كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«قوعالى كولدەر, قوم سۋلار بىتكەن قونىستارىن وكىنبەستەي» جىرلاپ كەتكەن دوسپامبەت جىراۋ «ازاۋ, ازاۋ دەگەنىڭ ءال-عۇسمان پاتشا جۇرتى ەكەن» دەمەي مە؟ قازتۋعان جىراۋ «الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت, اقالا وردام قونعان جۇرت» دەپ ەدىلىن جىرلاسا, جاركەن شىعىس تۇركىستاندا قالعان جايىرى تۋرالى تولعايدى. «جايىر, جايىر دەگەنىم – ەجەلگى شىعىس تۇركىستان, بايىرعى اتامەكەنىم – سارىارقانىڭ جالعاسى...» دەيدى. ماعجاندى جوعارىدا ايتتىق, كۇللى تۇراندى قوزعايدى. اتالعان ءتورت-بەس اۆتوردى قۋالاپ كەلگەندە قازاق جىرىنىڭ التىن تامىرى كورىنەدى. جىراۋلار پوەزياسىن ءبىلىپ, جاركەندى وقىعان قازاق كوپ سىرعا قانىعادى. جۇرتتىڭ جاركەن جىراۋ اتاۋى تەگىن ەمەس اقىندى.
...ادەبي ورتاعا تانىلا باستاعان جاس اقىن جاركەننىڭ «تۋعان جەر» ولەڭىندەي تۋىندى جوق دەيدى. ونىسىنا سۇيسىنبەيتىن قازاق جوق دەيمىز ءبىز دە. تۋعان جەر, اتاقونىس ۇعىمدارى قازاق ساناسىندا كۋلتكە اينالىپ كەتكەن. كوز اشقالى ەل مەن جەر دەپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاقتاي ۇلت مۇنداي ولەڭ تۋدىرماي قويمايدى جانە ونى جاركەن جىراۋدىڭ اۋزىنا سالدى اللا. جان-جۇرەگى, ج ۇلىن-جۇيەسىمەن تۋعان دالاسىنا اينالىپ كەتكەن اقىننىڭ ءوزى دە اۋزىن اشسا, ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەيدى. «تۋعان جەردىڭ دوڭىزى, قان-جوسا عىپ جارىپ كەت. تۋعان جەردىڭ قوڭىزى, دومالاتىپ الىپ كەت». بۇدان ارتىق نە دەۋگە بولادى؟!
اقىننىڭ جايىر تۋرالى جىرلارى, «تۋعان جەرى», «بوزتورعاي», «توبىلعىسى», ارقايسىسى وزىنشە وقىرانىپ, بولەك-بولەك, شوق-شوق بولىپ دارالانىپ تۇرعانىمەن, بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر-اق ولەڭ بىلگەنگە. وزەگى ءبىر. جانە وسىلاردىڭ اراسىندا شيىرشىق اتىپ, شىرقاۋ بيىككە نەمەسە شىم تەرەڭگە باتىراتىن ءبىر ولەڭ – «قازاق». قازاق پوەزياسىندا جاركەن جىراۋدان كەيىنگى بۋىننىڭ ءبىرازىنا اسەر ەتكەن تۋىندى دەپ بىلەمىز. بۇرىن دا جىرلانعان تاقىرىپ قوي دەسەك تە, اقىن تىلىندەگى ۇلتتىق قۇنار مەن ولەڭ توپىراعىنىڭ مايى, ۇلكەن وقيعا, ۇلى سىندى وتكەرىپ جەڭگەن باتىر اجالىنىڭ جاندىكتەن بولعانى دۇنيەنى تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرىپ جىبەرگەندەي جايعا كومەدى. سويتسە دە, باتىردىڭ ءولىمى ايگىلى, ۇلى وقيعا رەتىندە جىردا ساقتالىپ قالدى.
ء«تۇپ-تۇگەل ءتورت اياعى تاعالانعان, استىندا ۇزىن سارى ات جالى اعارعان. ۇستىندە – جىلان ءتۇستى جەڭسىز بەرەن, قولىندا – الماس قىلىش قالاپ العان» قازاق باتىرى قان مايدانعا كىردى دەڭىز اتويلاپ. وسى جالعىز شۋماقتىڭ ءوزى قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىن ايگىلەيدى. «جىلان ءتۇستى ساۋىت كيگەن اقجال اتتى» قازاق باتىرى قالىڭ جاۋعا تيمەس بۇرىن جەكپە-جەكتە قارسى جاقتىڭ باتىرىنىڭ باسىن دوپشا دومالاتىپ تۇسىرەدى. ودان سوڭ كەسكىلەسكەن قالىڭ جاۋدى تويتارىپ ءجۇرىپ, جارالانىپ شىعادى. جارالى جاۋىنگەردىڭ ەسەڭگىرەپ كەلە جاتقان كەزى اسەرلى سۋرەتتەلەدى: «قاعىلعان قاس جاۋىنا شەگە باتىر, ءوزى دە جارالانىپ كەلە جاتىر. تەڭىزدەي ساپىرىلعان قۇم ىشىندە, كەمەدەي تەڭسەلەدى كەمەل اقىل...». باتىر بىلەك پەن جۇرەكتىڭ عانا يەسى ەمەس, سوڭىنان قول ەرگەن, قىسىلعاندا قيىننان جول تاپقان اقىلدىڭ دا يەسى. ءال ۇستىندەگى باتىر بولمىسى ءدال بەينەلەنگەن.
ءدال وسى تۇستا ولەڭدى وقىپ وتىرعان ادام «گلادياتور» ءفيلمىن كورگەن بولسا, ەسەڭگىرەگەن باتىردىڭ كۇيىن كوز الدىنا انىق اكەلگەن بولار ەدى. كينودا ءدال سونداي كورىنىس ەكى-ءۇش مارتە قايتالانادى سەبەبى. ولەڭ كينوتۋىندىدان بۇرىن جازىلعان جانە اقىن ودان دا اسىرىپ سۋرەتتەگەن: «كەمەدەي تەڭسەلەدى كەمەل اقىل...».
ءسويتىپ, كەلە جاتقان باتىر ەر-توقىمىن جاستانىپ جاتا كەتسىن. ءسال تىنىقسا, توڭكەرىلگەن دۇنيە قايتا قالپىنا ورالىپ, بويىن جيار دەگەن ءۇمىت وقىرمان ويىن كەۋلەيدى. بىراق...
ء«ومىردىڭ ۋعا اينالىپ ءتاتتى كۇيى, ىڭىرانىپ قايران بوزداق جاتتى ءجيى. قىلىش پەن نايزا وتپەگەن ساۋىتتى ەردى, وزەگى ۋعا تولى شاقتى ءبۇيى. كيدىردى اق سەلەۋىن كەبىن ەتىپ, ساردالا – تۋىپ-وسكەن اقتىق ءۇيى...».
الىپ اقىل مەن كۇشتىڭ اجالى وسىلايشا جىبىرلاعان جاندىكتەن بولعانىنىڭ ءوزى قاسىرەت. جەكە باستىڭ ەمەس, ۇلتتىڭ قاسىرەتى. سونى سەزگەن تابيعاتتىڭ ءوزى قاپادار كۇي كەشىپ, ولگەن يەسىنىڭ ءتانىن يىسكەپ, اتى وقىرانادى. وسىنىڭ ءبارىن تىزبەلەگەن اقىن سوڭىندا:
«يلانار شىندىقتى ايتسا سوزگە كىسى,
قازاقتىڭ جوق دالادان وزگە ءورىسى.
ءولتىردى ونى شاعىپ ءوز ءبۇيىسى,
جەپ قويدى اتىن تالاپ ءوز ءبورىسى...», دەيدى.
ولەڭنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ تۇرعان دا توبەسىندەگى قازاق دەگەن جالعىز اۋىز ءسوز. جاۋىن جەڭگەن, ەلى مەن جەرىن ساقتاپ, بولاشاققا اماناتتاعان ەر قازاق تۋعان دالاسىنا ءسىڭىپ جوعالدى. اتا-بابانىڭ قانى مەن تەرى, جانى مەن رۋحى سىڭگەن دالانىڭ قادىر-قاسيەتىنە ۇڭىلگەن سايىن ماحابباتىڭ ۇدەي تۇسەدى.
ماقالانىڭ باسىندا ماعجان اقىندى تىلگە تيەك ەتكەنىمىز تەگىن ەمەس-ءتى. جاركەننىڭ بۇل ولەڭىن وقىپ وتىرعان جان م.جۇمابايدىڭ «جارالى جان» اتتى ۇزاق تولعاۋ ولەڭىمەن تەرەڭ بايلانىسى بارىن باعامدايدى. وندا دا جاپان دالادا قانسىراپ ءبىر جارالى جان جاتقانى جانە سونىڭ زارى ايتىلادى. قانسىراپ قالعان كىم دەسەڭىز, «بۇل – قازاق, تاڭىرگە زار ەتكەن قازاق! قينالىپ, قاندى ازاپ شەككەن قازاق», دەيدى ماعجان. اقىرىندا ولمەلى كۇيدە جاتقان قازاققا جانىڭ اشىسا, جۇماقتىڭ سۋىن اپار, بولماسا ءىبىلىس بولىپ ۋ بەرىپ ءولتىر دەپ تۇيىندەسە, جاركەننىڭ قازاعىن ءوز جەرىنىڭ ءبۇيىسى شاعىپ ولتىرەدى. ەكى ولەڭ ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى. ءوز توپىراعىنىڭ جاندىگى شاقپاعاندا جاركەننىڭ قازاعى مۇمكىن ولمەس پە ەدى؟ قورىتىندى وقىرمان ەنشىسىندە.
