سول يگى ءىس-شارا, ناقتىلاي تۇسسەك, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن حالىقارالىق وليمپيادا بيىل كيەلى تۇركىستاندا جالعاسىن تاپتى. تۇركىستان دەگەندە «تۇراندا ەر تۇرىگىم تۋىپ-وسكەن» دەپ ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆ ايتقان قۇت-مەكەن ءتۇبىن تانىپ, تۇگەل بولۋعا ۇمتىلعان ادامنىڭ ەلەڭ ەتپەي قالۋى ەكىتالاي. ءيا, سول ۇلى اقىن «...ەر تۇرىكتىڭ بەسىگىندەگى» تۇركىستاندىقتار كەلگەن قانداستاردىڭ ۇلى مەن قىزىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, ولاردىڭ «اسىل قالا, عاسىر قالا, جاسىل قالا» قىرانداي تۇلەپ, قارشىعاداي سامعاي باستاعانىن تىلدەرىنە تيەك ەتكەندە, جيىلعانداردىڭ قاي-قايسىسى تولقىماي قالعان جوق. وسى ارادا, ويعا ورالادى, تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعى باستالعاندا تۇركىستان تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني ورتالىعى بولسا, ارنايى مارتەبە بەرىلسە («ەق, 2000 جىل شىلدە») دەگەن ماسەلەنى كوتەرگەنىمىز بار ەدى. قازىر تۇلەگەن تۇركىستان ۇلتتىڭ رۋحاني استاناسىنا, تۇراننىڭ كىندىك قالاسىنا اينالا باستاپتى. كونە قالا – ارعى تاريحتىڭ جاۋھارلارىنان سىر تارتىپ, جوقتان بار ەمەس, باردى جاڭعىرتىپ بابالارىمىز وركەنيەتتى ءومىر كەشكەن ەكەن-اۋ دەگەن وت سەزىمگە وراسا, جاڭا قالا زاماناۋي زاماننىڭ جەتىستىگىن ەڭسەلى عيماراتتارمەن كورسەتىپ, ەكى قالانىڭ دا جاسىل جەلەككە كومكەرىلگەنىن بايقاعاندا ەلدىك ءىستى ايقىن سەزەسىڭ. ونى كوكىرەك كوزىن بۇلدىراتپاي كورگەنىمىز ابزال.
سونىمەن اتا-جۇرتىم, انا-ءتىلىم دەپ اڭساپ كەلگەن جاس وسكىندەرگە ارنالعان وليمپيادانىڭ اشىلۋ راسىمىندە تۇركىستان وبلىسىنىڭ ادامي الەۋەتتى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءدىنيسلام بولاتحان ۇلى 5 مەملەكەتتەن كەلگەن 69 وقۋشىعا, اتاپ ايتقاندا, رەسەيدىڭ ومبى, سامارا وبلىستارىنان, التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ قوساعاش وڭىرىنەن, وزبەكستاننىڭ كەنيمەح, زارافشان تامدى, بوستاندىعىنان, قىرعىزدىڭ بىشكەگىنەن كەلگەن تالاپكەرلەرگە وبلىس اكىمىنىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, ارنايى سىيلىقتارىن تاپسىردى. «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى زاۋرە امانوۆا وليمپيادا تۋرالى جان-جاقتى مالىمەت بەرىپ, يران, موڭعوليا ەلدەرىنىڭ وقۋشىلارى وليمپياداعا ونلاين ارقىلى قاتىساتىنىن نازارعا سالىپ, تۇركىستاندىقتارعا ءىلتيپاتىن جەتكىزدى.
ءبىلىم سايىسىندا تالاپكەرلەر ءۇش باعىت بويىنشا سىناققا ءتۇستى. ءبىرىنشى, قازاق تىلىنەن بەرىلگەن تاپسىمالاردى ورىنداپ, ەكىنشى, وزدەرى كەلگەن ءوڭىردىڭ تاريحىنا جاساعان زەرتتەۋلەرىن تالقىعا سالدى. ۇشىنشىسىندە, ونەرلەرىن كورسەتتى. العاشقى سىناقتان بايقاعانىمىز, بارلىق وقۋشىنىڭ بويىنان انا تىلىنە قۇرمەتى ەرەكشە بايقالدى. سويلەم تالداۋ, سويلەم قۇراۋ جاعىنان كوپ ىركىلە قويمايدى. ارينە, رەسەيدەن جەتكەن ۇل-قىز ىركىلە بەرسە دە بويىندا تىلگە دەگەن, ادەبيەتكە دەگەن, اتاجۇرتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك كوش جەردەن كورىنىپ تۇرادى. ابايدان باستاپ كوپتەگەن اقىن-جازۋشىنىڭ اتىن شاتىسپاي ايتىپ, شىعارمالارى تۋرالى دا وي قوزعايدى. بۇل ساپىرىلىسقان زاماندا ولاردىڭ دا كوكەيى قازاق دەپ تۇرعانىن اڭعارتسا كەرەك.
ال ەكىنشى سىناق بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىنداعى دەرەكتەر دە نازار اۋدارارلىق. سونىڭ ءبىرى وزبەكستاننىڭ بوستاندىق اۋدانىنان كەلگەن 10-سىنىپ وقۋشىسى نۇرگۇل ولجاباەۆانىڭ «تۋعان جەر تۇعىرىڭ!» اتتى جۇمىسىنداعى مىنا جولداردى وقىپ كورگەندە, كوڭىل كوكجيەگىن شاربى بۇلت شارپىماي تۇرا المايدى ەكەن. «تۋىپ-وسكەن جەرىمنىڭ اتا-جۇرتىم قازاقستانمەن بايلانىس تاريحىن ايتىپ وتەيىن. بوستاندىق اۋدانى 1957 جىلعا دەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى بولعان. دەمەك مەن ءوزىمدى اتا-جۇرتتان كەلگەن قازاقپىن دەپ بىلەمىن. ورالمان ەمەس. بوستاندىق اۋدانىنىڭ جالپى جەر كولەمى 492 448 گەكتاردى قۇرايدى. تۋعان جەرىمنىڭ تابيعاتى كەرەمەت, اۋاسى تازا, سۋى بال. تاۋ القاپتارىندا ەڭ شيپالى دەگەن وسىمدىكتەردىڭ 130 ءتۇرى وسەدى. اۋداندا 54 مەكتەپ بار. قازاق ەلى شەتەلدە جاسايتىن قازاق قانداستارىمىزدى اتاجۇرتىمىزعا شاقىرعانعا دەيىن, بىزدە 54 مەكتەپتەن 42 مەكتەپ قازاق تىلىندە, قازاقتىڭ ۇرپاقتارىنان قازاقشا ءتالىم بەرىپ كەلگەن. ال قازىرگى ۋاقىتتا 20-دان اسا قازاق مەكتەپتەرىندە قازاق سىنىپتارى ءوز جۇمىسىن الىپ بارۋدا. ءبىزدىڭ اۋداندا شىمعان, شارباق, بۇرشىمۋللا دەيتىن دەمالىس ورىندارى كەزىندە «قاز كۋرورت» دەمالىس ورنى دەپ اتالعان. ولاي اتالۋىنىڭ سەبەبى, ول كەزدە بوستاندىق اۋدانىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى بولعان» دەپ وي ءتۇيىپتى نۇرگۇل قىزىمىز.
سول سەكىلدى, ناۋاي ۋالياتى تامدى اۋدانىنان جەتكەن وقۋشى البەرت ايشاتوۆ ءوز زەرتتەۋىنە: «وسەك-اياڭ قياناتتان قۇتىلعان, تىرلىگىندە پىسىقتاردان ۇتىلعان. اقىن جاتىر ءۇنسىز ءتىلى بايلانىپ, جىرلارى ءجۇر دۇنيەنى اينالىپ» دەگەن ق ۇلىپتاسىنا ءتورت جول ولەڭ جازىلعان, تالانتتى اقىن ومىرزاق قوجامۇراتوۆتى ارقاۋ ەتىپتى. وقىپ وتىرعاندا, جىر ءدۇلد ۇلى ءا.تاجىباەۆتان باستاپ, ت.ايبەرگەنوۆ, ج.ناجىمەدەنوۆ, م.ماقاتاەۆ, ز.سەرىكقاليەۆ, د.يسابەكوۆتەرمەن قارىم-قاتىناسىن اشا وتىرىپ, اقىننىڭ نەمەرەسى دۋلاتپەن دە سويلەسىپتى. «ماعان مەككە, مادينە, ۆەنەتسيا, پاريج نە؟! تۋعان جەردىڭ شولىندەي, ىستىق ەمەس ارينە! جان انامداي قادىرلى, مەنىڭ تۋعان بايتاعىم. جەردىڭ ءجاننات جۇماعى, قىزىلقۇم دەپ ايتامىن!» دەگەن ولەڭىن جاتقا ايتىپ, ءسوز تۇيىنە كەلگەندە, ول ء«وزىم قۇرمەت تۇتاتىن ومىرزاق اتامنىڭ, «دۇنيەنى دۇركىرەتسىن ولەڭىم, قازاقشالاپ وقيىن مەن بۇگىن جىر» دەگەن ەكى جولىمەن ويىمدى قورىتايىن», دەدى جاسىنداي جارق-جۇرق ەتىپ.
قايسى ەلدەن كەلگەن وقۋشىنىڭ زەرتتەۋىنە زەيىن قويساڭ دا ايتاتىنى اتا-سالت, جەر اتاۋلارى, بابالارىنىڭ قونىسى, ولاردىڭ جۇرگەن جولى, قالدىرعان ۇلگىسى تىلگە تيەك بولادى. ءتىپتى قوساعاشتان كەلگەن جاننا كارانوۆا: «سالت-ءداستۇرىن ەل بۇزباس, ۋادە سەرتىن ەر بۇزباس» دەپ ءسوز باستاعانى ەستە. تاعى دا ءبىر تامدىلىق الفرەد ماناتوۆ ءوز زەرتتەۋىنە جەرلەس باباسى بازار جىراۋدى العان ەكەن. ول بازار جىراۋ تۋرالى تاقىرىپتى زەردەلەگەندە كىتاپتارعا ەمەس, ايبەك دەگەن ازاماتتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپتى. ايبەك بولسا, بازار جىراۋدىڭ قۇرداسى ءارى تۋىسى تورەمۇراتتان ەستىگەندەرىن جەتكىزىپتى. جىراۋدىڭ اتىنداعى جەرلەر جان-جاقتى باياندالادى.
ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەر نارسە, ونەر كورسەتۋ كەزىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قۇلشىنىسى بولەك. شەتىنەن «ارمىسىڭ, اتاجۇرتىم قازاق ەلى!» «سەن دە تۋماسام دا, سەنى ءسۇيۋ مىندەت» دەيدى. ابايدى, ماعجاندى, مۇقاعاليدى, قادىردى جاتقا وقيدى. ومبىدان كەلگەندەر ء«بىز ومبىلىق قازاقپىز, سالت-ساناسىن جويماعان» دەپ قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقاسىن» تارتسا, قوساعاشتان كەلگەن اسەت يگىسىنوۆ م.جۇماباەۆتىڭ 27 شۋماقتان تۇراتىن «تۇركىستان» ولەڭىن جاڭىلماي جاتقا ايتتى. زارافشاندىق داۋرەن راحمانوۆ: «ۇل وسپەيدى قۇر ماقتاپ ەرسىڭ دەسە, ۇلت وسپەيدى ءداستۇرىن مەنسىنبەسە, ناعىز قازاق ەكەم دەپ ايتپا جىگىت, تاقىمىڭا تۇلپاردان تەر سىڭبەسە» دەپ تولعانسا, كەنيماحتان ات ارىلتقان شوقان نۋردۋللاەۆ «قىز-جىبەك» داستانىنداعى تولەگەن بەينەسىن كورسەتۋ ءۇشىن اتاقتى كينوداعى تولەگەننىڭ كيىمىن بىلعارىدان تىكتىرىپ, بيگە ۇلاستىرعاندا كىم-كىمنىڭ دە ويلانباي قالماعانى انىق. جالپى, ءبارى دە شەكاراداعى توسقاۋىلعا قاراماي, ارقالانىپ ۇلتتىق كيىمدەرىمەن كەلىپتى. بۇل قارعادايىنان حالقىن قادىرلەۋ ۇلگىسى دەمەسكە شاراڭ قايسى؟! كىم ءبىلسىن, بۇگىنگى الاي-دۇلەيدە ۇلتى مەن جۇرتىنان ارتىق ەشنارسە جوق ەكەنىن ولار دا سەزە باستادى ما ەكەن؟! بۇل ۇيرەنەرلىك ۇلگى, ساباق الار ءسات دەسەك قاتەلەسپەسپىز.
وسى ارادا ءتيىستى ورىندار ەسكەرسە ارتىق بولماس دەگەن مىنا ءبىر ماسەلەنى دە ورتاعا سالا كەتسەك دەيمىز. ايتالىق, رەسەيدە ءبىراز قازاق شوعىرلانعانى ءمالىم. التايدىڭ قوساعاش اۋدانىندا قازاق ءتىل مەن ادەبيەتىنە قاجەت وقۋلىقتى وزدەرى جازىپ, سونىمەن ءبىلىم بەرىپ ءجۇر ەكەن. وندا قازاق تىلىنە اپتاسىنا ءبىر ساعات قانا بولىنگەن. بۇرىن قازاقستاندا شىققان وقۋلىقتار جەتكىزىلىپ تۇراتىن, كەيىن وعان توسقاۋىل قويىلعان. سوندىقتان ءوز «قوتىرلارىن» وزدەرى قاسۋعا تۋرا كەلىپ تۇرعانداي. جالپى, ەلىمىزدە ورىس ءتىلىنىڭ ماسەلەسى بولماسا دا, ونى دۇرمەككە اينالدىراتىندار ءوز ەلدەرىندە تۇرىپ جاتقان وتانداستارىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحى مەن تىلىنە دەن قويسا دەگەن وي بار. وقۋشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, رەسەيدى مەكەندەپ وتىرعاندار سالت-داستۇرىنە قازىرشە بەرىك ەكەن. الدا نە بولارىن كىم ءبىلسىن؟! ءبىر تۋعان دەلىنەتىن قىرعىز ەلىندە دە قازاق مەكتەبى جوق. سونى اشۋعا تالپىنعانداردىڭ مۇعالىم بولماعاندىقتان تۇسالىپ وتىرعانىن دا ەستىدىك. وسى ماسەلەگە سول ەلدەگى ەلشىلىكتە قىزمەت ەتەتىن ازاماتتار دەن قويسا دەگەن ويدى دا بىلدىرە كەتسەك دەيمىز.
اتا-جۇرتىم دەپ كەلگەن وقۋشىلار تۇلەگەن تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحىمەن تانىسىپ, كوز جاۋىن الار تۇنگى كورىنىستەرىن تاماشالادى. ارىستان باب, گاۋحار انا, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەلەرىنە تاعزىم ەتىپ, ەجەلگى وتىرار قالاسىنىڭ ورنىن ارالاپ, كونە جادىگەرلەرمەن تانىستى. وليمپيادا بارىسىندا وقۋشىلارعا جاقسى قىزمەت كورسەتكەن تۇركىستان قالاسىنداعى حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇجىمىنىڭ قامقورلىعىن اتاپ وتكەننىڭ ەش ارتىقتىعى جوق.
ءبىلىم سايىسىنىڭ قورىتىندىسىندا قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور دانداي ىسقاق ۇلى باستاعان, پروفەسسور ق. ەرگوبەك جانە عالىمدار ق.ساركەنوۆا, ي.دوسبول, گ.ايتباەۆا, م.ءالىپحان تاعى باسقالار جەڭىمپازداردى انىقتاپ, باس جۇلدەنى بوستاندىق اۋدانىنان كەلگەن 11-سىنىپ وقۋشىسى گ.تىلەپوۆاعا تاپسىرىپ, قازاقستاندا جوعارى ءبىلىم الاتىن گرانتتى قولىنا ۇستاتتى. اتاجۇرتىنا كەلگەن بارلىق وقۋشى سەرتيفيكات الىپ, العان ورىندارىنا ساي ارنايى سىيلىقتارعا يە بولدى. مۇنداي العىستارعا يران مەن موڭعوليا مەملەكەتتەرىن مەكەندەپ وتىرعان ۇل مەن قىز دا قول جەتكىزىپ, بارلىق ءىس-شارانى ولار ەكراننان كورىپ, تىكەلەي قاتىسىپ وتىردى. وتانىمىزداعى «وتانداستار قورى» شەتەلدەن كەلگەن ءۇش وقۋشىعا بۋرابايداعى Iqanat دەمالىس لاگەرىنە جولداما بەرىپتى.
