن اقشاعا تەڭەگەن ەكەن. بۇعان اتالعان شىعارمانىڭ ۇنەمى قولدان قولعا ءوتىپ, وقىرماندى ويلاندىرۋعا, ىزگىلىك پەن جاقسى قاسيەتكە, باي بولۋعا ۇندەۋىندە بولسا كەرەك. سول كەزدە جۇرت جاقسى كورگەن ءبىر ويلى ادام بولسا, ول – ساعدي شىعار. ول «گۇلستاننىڭ» جازىلۋ سەبەبىن بىلاي تارقاتادى: ء«بىر كۇنى كەشتە ءوتىپ كەتكەن زايا كۇندەرىمدى ويلاپ, ومىرىمە اشىندىم دا, كوڭىل سارايىنىڭ ەدەندەگى تاستارىن كوز جاسىمنىڭ الماس تامشىسىمەن تەستىم. ءارى ءوز الىمشە وسى بايىتتەردى جازا باستادىم», دەيدى.
سول بايىتتەردىڭ ءبىرى مىناۋ ەدى:
ء«ار تىنىس ءومىردى ۇرلار ءار قادامىڭ,
كوردىم مەن ودان تۇك تە قالماعانىن.
ۇيقىمەن ەلۋ جىلىم ءوتتى سولاي,
بەس كۇندىك قالدى ءومىرىڭ ەڭ سوڭعى وراي.
كوشۋگە سوڭعى سىرناي سالعاندا جار,
ارتىلماي جۇگىڭ قالسا, ارمان بولار.
جاڭادان ءبىر عيمارات سالساڭ ەگەر,
سەن كەتكەن سوڭ راحاتىن ۇرپاق كورەر.
ءومىر – قار تامىزداعى جاتقان ەرىپ,
يەسى سەزبەي وينار قۋىپ جەلىك.
بازارعا پۇلسىز بارعان الارمانداي,
وكىنبە, قالتا سيپاپ قالعان جانداي».
«گۇلستاننىڭ» اۆتورى وسى ەڭبەگى تۋرالى ءبىر سوزىندە: «وقىرمانداردىڭ ءلاززاتتانۋى جانە اۋەسكەرلەردىڭ مەيىرىن قاندىرۋ ءۇشىن «گۇلستاندى» جازىپ شىعۋعا بەكىندىم. ونىڭ بەتتەرىنە كۇز جەلىنىڭ راقىمسىز قولى قاستىق جاساي المايدى», دەگەن اشىق كوزقاراسىن ايتادى.
«العانمەن ءبىر قۇشاق گۇل باققا كىرىپ,
ەرتەڭ-اق سولىپ بىتەر اپتاپ ۇرىپ.
قالاتىن قازىنا بوپ ماڭگى ويىڭدا,
ءبىر بەتىن «گۇلستاننىڭ» ساقتا ءبىلىپ».
پاتشا كوڭىل وقىرمان ءۇشىن, ءبىز ءۇشىن «گۇلستان» كىتابى پارسىنىڭ گۇلزارىندا جايقالعان گۇل سياقتى. ونىڭ حوش ءيىسى, ادامعا سىيلار ءلاززاتى تىم وزگەشە بولعانى داۋسىز. ول تازا جۇرەكتەن شىقتى, مەيىرىم كۇتكەن قوعامعا ءوز ءسوزىن ايتا الدى, جەتكىزدى. وسى شىعارماداعى 9-حيكاياتتا اراب پاتشالارىنىڭ ءبىرىنىڭ ولەر الدىنداعى وكىنىشى حاقىندا جىر وربىتەدى, ءسوز سوڭىندا ء«وتتى ءومىرىم ناداندىققا بايلانىپ», دەيدى. نەتكەن راقىمسىز وكىنىش. سوسىن ساعدي اقىماق تا ەسەرسوق پاتشا مەن ۋازىرلەردى دە نازاردان تىس قالدىرمايدى, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ تەرىس ەكەنىن, ءتۇبى وكىنىشكە اپارىپ سوعارىن دا قايتا-قايتا ەسىنە سالىپ وتىرادى. «اقىماق شامىن بەكەر كۇندىز جاعار, ال كەشتە مايشامى جوق تۇلدىر قالار», دەپ اششى تىلمەن سىنايدى.
41-حيكاياتتا تاريح تۋرالى مىناداي وقيعانىڭ بەتىن اشادى: «ەسكەندىر رومنان باتىس پەن شىعىستىڭ جەرىن قايتىپ الدىڭ؟ بۇرىنعى پاتشالاردىڭ قازىناسى مەن اسكەرلەرى سىزدەن كوپ بولسا دا, مۇنداي جەڭىسكە جەتە الماعان ەدى؟» دەپ سۇراپتى ادامدار. سوندا ول: «قۇداي تاعالانىڭ جاردەمىمەن ءاربىر ەلدى العاندا سول ەلدىڭ حالقىن رەنجىتپەدىم, پاتشالارىنىڭ جاقسى جاعىن ايتتىم, باسقا ەشتەڭە دەمەدىم دەپتى», دەگەن ەپيزودتى العا تارتادى. وقىپ وتىرساڭىز, «گۇلستاننىڭ» قۇدىرەتى ونىڭ جاي كوركەم ەڭبەك ەمەس, ادامنىڭ ىزگىلىگى مەن جاقسى قاسيەتتەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرۋعا قۇلشىنعان تاماشا وقۋلىق ەكەنىن سەزىنەسىز.
12-حيكاياتتا مىناداي عاسىر ءسوزى وقىرمانعا ايتىلادى: « ۇلىقپاننان: «ادەپ-يبانى كىمنەن ۇيرەندىڭىز؟» دەپ سۇراپتى بىرەۋ. ول: «ادەپسىزدەردەن ۇيرەندىم, ويتكەنى ولاردىڭ قىلىقتارىنداعى كوڭىلىمە جاقپاعان سوراقىلىقتارىن ءوزىم ىستەپ قويۋدان ساقتاندىم», دەپتى». ساعدي كىم دە كىم جامان ادامنىڭ ءىس-ارەكەتىن كورسە, ونى ءوز جاقسىلىعىمەن ۇيالتسىن دەگەن ۇلى يدەيانى العا تارتادى. سوسىن بۇل ەڭبەكتە ادامداردىڭ قاناعات قىلۋ, ادامگەرشىلىك, ەڭبەككە ۇيرەنۋ, ىسىراپشىلدىقتان ساقتانۋ, عىلىم-ءبىلىم ۇيرەنۋ, ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەۋ تۋرالى كەڭەستەر ايتادى, ونى جاي ايتىپ قانا قويماي, كوڭىلگە قونىمدى بولسىن دەپ ماعىنالى بايىتتەرمەن ايتادى.
ارادا قانشا عاسىر وتسە دە, «گۇلستان» كۇن سايىن بيىكتەپ, ونىڭ باعاسى ارتا ءتۇستى. زامانا اعىسىندا اساۋ تولقىندارعا قارسى ءجۇزىپ, تاريح بەتىنەن ويىپ ورىن العان بۇل ەڭبەكتىڭ كۇللى دۇنيە وقىرمانى ءۇشىن بەرەرى مول ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى.
