كيىك سانىن ءتيىمدى رەتتەۋ كۇردەلى عىلىمي-زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رىسىنا قاتىسىپ, ءىسىنىڭ قيۋىن كەل­تىرە الماعان بىرقاتار مينيسترگە قاتاڭ سوگىس بەردى. بۇل قاتاردا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ تە بار. «كيىكتەردىڭ تاعدىرى تۋرالى تۇسى­نىك­سىز اۋرە-سارساڭ مەن پىكىر­تالاس قا­لىپ­تاستىرعانى ءۇشىن سوگىس جاريالانادى. مۇنىڭ ءبارىن قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ وسىن­شالىق دەڭگەيىنە شىعارۋدىڭ قاجەتى نە؟ بۇل ماسەلەگە ۇلتى­مىز­دىڭ مەنتا­لي­تەتىن ەسكەرە وتىرىپ, كاسىبي تۇرعىدا كەلۋ كەرەك. شىنىندا, كيىك قازاق ءۇشىن كيەلى جانۋار سانالادى. تابي­عي لاندشاف­تان 80 مىڭ باس كيىكتى جويۋ, ياعني ءولتىرۋ تۋرالى ۇسى­نىس ەنگىزىلىپ وتىر. بىراق باسقا دا تاسىلدەر بار سەكىلدى. مامان­دار­مەن اقىلداسىڭىزدار. بۇل ەڭ سوڭى­نان جۇگ­ىنەتىن شارا عوي. مەن مۇ­نى قولدانۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن جوققا شى­عار­مايمىن. الاي­دا مۇنىڭ اقىرعى شارا ەكەنىن قاي­تالاپ ايتامىن», دەدى ق.توقاەۆ.

پرەزيدەنت سىنىنان كەيىن بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار, قاۋىم­داستىقتار جانە عالىمدار جينالىپ, كيىكتەر پوپۋلياتسياسىن رەتتەۋ جانە پاي­دالانۋ ماسەلەسىن قايتا تالقى­لادى. ناتيجەسىندە, بۇل باعىت­تاعى جۇمىستاردى, عىلىمي زەرت­تەۋ­لەردى تەرەڭىرەك جۇرگىزۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى جا­سالعان. بۇل تۋرالى ەكولوگيا, گەولوگيا جا­نە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىك­قالي برەكەشەۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار الاڭىن­دا جۋرناليستەرگە كەڭىنەن اي­تىپ بەردى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 1999 جىلدان باستاپ كيىكتەر سانى كۇرت تومەندەپ, قازاقستاندا ولاردى پايدالانۋعا تىيىم سالىندى, كەيىن بۇل شارا 2023 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. كيىك – قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلمەگەن جانۋار. بۇل اڭشىلىق ءتۇر, بىراق ونى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان.

«كيىك سانىنىڭ تومەندەۋى توقتاپ, 2003 جىلعى 21 مىڭنان, وسى جىلى 1 ملن 318 مىڭعا دەيىن ءوستى. بۇل كەڭەس وداعى كەزەڭىنىڭ ەڭ كوپ سانىنان, ياعني 1 ملن 200 مىڭ بولعان ساننان استى. كيىك سانىن قالپىنا كەلتىرۋ – بۇل ءسوزسىز قازاقستاننىڭ جەتىستىگى. كيىكتىڭ الەمدىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 95%-ى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە. كيىك قازاق ءۇشىن كيەلى جانۋار, ۇلتتىق برەندىمىز دە دەۋگە بولادى. ونى ساۋاتتى باسقارۋ – ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن مىندەت. بارلىق پىكىرلەردى ەسكەرىپ, مىندەتتى تۇردە عىلىمي ورتالىقتارمەن اقىلداسىپ, جۇيەلى تۇردە شەشۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, مەنىڭ توراعالىعىممەن, عىلىمي ۇيىم­دار, مۇددەلى مەم­لە­كەتتىك ورگاندار, سالا­لىق قاۋىم­داستىق وكىل­دەرى قاتى­سۋى­مەن كيىك پوپۋ­لياتسيا­سىن باسقارۋدىڭ جاڭا تاسىل­دەرىن قا­راس­تىرۋ ماسە­لەسى بويىنشا كەڭەس وت­كى­زىلدى. زوولوگيا ينستيتۋتى مەن قا­زاق­­ستان­نىڭ بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىم­داستىعى وكىلدەرى ءاربىر پوپۋ­لياتسيا­نىڭ وڭتايلى سانىن انىقتاپ, جۇيەلى مونيتورينگ جانە تۇراقتى باسقا­رۋ ءۇشىن قازاقستانداعى كيىك پوپۋلياتسيا­سى ارەالىنداعى ەكوجۇيەنى كەشەندى باعالاۋ بويىنشا تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەننەن كەيىن كيىكتەردىڭ سانىن باسقارۋدىڭ بالاما­لى ادىستەرى بەلگىلى بولادى», دەدى س.برەكەشەۆ.

ءوز كەزەگىندە عىلىم جانە جو­عارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عى­لىم كوميتەتى عىلىمي-زەرت­تەۋ­­­لەردى قارجىلاندىرۋ ماسە­لە­سىن قاراستىرىپ جاتىر ەكەن. تەحني­كالىق تاپسىرمانى ازىرلە­گەن­نەن كەيىن قاجەتتى سوما انىق­تال­ماق. زوولوگيا ينستيتۋتى دايىن­دىق جۇمىستارىن باس­تاپ تا كەتىپتى.

«اقبوكەن پوپۋلياتسياسى باس­قارۋسىز شەكسىز ءوسىپ, تۇراقتى ءومىر سۇرە المايتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, جەمشوپ رەسۋرسى شەكتەۋلى, ەكىنشىدەن, كيىككە ءتان ءارتۇرلى سەبەپپەن – اۋرۋ, ەپيزو­وتيا سالدارىنان جاپپاي قىرىلۋ. كيىك سانىنىڭ ديناميكاسىن تالداي وتىرىپ, 1980 جىلدان باستاپ جاپپاي قىرىلۋىنىڭ 11 جاعدايى, ورتاشا العاندا ءاربىر 3,5 جىل سايىن بايقالدى. بۇل كەزدە ورتاشا ەسەپپەن بۇكىل پوپۋلياتسيانىڭ 34%-ى نەمەسە بارلىق ساننىڭ 18%-ى قىرىلعان. ءتيىستى عىلىمي-زەرتتەۋلەر بولماۋىنا بايلانىس­تى, جاپپاي ءولىم-ءجىتىمدى بولجاۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان كيىك سانىنىڭ اۋرۋ مەن جۇتتان كۇرت اۋىتقۋ ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. كيىكتى ساق­­تاۋ ءۇشىن ارنايى قورعاۋدى جال­­عاس­تىرا وتىرىپ, مۇمكىن بولا­­تىن مولشەرىن ۇستاپ تۇرۋ – نەعۇرلىم ورىندى ماسەلە. مۇن­­­داي پوپۋلياتسيانى باسقارۋ مۇ­قيات دايىندىقتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ءبىز زوولوگيا ينستيتۋتىمەن تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستايمىز جانە قورىتىندىسىن, ارينە, جاريالايمىز. بۇل جۇمىس بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. ءوز كەزەگىندە, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ داۋلى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى فەرمەرلەرگە كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋ ماسەلەلەرىن قارايدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت وتى­رى­سىندا بۇل سالالىق مي­نيستر­لىكتىڭ الدىنا تاعى ءبىر ماڭىز­دى مىن­دەت قويدى. بۇل گەولو­گيا سالا­سىن دامىتۋ بولاتىن. س.برە­كەشەۆ بۇل ماسەلە بويىنشا قانداي جۇ­مىس­­­تار قولعا الىناتىنىن اتاپ ءوتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا, گەولوگيا سالاسى­نىڭ الدىنداعى نەگىزگى مىندەت – گەولو­گيالىق زەردەلەۋدى ارتتىرىپ, پەرسپەكتيۆالى ۋچاسكە­لەردى انىقتاپ, گەولوگيا سالاسى مەن گەولوگيا عىلىمىنىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ, پروتسەس­تەردى تسيفرلاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرىپ, زاڭ بازاسىن جەتىلدىرۋ. بۇل 2025 جىلعا دەيىن­گى گەولوگيا سالاسى دامۋى تۇجى­رىمداماسى جوباسىندا جانە «قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتى­رۋعا باعىتتالعان ورنىقتى ەكونو­مي­كالىق ءوسۋ» ۇلتتىق جوباسىندا كورى­نىس تاپتى. ۇلتتىق جوبادا گەولو­گيالىق زەرتتەۋدىڭ جالپى اۋدانى 2026 جىلى 680 مىڭ شار­شى شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل 2,2 ملن شارشى كيلومەتر گەولوگيالىق-گەوفيزيكالىق زەردەلەۋمەن قامتۋعا جول اشادى. سيرەك جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارعا پەرسپەكتيۆالى ۋچاس­كەلەردى انىق­تاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.

«پروتسەستەردى تسيفرلاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن «مينەرالدىق رەسۋرستاردىڭ ۇلتتىق دەرەكتەر بانكى» اقپارات­تىق جۇيەسىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇ­مىس جۇرگىزىلدى. وكىنىشكە قا­راي, جۇمىس 2017 جىلدان باس­تاپ قارجى بەكىتۋ, مەردىگەر كوم­­پانيانى تاڭداۋ بويىنشا ۇزاق راسىمدەلىپ, كەيىنگە قال­دى­رىلدى. جۇيەنى بىلتىر شىل­دە­دە ەنگىزۋ جوسپارلانعان ەدى. دەگەنمەن اقپاراتتىق جۇيە جۇ­مىسىن تەس­تىلەۋ ونىڭ دايىن ەمەستىگىن كورسەتتى. KPMG تاۋەل­­سىز جوبالىق كەڭسەسى باعا­لاپ, تەك 60 پايىزى عانا ىسكە اسى­رىلعانى بەلگىلى بولدى. سو­نى­مەن قاتار 2,5 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى قازىناشىلىق كوميتەتىنىڭ شوتىندا, ويتكەنى مەردىگەر مىندەتتەمەسىن ورىندامادى, سوندىقتان اقى تولەۋ جۇرگىزىلمەگەن. ءوز كەزەگىندە, قۇرىلىپ جاتقان Kaznedra جەر قويناۋىن پايدالانۋ بىرىڭعاي پلاتفورماسى شەڭبەرىندە وسى اقپاراتتىق جۇيەنى ودان ءارى ىسكە اسىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. پلاتفورما ۆەدوم­ستۆوارالىق بولىپ سانالادى, بۇل جەر قويناۋىن پايدالانۋشى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردى بايلانىستىرۋى كەرەك. قازىر تسيفرلاندىرۋ مي­نيسترلىگىمەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تەستىلىك رەجىمدە بىرقاتار كومپونەنتتەر جۇمىس ىستەيدى», دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى.

سونىمەن قاتار مينيسترلىك گەو­لو­گيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيا كلي­ماتىن جاقسارتۋ ءۇشىن مۇد­دەلى مەم­لەكەتتىك ورگان­دارمەن بىر­لە­­­­سىپ, قولدانىستاعى زاڭ­ناماعا وزگە­رىس­­تەر ەنگىزۋ بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىس­تاردى پىسىقتاپ جاتىر ەكەن.