بۋ ءھام ۋ
«سوۆەرەندى» سورعانشا, سونى قولدانسىن! ءيا, ەلەكتروندى شىلىمنىڭ زيانى از دەپ تۇسىنەتىن ۇلكەندەر بار. ء«تايت» دەمەگەن سوڭ بوزبالالار بىلاي تۇرسىن, مەكتەپ تابالدىرىعىندا جۇرگەن كىشكەنتاي قىزدار دا ءدامىن تاتۋعا اسىق. ءيىسى دە ءاتىر سياقتى باۋراپ الادى ەمەس پە؟ سورعان سايىن سورلاپ جاتقانىن قايدان ءبىلسىن؟
«ەلەكتروندى تەمەكى مەن ايكوستىڭ شىلىمعا قاراعاندا زيانى از» دەگەن پىكىردىڭ جانساق ەكەنىن ارنايى زەرتتەۋلەر دالەلدەپ بەردى. وسى رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى قوعامدىق دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ورتالىعى باسشىسى سالتانات نازاروۆاعا حابارلاسقان ەدىك.
– ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ قۇرامىنا مانگو, جەمىس-جيدەك, كرەم سياقتى زاتتار قوسىلاتىندىقتان جاستاردى تەز باۋراپ الادى. شىن مانىندە, كوبىندە نيكوتين بار. شىلىمنان شىعاتىن اەروزولدىڭ قۇرامىندا نيكوتين, كانتسەروگەندى حيميكاتتار, ۇشپا ورگانيكالىق قوسىلىستار, وكپە اۋرۋىمەن بايلانىستى حوش يىستەر, نيكەل, قالايى جانە قورعاسىن سياقتى اۋىر مەتالدار بولۋى مۇمكىن. ۆەيپتىڭ قاپتاماسىنداعى نيكوتين جوق دەگەن جازۋعا بەيقام قاراۋعا بولماس. اقش-تا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ سول ەلدە ساتىلاتىن ۆەيپتەرىڭ 99 پايىزىندا نيكوتين بار ەكەنىن كورسەتتى.
تەمەكى شەگۋگە ارنالعان سۇيىقتىقتىڭ تەمپەراتۋراسى جوعارىلاعان كەزدە بۋ شىعارۋعا ارنالعان قىزدىراتىن قۇرىلعى ەرىن مەن اۋىز قۋىسىنىڭ شىرىشتى قابىعىن, سونداي-اق تىنىس الۋ جولدارىن كۇيدىرەدى. تەمەكى سۇيىقتىعىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن دياتسەتيل تىنىس الۋ جولدارىنىڭ شىرىشتى قابىعىن زاقىمدايدى, ونىڭ سالدارى تىنىس الۋدى تارىلتاتىن برونحيت بولۋى مۇمكىن.
نيكوتين قاتتى تاۋەلدى ەتىپ, جاسوسپىرىمدەردىڭ ميىنىڭ دامۋىنا زيان كەلتىرەدى دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ميدىڭ نازار اۋدارۋعا, وقۋعا, كوڭىل كۇيگە جاۋاپ بەرەتىن بولىگى زاقىمدالادى, – دەيدى سالتانات نازاروۆا.
ماماننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلدان باستاپ الەمدە EVALI دەپ اتالاتىن وكپە اۋرۋلارى كوبەيىپ جاتقان كورىنەدى. EVALI – ەلەكتروندى تەمەكى نەمەسە ۆەيپتىڭ اسەرىنەن بولاتىن وكپەنىڭ زاقىمدانۋى. باستاپقىدا ول VAPI (ۆەيپينگپەن بايلانىستى وكپە اۋرۋى) رەتىندە تانىمال ەدى. اقش-تىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ وكىلدەرى مەن عالىمدارى اۋرۋلاردىڭ نەگىزگى سەبەبىن ە دارۋمەنى اتسەتاتىمەن (كەيبىر ەلەكتروندى تەمەكىلەردىڭ قۇرامداس بولىگى) بايلانىستىرادى. ە دارۋمەنى اتسەتاتىنان بولەك, بۋعا اينالاتىن سۇيىقتىقتا ىقتيمال سەبەپتەر رەتىندە قاراستىرىلاتىن كوپتەگەن زات پەن ءونىم كوزدەرى بار ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون.
«ايكولار» ايكوس شەگە مە؟
قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ماماندارى ۇيىمداستىرعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ساۋالدامالارعا كوز جۇگىرتسەك, ەلەكتروندى تەمەكى ەڭ كوپ قولدانىلاتىن جاڭا تەمەكى ونىمدەرىنىڭ ءبىرى كورىنەدى. 11-15 جاستاعى بالالارعا جۇرگىزىلگەن «مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى مىنەز-قۇلقى» زەرتتەۋى كورسەتكەندەي, ەلەكتروندى تەمەكىنى تۇتىنۋشى وقۋشىلار سانى (سوڭعى 30 كۇندە تۇتىنعان) ولار ەسەيگەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن ايقىنداپ بەردى. اسىرەسە ۇلداردىڭ ۇلەسى باسىم. سونىمەن, سوڭعى 30 كۇندە كەم دەگەندە 1-2 كۇن ىشىندە ەلەكتروندى تەمەكى تۇتىنۋدىڭ تارالۋى ۇلدار اراسىندا 11 جاستان باستاپ 15 جاسقا دەيىن 3,5 ەسەگە, ال قىزدار اراسىندا 11 جاستان 15 جاسقا دەيىن ەكى ەسەگە ارتادى ەكەن. 15 جاستاعى ۇلداردىڭ 14 پايىزى جانە قىزداردىڭ 6 پايىزى ۆەيپتەردى قولدانىپ كورگەن.
ساۋالداما ناتيجەسىندە ەلەكتروندى تەمەكىنى قولدانۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى انىقتالدى. ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 75,6% پايىزى حوش يىستەردى ۇناتسا, 72,7 پايىزى تەمەكىمەن سالىستىرعاندا زياندى ەمەس دەپ ەسەپتەيتىن كورىنەدى.
بويجەتكەندەر اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكى سانگە اينالىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى قىزدار ءبىر-ءبىرىنىڭ تۋعان كۇنىنە ۆەيپ سىيلايتىن ء«داستۇر» پايدا بولىپتى. اسەم بەزەندىرىلىپ, كىشكەنتاي قۇتىعا, قوراپشاعا تولتىرىلعان بۇل ونىمدەر الدەبىر يننوۆاتسيا, ءساندى تاۋار رەتىندە كوزدىڭ جاۋىن الادى. ماسەلەن, ۆەيپتەردە باتارەيا زاريادى, كارتريدجدەگى ءونىمى قانشا قالعانىن كورسەتەتىن ينديكاتور-لامپا قاراستىرىلعان. سايكەسىنشە جاستار ونى دەۆايس, گادجەت دەپ تانيدى.
جالپى, IQOS-تەگىدەي تەمەكىنى قىزدىراتىن نەمەسە تەمەكىسى كارتريدجگە سىعىمدالعان ەلەكتروندى تەمەكىلەردى بالالارعا ساتۋعا ءبىرازدان تىيىم سالىنعان. سنيۋس سەكىلدى شاينالاتىن تەمەكى دە, ناسىباي دا تىيىمعا ىلىكتى. ال ۆەيپتەر جانە ونى تولتىرعىشتار زاڭنىڭ ولقىلىعىن پايدالانىپ نارىققا جول تارتتى. ول قانداي ولقىلىق؟ 2009 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس تەك تەمەكى (تاباك) جاپىراعىنان دايىندالاتىن ونىمدەردى عانا رەتتەيدى. «تەمەكى بۇيىمدارى – شەگۋ, سورۋ, شايناۋ نەمەسە يىسكەۋ ءۇشىن پايدالانۋعا دايىندالعان شيكىزات ماتەريالى رەتىندە تولىق نەمەسە ءىشىنارا تەمەكى جاپىراعىنان جاسالعان ونىمدەر» دەلىنگەن وندا.
ال جاستار بۋلاندىراتىنىنا قاراپ, «پاريلكا» دەپ اتايتىن ۆەيپتەردە تەمەكى-تاباك جوق, ول سينتەتيكالىق نيكوتينمەن (سن) تولتىرىلادى. ۇلتتىق زاڭنامادا سن تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. ءدال وسى كەمشىلىكتى «نيكپەك» ساتۋشىلار دا ءوز پايداسىنا جاراتادى. نيكپەك دەگەنىمىز – سنيۋستىڭ ورنىن باسقان, تەمەكىسى جوق ەلىتۋشى قوسپالاردان تۇراتىن فيلتر-پاكەت.
سوڭعى ۋاقىتتا تمد كولەمىندە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جاستاردىڭ ۆەيپ پەن نيكپەكتەن زارداپ شەگىپ, ۋلانۋ دەرەكتەرى كەزدەسەدى. كەيبىر ۆەيپتەر كوپ رەت سورۋعا ارنالعان. بۇلاردىڭ بارلىعى بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ستاندارتسىز, باقىلاۋسىز جاسالاتىندىقتان, وندا ناقتى قانشا نيكوتين بارى بەيمالىم. ماسەلەن, ءبىر دانا شىلىمدا ورتاشا ەسەپپەن 1-2 ميلليگرامم نيكوتين بولسا, ءبىر نيكپەكتە ونىڭ كولەمى ونداعان ەسە اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن.
جارناماسى جەر جارادى
– تەمەكى ىندەتى – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن ەڭ اۋىر كەسەلدىڭ ءبىرى. جىل سايىن تەمەكى زيانىنان 8 ملن-نان استام ادامنىڭ ءومىرى قيىلادى. ولاردىڭ 7 ملن-نان استامى – تەمەكى شەگۋشىلەر مەن بۇرىن تەمەكى تۇتىنعاندار, 1,2 ميلليونعا جۋىعى – تەمەكى شەكپەيتىن, بىراق تەمەكى ءتۇتىنىنىڭ اسەرىنە ۇشىراعاندار.
ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. تەمەكى ءوندىرۋ كومپانيالارىنىڭ بەلسەندى جارناما جۇمىسى جانە تەمەكى باعاسىنىڭ تومەن بولۋى الاڭداتادى. جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا تەمەكى شەگۋدىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى مىقتاپ قولعا الىنۋعا ءتيىس, – دەيدى س.نازاروۆا.
بۇعان دەيىن «تەمەكى تۇتىنىنەن ازات قازاقستان ءۇشىن» ۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ كوشباسشىسى ءجاميلا سادىقوۆا ەلەكتروندى شىلىمنىڭ اكتسيزىن قىمباتتاتۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
– قىزدىرىلاتىن تەمەكىنىڭ ءار داناسىنا اكتسيز ەنگىزۋدەن بولەك ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ جاقسى تاجىريبەسى بار – ەلەكتروندى شىلىم قۇرىلعىسىنىڭ قۇنىنان 50 پايىز الىم تولەنەدى. مىسالى, ءبىر رەت قولدانۋعا ارنالعان ەلەكتروندى شىلىمنىڭ باعاسى 2 مىڭ تەڭگە بولسا, اكتسيزى مىڭ تەڭگە بولادى. سونىڭ ەسەبىنەن قۇنى 3-3,5 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتايدى. ءبىز دە وسىنداي اكتسيز ەنگىزسەك, ەلەكتروندى شىلىمنىڭ قولدانىسىن شەكتەپ, سول شەكتەۋلى ساۋدانىڭ وزىنەن جاقسى تابىس كورۋگە مۇمكىندىك الامىز. ياعني ونداي ساياساتتان مەملەكەت ۇتادى. ۋكراينادا ەلەكتروندى شىلىم اكتسيزىنەن جىل سايىن 200 ملرد تەڭگەدەي كىرىس ءتۇسىپ وتىرعان. ءبىز جىل سايىن 80 ملرد تەڭگە كىرىس كىرگىزە الامىز. بۇدان تەك تاباك يندۋسترياسى عانا زارداپ شەگەدى.
ازىرگە ۆەيپتەردىڭ اينالىمىنا تىيىم سالىنباعاندىقتان, تەك دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسى كۇيىندە قالىپ كەلە جاتقاندىقتان, بۇل نارىقتان سالىق ءوندىرۋ كەرەك. ياعني نارىقتا بار كەزىندە جاقسى سالىق ءوندىرىپ قالۋ قاجەت. ول بيۋدجەتتىڭ كىرىسىنە تۇسەدى. ء«تۇتىنسىز» شىلىمعا تىيىم 2020 جىلى سالىندى. ەكى ايدىڭ ىشىندە تىيىم كۇشىنە ەندى دە, نارىق ودان اۋىر زارداپ شەككەن جوق. قازىر سول كەزدە ەلگە كىرگىزىلىپ ۇلگەرگەن قالدىعى ساتىلىپ جاتىر. كەيىن مۇلدە نارىقتان جوعالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قولداسا, ۆەيپتەردىڭ ساتىلىمىنا دا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تىيىم ورناتۋعا بولادى, – دەيدى ج.سادىقوۆا.
شەتەلدەگى احۋال
وتكەن عاسىردا باتىستا ەرلەردىڭ كوبى ترۋبكا مەن سيگارا تارتىپ, شىلىمعا سۇرانىس از بولىپتى. سودان اقش زاڭىنىڭ ولقىلىعىن پايدالانعان American Tobacco قوجايىنى دجەيمس ديۋك باسقا باعىتتى تاپتى. تەمەكىنى ايەلدەر مەن بالالارعا جارنامالاي باستادى. ءسويتىپ, دەگەنىنە جەتتى. نازىك بولمىس يەلەرى كوكشىل ءتۇتىندى تۇيدەك-تۇيدەك بۇرقىراتۋدى ەرلەرمەن تەڭ بولۋدىڭ, ال جاسوسپىرىمدەر ەرەسەك كورىنۋدىڭ نىشانى دەپ قابىلدادى. بۇل الەمدە اۋىر دەرتتىڭ بەلەڭ الۋىنا سوقتىردى. «تاريح قايتالانىپ جاتىر», دەيدى ساراپشىلار. جارناما ارقىلى ايەلدەر مەن جاستار اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋ وركەن جايدى.
جالپى, سينتەتيكالىق ىندەتتەن دامىعان ەلدەر قاتتى زارداپ شەگەدى. ۆەيپينگتىڭ كەڭ تارالۋى اقش-تا ادامداردىڭ وكپەسىنىڭ زاقىمدالۋىنا جانە ولىمىنە اكەلىپ سوقتىردى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى باستالعانعا دەيىن امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ۆەيپ پايدالانعانداردىڭ «وكپەنىڭ اۋىر كەسەلىنە» شالدىعۋىنىڭ 2 500-دەن استام وقيعاسى تىركەلدى. 50 ادام قايتىس بولعان. وسىعان وراي امەريكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ بۇل ءونىمدى شەكتەۋدى تاپسىرعان. نيۋ-يورك شتاتى 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىرىنشى بولىپ, ەلەكتروندى تەمەكىلەرگە تىيىم سالدى.
2020 جىلدىڭ باسىندا بۇكىل اقش-تا ەلەكتروندى تەمەكىلەرگە ارنالعان جۇپار تولتىرعىشتارى بار كارتريدجدەردىڭ كوپ ءتۇرىن ساتۋعا تىيىم سالىندى. شەكتەۋ جاستار كوپ تۇتىناتىن جالبىز, جەمىس-جيدەك, كامپيت دامىنە يە سۇيىقتىقتاردى قامتىدى. تەك سۇرانىسى شامالى تەمەكى جانە مەنتول ءيىسى شىعاتىن تولتىرعىشتار نارىقتا قالدى.
ال مەكسيكادا ەل پرەزيدەنتى ەلەكتروندى تەمەكى ساتۋعا تىيىم سالاتىن قاۋلىعا قول قويدى. تەمەكىگە قارسى كۇرەس تۋرالى جالپى زاڭداعى جاڭا رەتتەۋ اياسىندا جاڭا بۋىن تەمەكى ونىمدەرى سانالاتىن ەلەكتروندى تەمەكىلەردى بۇكىل ەلدە تاراتۋعا جانە ساتۋعا شەكتەۋ قويىلعان.
ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ كەسىرىنەن تەمىر توردىڭ ار جاعىنا توعىتىلعان الەمگە تانىمال باسكەتبولشى بريتتني گراينەردىڭ وقيعاسى ەل اۋزىندا ءجۇر. ول بيىل اقپاندا ماسكەۋ اۋەجايىندا كەدەن تەكسەرىسى كەزىندە ۇستالعان ەدى. كەدەنشىلەر جۇگىنەن رەسەيدە تىيىم سالىنعان ناشا مايى بار ۆەيپ قۇتىنى تاپقان. وقيعادان كەيىن اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى مەن كوپتەگەن امەريكالىق جۇلدىز كرەملدى گراينەردى بوساتۋعا شاقىرعان. بىراق سوت ونى كىنالى دەپ تانىپ, 9 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىردى. بۇعان قوسا 1 ميلليون رۋبل ايىپپۇل سالىندى. ب.گراينەر اقش قۇراماسى ساپىندا ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتانعان بولاتىن. ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى دەگەن اتاعى دا بار.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, جەر شارىندا 1 ملرد-تان استام ادام شىلىم شەگەدى. تەمەكى تۇتىنۋشىلار جىلىنا 5,7 ملرد دانا تاباك ونىمدەرىن پايدالانىپ, 1 ملن توننا تۇقىل تاستايتىن كورىنەدى. بەيرەسمي مالىمەت بويىنشا الەمدە 40 ميلليونداي ادام ەلەكتروندى تەمەكى تارتادى. جەر شارىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ 90 پايىزى كۇيزەلىستەن قۇتىلۋ ءۇشىن تەمەكىگە جۇگىنەدى ەكەن. ال ءسىز ەلەكتروندى تەمەكى تارتاسىز با؟
