راسىن ايتار بولساق, ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ۇلتتىق قۇرامادان شەتتەپ قالعان قازاق بالاسىن قايتادان قاتارعا قوسىپ, ونى جىگەرلەندىرگەن ادام – ديماش اتامىز. جارىقتىق كەنجە تۋعان قوڭىر قوزىداي سۇيكىمدى, قالقانشاداي بويى بار جاقسىلىقتى «مەنىڭ ءبىر جاپىراعىم» دەپ ەركەلەتەدى ەكەن. قوناەۆتىڭ قامقورلىعى جايلى جاقسىلىقتىڭ ءوزى دە كوزى تىرىسىندە تەلەەفيردەن, سونىمەن قاتار مەرزىمدىك ءباسپاسوز قۇرالدارى ارقىلى ءجيى-ءجيى ايتىپ ءجۇردى.
راسىن ايتار بولساق, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق سپورتشىسىنىڭ وليمپيادا ويىندارىنا قاتىسۋى قيىن بولاتىن. ۇلتشىلدىقتىڭ ءورتى الابوتەن ءورشىپ تۇرعان زاماندا 1976 جىلعى مونرەالدا وتكەن جازعى وليمپيادا ويىندارىنا وداق بويىنشا گرەك-ريم كۇرەسىنەن 48 كيلو سالماقتا الدىنا جان سالماي جەڭىستىڭ تۋىن جەلبىرەتىپ جۇرگەن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتى كوپە-كورىنەۋ ىعىستىرىپ, ونىڭ ورنىنا كراسنويارلىق الەكسەي شۋماكوۆتى تاڭداپ الۋى وسىنىڭ كورىنىسى.
بۇل تۋرالى جاقاڭنىڭ ءوزى: «كسرو چەمپيوناتى مەن سپارتاكياداسىندا جەڭىسكە جەتكەنىمە قاراماستان, مەنى 1976 جىلى مونرەالدا وتكەن وليمپياداعا قاتىستىرمادى. ول كەزدە جاسىم 25-تە بولاتىن, بويىمداعى كۇش-قۋاتىم دا جانىپ تۇرعان كەز. بىراق جاتتىقتىرۋشىلار شتابى وداق چەمپيوناتىندا مەنەن جەڭىلگەن ا.شۋماكوۆتى كوماندا ساپىنا الدى. مەن قاتتى رەنجىپ, كۇرەستى تاستاپ كەتتىم. بىراق ءبىر كۇنى قازاقستان سپورت كوميتەتىنىڭ باسشىلارى مەنى قوناەۆتىڭ الدىنا اكەلدى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى مەنەن كۇرەسكە قايتا ورالۋىمدى ءوتىندى: «سەنىڭ ونەرىڭدى بارلىق قازاقستاندىق نازاردا ۇستاپ وتىر, ال سەنىڭ جەكپە-جەككە شىققىڭ كەلمەيدى. ءيا, وليمپياداعا قاتىسا المادىڭ. ەندى 1980 جىلعى دوداعا سەن باراسىڭ. مەن سەن ءۇشىن جانكۇيەر بولامىن», – دەدى. «جارايدى», – دەدىم, – ديماش اتا, ەگەر ءسىز قولدايتىن بولساڭىز, مەن بەلدەسۋلەرگە شىعامىن. ءسويتىپ, 1977 جىلى وداق بويىنشا – ءۇشىنشى, 1978-1979 جىلدارى – ەكىنشى, ال 1980 جىلعى چەمپيوناتتا جەڭىسكە جەتىپ, وليمپياداعا باراتىن كوماندا قۇرامىنا ەندىم» دەگەن ەكەن.
جوعارىدا ءبىر جاپىراق جاقسىلىقتى قوناەۆتىڭ الدىنا الىپ بارعان ادام – سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى امانشا اقباەۆ ەكەن. بۇل وقيعا جايلى قازاق سپورتىنىڭ شەجىرە – ءجۋرناليسى قىدىربەك رىسبەك «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2017 جىلعى 2 ماۋسىم كۇنگى سانىندا جاريالانعان «بالۋان بيىگى» اتتى ماقالاسىندا: «وليمپيادا جولداماسى كوزىنەن بۇلبۇل ۇشقان جاقسىلىق قاتتى تورىقتى. كسرو قۇراماسىنداعى ۇزەڭگىلەستەرى «تەرپەليۆىي جاك» اتاعان قازاقتىڭ ءتوزىمى ابدەن شەگىنە جەتكەن. سودان تالايلاردىڭ قولى جەتپەي جۇرگەن كسرو قۇراماسىنا ءۇش اي ات ءىزىن سالماي, الماتىدا جاتىپ الدى. ويدا-جوقتا رەسپۋبليكالىق سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى امانشا اقباەۆ شاقىرىپ الىپ:
– جاقسىلىق, سەن نەگە جاتتىعۋعا بارماي ءجۇرسىڭ؟ ەرتەڭ دۇرىستاپ كيىنىپ ماعان كەل, اتاعا بارامىز, – دەپ قىسقا قايىردى. ەرتەڭىنە مەجەلى ۋاقىتتا امانشا سەيسەن ۇلى مۇنى ماشيناسىنا وتىرعىزىپ الىپ, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ورنالاسقان ءزاۋلىم بوز ۇيگە ءبىر-اق تارتتى. قازىرگى تولە بي مەن ابىلاي حان كوشەلەرىنىڭ توعىسىنداعى سۇستى دا ەڭسەلى عيماراتتا بۇلاردى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كومەكشىسى دۇيسەتاي بەكەجانوۆ كۇتىپ الدى», – دەپ جازىپتى.
* * *
وسىلاي ديماش اتاسىنان باتا الىپ رۋحتانعان جاقسىلىق اقىرى 1980 جىلى ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ كىلەمىندە بەلدەستى.
وليمپيادادان وزگە اتاقتىڭ ءبارىن ەنشىلەگەن رۋمىن بالۋانى كونستانتين الەكساندرۋ ناعىز زار كۇيىندە ەكەن. شابۋىلدى ءۇستى-ۇستىنە ۇدەتەدى. كوزى وت شاشادى. كۇرەسكە ەمەس, توبەلەسكە دايىندالىپ شىققانداي. قانشا دەگەنمەن جيىرما جىلداي ۇلتتىق قۇراما ساپىندا شىنىعىپ, ابدەن تولىسقان جاقاڭ ونىڭ مىسىن باسىپ, ەكىنشى كەزەڭ باستالعاندا ەسەپتى 5:1-گە جەتكىزىپ ۇلگەرەدى. ءۇشىنشى كەزەڭدە ەكى بالۋان ءبىر-ءبىر ۇپاي زورعا الادى. توعىزىنشى مينۋتتىڭ سوڭىنا دەيىن ەكەۋى كىلەمگە جاڭا شىققانداي ارپالىسادى. اقىرعى ەسەپ – 6:2. جەڭىس جاقسىلىقتىڭ جاعىندا.
– كونستانتين وتە مىقتى بالۋان. وسى قالپىندا مەنىمەن ەمەس, پولياك جىگىتى كەرپاچپەن ايقاسقاندا ونى ءسوزسىز جەڭەتىن ەدى. كەرپاچتىڭ ءبىرىنشى بەلدەسۋى كوبىندە ءساتسىز بىتەدى. ر.كەرپاچ ء«شۇۋ» دەگەندە ۆەنگر فەرەنتس شەرەشتەن بار-جوعى ءبىر جارىم مينۋتتا ۇتىلىپ قالدى دا, مەنىمەن كۇرەسەردە ورتاعا بۋىرقانىپ شىقتى. العاشقى كەزەڭدە ءبىر سەكۋند تىنىم الماي ايقاستىق. ۇپاي سانىن 11:0 جەتكىزدىم. ەكىنشى كەزەڭنىڭ العاشقى ەكى مينۋت ىشىندە كەرپاچ ۇپاي سانىن 11:10-عا جەتكىزدى. تۋرا «تانكى». قورعانىسقا بۇزىپ-جارىپ كىرەدى. بىراق وكپەسى وسالداۋ ەكەن. ءۇشىنشى كەزەڭدە شارشاپ قالدى, – دەپ ەسكە الىپتى جاقسىلىق اعامىز.
وسىلاي كانىگى قارسىلاسى رومان كەرپاچتى 13:10 ەسەبىمەن ۇتقان قازاق كەلەسى بەلدەسۋگە جولداما السا, پولياك بالۋانى جارىستان شىعىپ قالادى. ادام شامادان تىس, ءوز مۇمكىندىگىنەن جوعارى جىلدامدىقتا قيمىلداپ كۇش جۇمساسا, كەرەمەت اششى تەر شىعادى. ال ودان ءارى زورلانسا اششى تەر ءبىتىپ, ونىڭ ورنىنا ءيىسى مۇڭكىگەن «اممياك» شىعاتىنى جايلى بىلەمىز. كەرپاچپەن كۇرەسكەندە جاقسىلىقتىڭ ۇستىنەن وسى «اممياكتىڭ» ءيىسى شىقتى دەيدى. ال ءۇشىنشى قارسىلاسى ماجار بالۋانى فەرەنتس شەرەشتى 17:6 ەسەبىمەن ويسىراتا جەڭگەن جاقسىلىق التىن مەدال ءۇشىن بولگاريالىق پاۆەل حريستوۆپەن جولى تۇيىسەدى. ول جىگىت ءبىر جىل بۇرىن (1979 ج.) الەم چەمپيوناتىندا قولا مەدال العان, تاجىريبەلى بالۋان. كۇرەس ماماندارىنىڭ ءبارى بىلەدى حريستوۆ «كوپىرگە» تۇرسا, تۋرا تەمىردەي قاتىپ قالادى. ونى «قۇلاتقان» ەشكىم جوق. بىراق تورتتاعاننان ج ۇلىپ اكەتۋ تاسىلىنە وسال. 1978 جىلى شۆەتسيانىڭ گەتەبورگ قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق جارىستىڭ فينالىندا جاقاڭمەن جولىعىپ ءبىر دۇركىن جەڭىلگەن. پاۆەل فينالعا دەيىن شۆەد كەنن اندرەسسوندى ادەمى جەڭىپ, فين بالۋانى رەيە حاپارانتانى 27:0 ەسەبىمەن ەركىن ۇتىپ شىققان ەكەن. بىراق ءۇشىنشى بەلدەسۋدە كونستانتين الەكساندرۋدان ۇتىلىپ قالادى. حريستوۆتىڭ وزگەلەردەن ەرەكشە ءبىر قاسيەتى ءادىستىڭ سان ءتۇرىن جاسايدى, الىسىپ-ج ۇلىسۋدان ەشكىمگە ەسە جىبەرمەيدى. ۇتىلىپ جاتسا دا جانتالاس جوق. قارسىلاسىنا وشپەندىلىكتىڭ نىشانىن دا سەزدىرمەيدى. كۇشتىنى مويىنداي بىلەدى. ءسويتىپ, قازاقتىڭ سپورت تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلعان اتالعان بەلدەسۋدە 12:7 ەسەبىمەن جاقسىلىق جەڭىسكە جەتىپ, ديماش اتاسىنا بەرگەن ۋادەسىن ورىندايدى.
* * *
وسىلاي وليمپيادا جەڭىمپازى بولىپ ەلگە ورالعان ج.ۇشكەمپىروۆتى دىنمۇحامەد قوناەۆ كومەكشىسى د.بەكەجانوۆ ارقىلى وزىنە ەكىنشى رەت شاقىرىپ الىپ جۇزدەسەدى. ول كەزدە وليمپيادادان جەڭىسپەن ورالعان ء«بىر جاپىراق» جىگىت الماتى ماڭىنداعى «قايرات» ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان دەمالىس ورنىندا تىنىعىپ جاتىپتى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى كەزدەسۋدەن بىرنەشە كۇن بۇرىن گرەكيادان ورالعان ەكەن. وسى ساپارىندا ديماش اتا گرەكياداعى وليمپيادا تاقتاسىنا جاڭادان ەسىمى ويىپ جازىلعان چەمپيون جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ اتىن كورىپ, كوڭىلى تولقىپ وتىرعان ءساتى ەكەن.
– قاراعىم, جاقسىلىق جات جەردەن سەنىڭ اتىڭدى كورىپ قاناتتانىپ قايتتىم. ءوزىڭ بولىپ پا ەدىڭ وندا؟ – دەپتى. ء«يا, ديماش احمەت ۇلى, بولعام». سودان كەيىن كەڭسەگە جينالعان كوپشىلىكتىڭ الدىندا ءبىر جاپىراق ءىنىسىن قولتىقتاپ تۇرىپ: «قۇرمەتتى ازاماتتار! جاستار – بولاشاقتىڭ يەسى. مەن تاريحتا قالارمىن, مۇمكىن قالماسپىن, بىراق مىنا ءبىر جاپىراق جاقسىلىقتىڭ اتى قازاق تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلارى داۋسىز. جاقسىلىق سياقتى جاستار – ءبىزدىڭ جارقىن بولاشاعىمىز, ماقتانىشىمىز. مەنىڭ ء«بىر جاپىراعىمدى» ۇمىتپاڭدار, قولداڭدار, ماقتان ەتىڭدەر» دەپ وزەكجاردى جۇرەك ءسوزىن ايتقان ەكەن.
