قوعام • 07 تامىز، 2022

ەلەكتروندى شىلىمعا شىرمالعاندار

178 رەت كورسەتىلدى

«اكەل، ءبىر تارتىپ كورەيىنشى. ۋاۋ، قانشاعا ساتىپ الدىڭ؟». ادەتتە، جاس­تار اراسىنداعى ەلەكتروندى تەمەكىگە دەگەن قۇمارلىق وسىلاي باستالادى. قاتارلاستارىنا قىزىعادى. وكىنىشتىسى سول، جاستىق شاقتا جۇققان جامان ادەت كارىلىكتىڭ اۋىلىنا قادام باسقانعا دەيىن قالمايدى. ءجون سۇراساڭ، جوتەلىپ وتىرعانى...

بۋ ءھام ۋ

«سوۆەرەندى» سورعانشا، سونى قولدانسىن! ءيا، ەلەكتروندى شىلىمنىڭ زيانى از دەپ تۇسىنەتىن ۇلكەندەر بار. ء«تايت» دەمەگەن سوڭ بوزبالالار بىلاي تۇرسىن، مەكتەپ تابالدىرىعىندا جۇرگەن كىشكەنتاي قىزدار دا ءدامىن تاتۋعا اسىق. ءيىسى دە ءاتىر سياقتى باۋراپ الادى ەمەس پە؟ سورعان سايىن سورلاپ جاتقانىن قايدان ءبىلسىن؟

«ەلەكتروندى تەمەكى مەن ايكوستىڭ شىلىمعا قاراعاندا زيانى از» دەگەن پىكىردىڭ جانساق ەكەنىن ارنايى زەرتتەۋلەر دالەلدەپ بەردى. وسى رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى قوعامدىق دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ورتالىعى باسشىسى سالتانات نازاروۆاعا حابارلاسقان ەدىك.

– ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ قۇرامىنا مانگو، جەمىس-جيدەك، كرەم سياقتى زاتتار قوسىلاتىندىقتان جاستاردى تەز باۋراپ الادى. شىن مانىندە، كوبىندە نيكوتين بار. شىلىمنان شىعاتىن اەروزولدىڭ قۇرامىندا نيكوتين، كانتسەروگەندى حيميكاتتار، ۇشپا ورگانيكالىق قوسىلىستار، وكپە اۋرۋىمەن بايلانىستى حوش يىستەر، نيكەل، قالايى جانە قورعاسىن سياقتى اۋىر مەتالدار بولۋى مۇمكىن. ۆەيپتىڭ قاپتاماسىنداعى نيكوتين جوق دەگەن جازۋعا بەيقام قاراۋعا بولماس. اقش-تا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ سول ەلدە ساتىلاتىن ۆەيپتەرىڭ 99 پايىزىندا نيكوتين بار ەكەنىن كورسەتتى.

تەمەكى شەگۋگە ارنالعان سۇيىقتىقتىڭ تەمپەراتۋراسى جوعارىلاعان كەزدە بۋ شى­عارۋعا ارنالعان قىزدىراتىن قۇرىلعى ەرىن مەن اۋىز قۋىسىنىڭ شىرىشتى قابى­عىن، سونداي-اق تىنىس الۋ جولدارىن كۇي­دىرەدى. تەمەكى سۇيىقتىعىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن دياتسەتيل تىنىس الۋ جولدارىنىڭ شىرىشتى قابىعىن زاقىمدايدى، ونىڭ سالدارى تىنىس الۋدى تارىلتاتىن برونحيت بولۋى مۇمكىن.

نيكوتين قاتتى تاۋەلدى ەتىپ، جاس­وسپى­رىم­دەردىڭ ميىنىڭ دامۋىنا زيان كەل­تىرەدى دەسەك، ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ميدىڭ نازار اۋدارۋعا، وقۋعا، كوڭىل كۇيگە جاۋاپ بەرە­تىن بولىگى زاقىمدالادى، – دەيدى سالتانات نازاروۆا.

ماماننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، 2019 جىلدان باستاپ الەمدە EVALI دەپ اتالاتىن وكپە اۋرۋلارى كوبەيىپ جاتقان كورىنەدى. EVALI – ەلەكتروندى تەمەكى نەمەسە ۆەيپتىڭ اسەرىنەن بولاتىن وكپەنىڭ زاقىمدانۋى. باستاپقىدا ول VAPI (ۆەيپينگپەن بايلانىستى وكپە اۋرۋى) رەتىندە تانىمال ەدى. اقش-تىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ وكىلدەرى مەن عالىمدارى اۋرۋلاردىڭ نەگىزگى سەبەبىن ە دارۋمەنى اتسەتاتىمەن (كەيبىر ەلەكتروندى تەمەكىلەردىڭ قۇرامداس بولىگى) بايلانىس­تىرادى. ە دارۋمەنى اتسەتاتىنان بولەك، بۋعا اينالاتىن سۇيىقتىقتا ىقتيمال سەبەپتەر رەتىندە قاراستىرىلاتىن كوپتەگەن زات پەن ءونىم كوزدەرى بار ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون.

«ايكولار» ايكوس شەگە مە؟

قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ماماندارى ۇيىمداستىرعان ­جاس­­وسپىرىمدەر اراسىنداعى ساۋالداما­لار­عا كوز جۇگىرتسەك، ەلەكتروندى تەمەكى ەڭ ­كوپ قولدانىلاتىن جاڭا تەمەكى ونىمدە­رىنىڭ ءبىرى كورىنەدى. 11-15 جاستاعى بالا­لارعا جۇرگىزىلگەن «مەكتەپ جاسىنداعى بالا­لار­دىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى مىنەز-قۇل­قى» زەرتتەۋى كورسەتكەندەي، ەلەكتروندى تەمەكىنى تۇتىنۋشى وقۋشىلار سانى (سوڭعى 30 كۇندە تۇتىنعان) ولار ەسەيگەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن ايقىنداپ بەردى. اسىرەسە ۇلداردىڭ ۇلەسى باسىم. سونىمەن، سوڭعى 30 كۇندە كەم دەگەندە 1-2 كۇن ىشىندە ەلەكتروندى تەمەكى تۇتىنۋدىڭ تارالۋى ۇلدار اراسىندا 11 جاستان باستاپ 15 جاسقا دەيىن 3،5 ەسەگە، ال قىزدار اراسىندا 11 جاس­تان 15 جاسقا دەيىن ەكى ەسەگە ارتادى ەكەن. 15 جاستاعى ۇلداردىڭ 14 پايى­زى جانە قىزداردىڭ 6 پايىزى ۆەيپتەردى قولدانىپ كورگەن.

ساۋالداما ناتيجەسىندە ەلەكتروندى تەمەكىنى قولدانۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى انىق­تالدى. ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 75،6% پايىزى حوش يىستەردى ۇناتسا، 72،7 پايىزى تەمەكىمەن سالىستىرعاندا زياندى ەمەس دەپ ەسەپتەيتىن كورىنەدى.

بويجەتكەندەر اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكى سانگە اينالىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى قىزدار ءبىر-ءبىرىنىڭ تۋعان كۇنىنە ۆەيپ سىيلايتىن ء«داستۇر» پايدا بولىپتى. اسەم بەزەندىرىلىپ، كىشكەن­تاي قۇتىعا، قوراپشاعا تولتىرىلعان بۇل ونىمدەر الدەبىر يننوۆاتسيا، ءساندى تاۋار رەتىندە كوزدىڭ جاۋىن الادى. ماسەلەن، ۆەيپتەردە باتارەيا زاريادى، كارتريدجدەگى ءونىمى قانشا قالعانىن كورسەتەتىن ينديكاتور-لامپا قاراستىرىلعان. سايكەسىنشە جاستار ونى دەۆايس، گادجەت دەپ تانيدى.

جالپى، IQOS-تەگىدەي تەمەكىنى قىزدى­راتىن نەمەسە تەمەكىسى كارتريدجگە سىعىم­دالعان ەلەكتروندى تەمەكىلەردى بالالارعا ساتۋعا ءبىرازدان تىيىم سالىنعان. سنيۋس سەكىلدى شاينالاتىن تەمەكى دە، ناسىباي دا تىيىمعا ىلىكتى. ال ۆەيپتەر جانە ونى تولتىرعىشتار زاڭنىڭ ولقىلىعىن پاي­دالانىپ نارىققا جول تارتتى. ول قان­داي ولقىلىق؟ 2009 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس تەك تەمەكى (تاباك) جاپىراعىنان دايىندالاتىن ونىمدەردى عانا رەتتەيدى. «تەمەكى بۇيىمدارى – شەگۋ، سورۋ، شايناۋ نەمەسە يىسكەۋ ءۇشىن پايدالانۋعا دايىن­دالعان شيكىزات ماتەريالى رەتىندە تولىق نەمەسە ءىشىنارا تەمەكى جاپىراعىنان جاسالعان ونىمدەر» دەلىنگەن وندا.

ال جاستار بۋلاندىراتىنىنا قاراپ، «پاريلكا» دەپ اتايتىن ۆەيپتەردە تەمەكى-تاباك جوق، ول سينتەتيكالىق نيكوتين­مەن (سن) تولتىرىلادى. ۇلتتىق زاڭنامادا سن تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. ءدال وسى كەمشىلىكتى «نيكپەك» ساتۋشىلار دا ءوز پايداسىنا جاراتادى. نيكپەك دەگەنىمىز – سنيۋستىڭ ورنىن باسقان، تەمەكىسى جوق ەلىتۋشى قوسپالاردان تۇراتىن فيلتر-پاكەت.

سوڭعى ۋاقىتتا تمد كولەمىندە، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جاستاردىڭ ۆەيپ پەن نيكپەكتەن زارداپ شەگىپ، ۋلانۋ دەرەكتەرى كەزدەسەدى. كەيبىر ۆەيپتەر كوپ رەت سورۋعا ارنالعان. بۇلاردىڭ بارلىعى بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ستاندارتسىز، باقىلاۋسىز جا­سا­لاتىندىقتان، وندا ناقتى قانشا نيكوتين بارى بەيمالىم. ماسەلەن، ءبىر دانا شىلىمدا ورتاشا ەسەپپەن 1-2 ميلليگرامم نيكوتين بولسا، ءبىر نيكپەكتە ونىڭ كولەمى ونداعان ەسە اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن.

جارناماسى جەر جارادى

– تەمەكى ىندەتى – حالىقتىڭ دەنساۋ­لىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن ەڭ اۋىر كەسەل­دىڭ ءبىرى. جىل سايىن تەمەكى زيانىنان 8 ملن-نان استام ادامنىڭ ءومىرى قيىلادى. ولاردىڭ 7 ملن-نان استامى – تەمەكى شەگۋ­شىلەر مەن بۇرىن تەمەكى تۇتىنعاندار، 1،2 ميلليونعا جۋىعى – تەمەكى شەكپەيتىن، بىراق تەمەكى ءتۇتىنىنىڭ اسەرىنە ۇشىراعاندار.

ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. تەمەكى ءوندىرۋ كومپانيالارىنىڭ بەلسەندى جارناما جۇ­مىسى جانە تەمەكى باعاسىنىڭ تومەن بولۋى الاڭداتادى. جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا تەمەكى شەگۋدىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى مىقتاپ قولعا الىنۋعا ءتيىس، – دەيدى س.نازاروۆا.

بۇعان دەيىن «تەمەكى تۇتىنىنەن ازات قازاقستان ءۇشىن» ۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ كوشباسشىسى ءجاميلا سادىقوۆا ەلەكتروندى شىلىمنىڭ اكتسيزىن قىمباتتاتۋدى ۇسىنعان بولاتىن.

– قىزدىرىلاتىن تەمەكىنىڭ ءار داناسىنا اكتسيز ەنگىزۋدەن بولەك ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ جاقسى تاجىريبەسى بار – ەلەكتروندى شىلىم قۇرىل­عىسىنىڭ قۇنىنان 50 پايىز الىم تولەنەدى. مىسالى، ءبىر رەت قولدانۋعا ار­نالعان ەلەكتروندى شىلىمنىڭ باعاسى 2 مىڭ تەڭگە بولسا، اكتسيزى مىڭ تەڭگە بولادى. سونىڭ ەسەبىنەن قۇنى 3-3،5 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتايدى. ءبىز دە وسىنداي اكتسيز ەنگىزسەك، ەلەكتروندى شىلىمنىڭ قول­دانىسىن شەكتەپ، سول شەكتەۋلى ساۋدانىڭ وزىنەن جاقسى تابىس كورۋگە مۇمكىندىك الامىز. ياعني ونداي ساياساتتان مەملەكەت ۇتادى. ۋكراينادا ەلەكتروندى شىلىم اك­تسيزىنەن جىل سايىن 200 ملرد تەڭگەدەي كىرىس ءتۇسىپ وتىرعان. ءبىز جىل سايىن 80 ملرد تەڭگە كىرىس كىرگىزە الامىز. بۇدان تەك تاباك يندۋسترياسى عانا زارداپ شەگەدى.

ازىرگە ۆەيپتەردىڭ اينالىمىنا تى­يىم سالىنباعاندىقتان، تەك دەپۋتات­تار­دىڭ ۇسىنىسى كۇيىندە قالىپ كەلە جات­قاندىقتان، بۇل نارىقتان سالىق ءوندىرۋ كەرەك. ياعني نارىقتا بار كەزىندە جاقسى سا­لىق ءوندىرىپ قالۋ قاجەت. ول بيۋدجەتتىڭ كىرى­سىنە تۇسەدى. ء«تۇتىنسىز» شىلىمعا تىيىم 2020 جىلى سالىندى. ەكى ايدىڭ ىشىندە تىيىم كۇشىنە ەندى دە، نارىق ودان اۋىر زار­داپ شەككەن جوق. قازىر سول كەزدە ەلگە كىرگىزىلىپ ۇلگەرگەن قالدىعى ساتىلىپ جاتىر. كەيىن مۇلدە نارىقتان جوعالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قولداسا، ۆەيپتەردىڭ ساتىلىمىنا دا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تىيىم ورناتۋعا بولادى، – دەيدى ج.سادىقوۆا.

شەتەلدەگى احۋال

وتكەن عاسىردا باتىستا ەرلەردىڭ كوبى ترۋبكا مەن سيگارا تارتىپ، شىلىمعا سۇ­رانىس از بولىپتى. سودان اقش زاڭىنىڭ ولقىلىعىن پايدالانعان American Tobacco قوجايىنى دجەيمس ديۋك باسقا باعىتتى تاپتى. تەمەكىنى ايەلدەر مەن بالالارعا جارنامالاي باستادى. ءسويتىپ، دەگەنىنە جەتتى. نازىك بولمىس يەلەرى كوكشىل ءتۇتىن­دى تۇيدەك-تۇيدەك بۇرقىراتۋدى ەرلەر­مەن تەڭ بولۋدىڭ، ال جاسوسپىرىمدەر ەرەسەك كو­رىنۋدىڭ نىشانى دەپ قابىلدادى. بۇل الەمدە اۋىر دەرتتىڭ بەلەڭ الۋىنا سوقتىردى. «تاريح قايتالانىپ جاتىر»، دەيدى ساراپشىلار. جارناما ارقىلى ايەلدەر مەن جاستار اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋ وركەن جايدى.

جالپى، سينتەتيكالىق ىندەتتەن دامىعان ەلدەر قاتتى زارداپ شەگەدى. ۆەيپينگتىڭ كەڭ تارالۋى اقش-تا ادامداردىڭ وكپە­سىنىڭ زاقىمدالۋىنا جانە ولىمىنە اكە­لىپ سوقتىردى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى باس­تالعانعا دەيىن امەريكا قۇراما شتات­تارىندا ۆەيپ پايدالانعانداردىڭ «وكپەنىڭ اۋىر كەسەلىنە» شالدىعۋىنىڭ 2 500-دەن استام وقيعاسى تىركەلدى. 50 ادام قايتىس بولعان. وسىعان وراي امەريكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ بۇل ءونىمدى شەكتەۋدى تاپسىرعان. نيۋ-يورك شتاتى 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىرىنشى بولىپ، ەلەكتروندى تەمەكىلەرگە تىيىم سالدى.

2020 جىلدىڭ باسىندا بۇكىل اقش-تا ەلەكتروندى تەمەكىلەرگە ارنالعان جۇپار تولتىرعىشتارى بار كارتريدجدەردىڭ كوپ ءتۇرىن ساتۋعا تىيىم سالىندى. شەكتەۋ جاستار كوپ تۇتىناتىن جالبىز، جەمىس-جيدەك، كامپيت دامىنە يە سۇيىقتىقتاردى قامتىدى. تەك سۇرانىسى شامالى تەمەكى جانە مەنتول ءيىسى شىعاتىن تولتىرعىشتار نارىقتا قالدى.

ال مەكسيكادا ەل پرەزيدەنتى ەلەك­تروندى تەمەكى ساتۋعا تىيىم سالاتىن قاۋ­لىعا قول قويدى. تەمەكىگە قارسى كۇرەس تۋرالى جالپى زاڭداعى جاڭا رەتتەۋ اياسىن­دا جاڭا بۋىن تەمەكى ونىمدەرى سانالاتىن ەلەكتروندى تەمەكىلەردى بۇكىل ەلدە تا­را­تۋعا جانە ساتۋعا شەكتەۋ قويىلعان.

ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ كەسىرىنەن تەمىر توردىڭ ار جاعىنا توعىتىلعان الەمگە تانىمال باسكەتبولشى بريتتني گراينەردىڭ وقيعاسى ەل اۋزىندا ءجۇر. ول بيىل اقپاندا ماسكەۋ اۋەجايىندا كەدەن تەكسەرىسى كە­زىندە ۇستالعان ەدى. كەدەنشىلەر جۇگىنەن رەسەيدە تىيىم سالىنعان ناشا مايى بار ۆەيپ قۇتىنى تاپقان. وقيعادان كەيىن اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى مەن كوپ­تەگەن امەريكالىق جۇلدىز كرەملدى گراي­نەردى بوساتۋعا شاقىرعان. بىراق سوت ونى كىنالى دەپ تانىپ، 9 جىلعا باس بوستان­دىعىنان ايىردى. بۇعان قوسا 1 ميلليون رۋبل ايىپپۇل سالىندى. ب.گراينەر اقش قۇراماسى ساپىندا ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتانعان بولاتىن. ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى دەگەن اتاعى دا بار.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ مالىمەتىنشە، جەر شارىندا 1 ملرد-تان استام ادام شىلىم شەگەدى. تە­مەكى تۇتىنۋشىلار جىلىنا 5،7 ملرد دانا تاباك ونىمدەرىن پايدالانىپ، 1 ملن توننا تۇقىل تاستايتىن كورىنەدى. بەيرەسمي مالىمەت بويىنشا الەمدە 40 ميلليونداي ادام ەلەكتروندى تەمەكى تارتادى. جەر شارىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ 90 پايىزى كۇيزەلىستەن قۇتىلۋ ءۇشىن تەمەكىگە جۇگىنەدى ەكەن. ال ءسىز ەلەكتروندى تەمەكى تارتاسىز با؟

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار