كوبەيگەن كيىك, كەيىگەن شارۋا: وققا بايلاۋمەن وڭتايلاندىرۋ وڭ شەشىم بە؟

بيىل كوكتەمدە قازاقستانداعى كيىكتەردىڭ جالپى سانى 1 ملن 318 مىڭعا جەتتى. بۇنىڭ ۇشتەن ەكىسى, ياعني 800 مىڭنان اسا كيىك ەدىل مەن جايىق اراسىن مەكەندەيدى. اقبوكەندەردەن زارەزاپ بولعان جۇرت­تىڭ دا دەنى – وسى وڭىر­دەن. با­تىس قازاقستان وبلىسىنىڭ فەر­مەر­لەرى بىلتىردان بەرى بايبالام سالىپ, كيىكتەردىڭ ەگىستىك پەن شا­بىن­دىق جەرلەرىن تاپتاپ جات­قا­نىن ايتىپ ءجيى شاعىمدانىپ كەلەدى.

اتالعان جاعداي بەيجاي قال­ماي, ونى شە­شۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى قاراستىرىلىپ, جان-جاقتى تالقىلاندى. سونىڭ ىشىندە وڭتاي­لى شەشىم رەتىندە كوبىنە كيىك سانىن اتۋ ارقىلى رەتتەۋ اتالىپ وتىر. مۇنداي شە­­شىم بيولوگيا-
لىق نەگىزدەمە ناتي­جە­سىندە قا­بىل­­­دان­عان ەكەن. بۇل تۋرا­لى 29 ماۋ­سىمدا ەكو­لوگيا, گەو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمي­­نيسترى سەرىك­قالي برەكەشەۆتىڭ پار­لامەنت ما­جى­­لىسىندە باق وكىل­دەرىنە ايتقا­نىنان كەيىن باسى اشىق ماسەلە ودان سايىن كۇشەيىپ كەتتى.

«بيولوگيالىق نەگىزدەمە اياقتالدى. عا­لىم­دار كيىك سانىن رەتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار دەگەندى ايتىپ وتىر. بۇل ورال پوپۋليا­تسياسىنا قاتىستى بولادى. قازىر بۇل پوپۋلياتسيانىڭ سانى 800 مىڭ باستان اسادى دەسەك, سونىڭ 10 پايىزى, ياعني 80 مىڭ باس كيىك رەتتەۋگە جاتادى. كيىك سانىن رەتتەۋ شارالارى پوپۋلياتسيالاردىڭ سانىن شەكتەپ ۇستاۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ونىڭ ىشىندە كەيبىر پوپۋلياتسيالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ دە كوزدەلگەن. رەتتەۋ دەگەن كيىك سانىن ۇستاپ تۇرۋ ەكەنىن قايتالاپ ايتامىن. رەتتەۋ دەگەننەن كەيىن بەلگىلى ءبىر نورمالار بار ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل – قاجەتتى شارا. بۇگىنگى تاڭدا باتىس قازاقستان وبلىسىندا كيىكتەر جايىلىمدارعا عانا ەمەس, ەگىن القاپتارىنا دا كىرىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىر جاعىنان پروبلەما دا بار. ءتىپتى بيولوگيالىق نەگىزدەمە بويىنشا كيىكتەردىڭ وڭتايلى سانى ەمىن-ەركىن تىرشىلىك كەشە الاتىن كولەمگە جەتۋى كەرەك. وسى نەگىزدەمەلەردىڭ اياسىندا رەتتەۋ جۇرگىزىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز 500-گە دەيىن كيىكتى زەرتتەۋ ءۇشىن الامىز», دەيدى س.برەكەشەۆ.

ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باسقارما باسشىسى قۋات شۋماقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, باتىس قازاقستان, اقمولا جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ فەرمەرلەرىنەن شاعىم تۇسكەن. بۇدان كەيىن زوولوگيا ينستيتۋتى كيىكتەردىڭ سانىن ءارى قاراي رەتتەۋ بويىنشا عىلىمي-بيولوگيالىق نەگىزدەمە دايىنداعان ەكەن.

«تاجىريبە كورسەتكەندەي, 1975 جىلى ءبىر رەت اۋەسقويلىق اتۋ جۇرگىزىلگەن جانە ول كيىك سانىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە, براكونەرلىكتىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدى. عىلىمي ۇيىم اتۋ جۇ­مىس­تارىن رەتتەۋدى سىلتاۋراتىپ كيىك اۋلاۋ­عا نيەت بىلدىرگەن اڭشىلارعا ەمەس, ورمان شا­رۋاشىلىعى كوميتەتىنە باعىنىشتى مامان­داندىرىلعان ۇيىمنىڭ جۇرگىزۋىن ۇسىنادى. ال كيىكتەردى جاپپاي اتۋعا جول بەرىلمەيدى. بيولوگيالىق نەگىزگە سايكەس, الدىن الا اتۋ كولەمى ورال پوپۋلياتسياسى بويىنشا جالپى سانىنىڭ 10%-ى – 80 مىڭ باس, بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ 2,5%-ى نەمەسە 9-10 مىڭ كيىكتى كورسەتىپ وتىر. ول كيىكتەردى 2025 جىل­عا دەيىن ساتۋعا تىيىم سالعان كونۆەنتسيا بار. ونى قازاقستان اۋماعىنان تىس جەرلەر­گە شىعارۋ ماسەلەسى تۇرعان جوق», دەيدى ق.شۋماقاەۆ.

باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى قايرات قادەشەۆ اقبوكەندەردى اتۋمەن ماسەلە شەشىلە قويمايتىنىن, بۇعان كەشەندى عىلىمي تۇجىرىم كەرەك ەكەنىن العا تارتادى.

– مەن وسى قىزمەتكە كىرىسكەن 2009 جىلى وڭىردە كيىك سانى نەبارى 17 مىڭ عانا بولاتىن. سودان بەرى, مىنە 13 جىل ءوتتى, ال كيىك سانى قانشاما ەسە وسكەنىن باعامداي بەرىڭىز. عىلىمي تۇجىرىمداما بويىنشا ەركىن ءوسىپ, كوبەيۋى ءۇشىن ءاربىر كيىككە كەمىندە 20 گەكتار جەر قاجەت. قازىر 8 ملن گەكتاردا 800 مىڭ كيىك جايىلىپ ءجۇر. سوندا ءار كيىككە 10 گەكتاردان كەلىپ تۇر. بىراق جەرگىلىكتى حالىق بوكەندەردىڭ سانى بۇدان دا كوپ ەكەنىن ايتىپ بايبالام سالۋدا. راسىمەن, كيىكتەردىڭ بۇلاي تەز كوبەيۋىنىڭ كەرى اسەرى شابىندىق پەن ەگىستىكتەن ناپاقاسىن ايىرىپ وتىرعان شارۋالارعا قاتتى سەزىلىپ جاتىر. ونسىز دا قۋاڭشىلىق جايلاعان وڭىردە كيىكتەردىڭ تيگىزىپ وتىرعان بۇل زالالى وڭاي بولماي تۇر. بۇل جانۋارلار, ەڭ بولماسا, ايداعانعا دا كونبەيدى عوي. ويتكەنى ونىڭ ىشەتىن سۋى دا وسى ماڭايدا. ايتپەسە, سونشاما كيىكتىڭ ءبارى ءبىر جەرگە ءۇيىرىلىپ قالماس ەدى. كيىكتەردىڭ جايىقتىڭ ارعى بەتىنە وتپەي جۇرگەنىنىڭ سەبەبى دە – وسى. ياعني باسقا جاققا ايداۋ ءۇشىن, قۋ ءۇشىن سۋ جانە باسقا دا جاعداي بولۋ كەرەك. سوندىقتان جۇرت ايتقانداي كيىك سانىن باسقا جاققا قۋمەن شەشۋ قيىن. قازىر وڭىردەگى كيىكتەردىڭ 10 پايىزىن, ياعني 80 مىڭ كيىكتى اتۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى ايتىلىپ جاتىر عوي. شىنداپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى ماسەلەنى شەشە قويمايدى. ويتكەنى اقبوكەننىڭ سانى ورال پوپۋلياتسياسى جايلايتىن اۋماقتا 250-300 مىڭ شاماسىندا بولۋى كەرەك, – دەدى ق.قادەشەۆ.

ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى كيىكتەردىڭ كوبەيۋى ۇلكەن قارقىن الا باستادى. ورتاشا ەسەپپەن اقبوكەندەردىڭ سانى جىلىنا 40%-عا ارتىپ وتىر. مۇنىڭ باسىم بولىگى ورال پو­پۋ­لياتسياسىنا تيەسىلى ەكەنىن ايتتىق. ال بەتپاقدالادا 489 مىڭ, ۇستىرتتە 28 مىڭ كيىك بار. بۇلاردىڭ كۇرت كوبەيۋىنە كەيىپ, قىنجىلىس بىلدىرگەن جۇرتتىڭ وسى ايماق­تاردان ەكەنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ءبارى – ناپاقاسىن ەگىننەن ايىرىپ, جەر ەمگەن شارۋالار. القاپتارى مايقاندالىپ ايران-اسىر بولعان ولار زور شىعىنعا باتىپ, ۇكىمەتتەن وسى ماسەلەنى شەشىپ بەرۋىن سۇراپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى جانىبەك اۋدانىنداعى فەرمەر باۋىرجان سابانوۆ.

«ستاتيستيكادا كورسەتىلىپ جاتقان كيىكتەر­دىڭ سانىمەن كەلىسكىم كەلمەيدى. ويتكەنى ولار ميلليوننان الدەقايدا كوپ, ءتىپتى 2 ميلليون­نان اسىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ ءبىر اۋداننىڭ وزىندە كوكتەمدە تولدەيتىن ۋاقىتتا 500-600 مىڭ كيىك جينالعان. ال ولاردان جەرگىلىكتى حالىق قالاي زارداپ شەگىپ وتىرعانىن ەشكىم بىلە بەرمەيدى. فەرمەرلەردەن بولەك, ۇيىندە مال ءوسىرىپ, باقشا ەگىپ وتىرعان قاراپايىم تۇرعىندار دا وسى كيىكتىڭ الەگىنەن ابدەن قينالدى. كيىكتەرگە قامقورلىق جاساۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىن, بىراق ادام بارىنەن جوعارى ەمەس پە؟ سوندىقتان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دا جانايقايىنا قۇلاق اسىپ, وسى ماسەلەنى تەزىرەك شەشۋدى سۇرايمىن», دەيدى ب.سابانوۆ.

اقبوكەندەردەن ارقاداعى اعايىن دا زارە­زاپ بولىپ وتىر. ءداندى داقىل وسىرۋگە داع­دىلانعان بۇل وڭىردەگى ديقانداردىڭ دا شاعىمى كوپ.

«بىلتىر ءبىز 13 مىڭ گەكتار جەرگە بيداي ەكتىك, ونىڭ 6 مىڭ گەكتارىن كيىكتەر تاپتاپ تاستادى. ءبىز بۇل جەرلەرگە قانشا كومباين سالعانىمەن, ورىپ الاتىن ەشتەڭە بولمادى. القاپتا كيىكتەر 2-3 مىڭداپ جايىلىپ جۇرەدى. ولاردى بۇرىن موتوتسيكلمەن ايدايتىن, ال قاتتى اشىققان كەزدە ەشقانداي ايداۋىڭا كونبەيدى. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى ءبىزدى ۇلكەن شىعىنعا باتىرىپ وتىر. سونداي-اق مۇنى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەر دەپ تە ءتۇسىنۋ كەرەك», دەيدى قوستاناي وبلىسىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى روزا مۋرسينا.

بۇل پىكىردى قۇپتاعان اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى بويىنشا جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىنباسارى عالىمجان ابدىحالىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ وزىندە اقبوكەندەر فەرمەرلەرگە 7 ملرد تەڭگە شىعىن كەلتىرگەن ەكەن.

ء«بىزدىڭ ءوڭىر – استىقتى ايماق. ءبىز 2 ملن توننا استىقتى سىرتقا شىعارامىز, 1,5 ملن تونناسىن ەل ىشىنە باعىتتايمىز. ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى ارقىلى وڭىرلەرگە تاسىمالداناتىن ارزان الەۋمەتتىك ناندى ءبىز جاساپ جاتىرمىز. القاپتاردى ۇنەمى ارالاپ جۇرەمىز, بايقاۋىمىزشا, كيىكتەر سانى ۇسىنىلعان ستاتيستيكادان گورى كوپ. ولاردىڭ سانى كوبەيگەن سايىن شىعىن كولەمى دە ارتادى», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

فەرمەرلەردىڭ جانايقايى تۇسىنىكتى. بىراق ولاردىڭ ءوزى دە كيىكتەردىڭ تابيعي كوشۋ جولدارىن بۇزىپ وتىرعان جوق پا دەگەن ساۋال تۋادى. جەر بولۋدە, جايىلىم مەن ەگىستىك جەرلەردى ۇيلەستىرۋدە اكىمدىكتەر قاتەلىك جىبەرگەن جوق پا؟ مىنە, وسىنداي ۋاجبەن تابيعات جاناشىرلارى دا قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتىر.

«بۇگىندە كيىكتەردىڭ سانى 1,3 ملن-نان اسادى, بىراق بۇل بىزگە ولاردى اتۋعا ەشقانداي قۇقىق بەرمەيدى. كەم دەگەندە كيىكتىڭ پوپۋليا­تسياسىن 3 ملن-عا جەتكىزۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە كيىكتەردى اتۋعا جاريالانعان موراتوري جىل سوڭىنا دەيىن كۇشىندە ەكەنى بەلگىلى. ءبىز ونى CITES كونۆەنتسياسىنا (قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جابايى فاۋنا مەن فلورا تۇرلەرىمەن حالىقارالىق ساۋدا تۋرالى كونۆەنتسيا) سايكەس جۇزەگە اسىرا المايمىز, بۇل كونتراباندا بولىپ سانالادى. بۇگىندە دالا شارۋاسىنا اقبوكەندەر كەدەرگى بولدى, بىراق بۇل ماسەلەگە سول كىنالى مە؟ كەڭەس زامانىندا ولار مالمەن بىرگە ەمىن-ەركىن جايىلىپ ءجۇردى. ال ءبىز قازىر نە كورىپ وتىرمىز؟ ءبىز يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دالا بوكەندەرىنىڭ كوشى-قونى جولىندا اۆتوباندار سالعانىن كورىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار ءبىر كەزدەرى اكىمدەر جابايى جانۋارلاردىڭ قونىس اۋدارۋىنىڭ جولىن ەسكەرمەي اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءبولدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوز جۇمىسىن دۇرىس ۇيلەستىرمەگەندىكتەن ءبىز ۇلكەن پروبلەماعا تاپ بولدىق جانە كيىكتەر سانىنىڭ ءوسۋى بۇل جەردە باستى سەبەپ ەمەس, – دەدى تاۋەلسىز ەكولوگ ساكەن دىلداحمەت.

اتالعان ماسەلە جونىندە ءتۇرلى پىكىر بولعا­نىمەن, تۇپكىلىكتى شەشىم عىلىمي نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ جاسالۋى كەرەك. بۇل رەتتە زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى الەكسەي گراچەۆ كيىكتەردى اۋلاۋعا قاتىستى قولدانىستاعى تىيىمدى 2025 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى. دەگەنمەن ول بيىل سىناق رەتىندە كيىكتەر سانىن رەتتەۋدى وكىلەتتى ورگاننىڭ مامانداندىرىلعان ۇيىمىنا جۇكتەۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.

جانۋارلار دۇنيەسiن قورعاۋ, ءوسiمiن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى زاڭنىڭ 45-بابىنا سايكەس, جانۋارلار دۇنيەسi تۇرلەرىنىڭ سانىن رەتتەۋگە مىناداي جاعدايلار نەگىز بولا الادى: حالىقتىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ءۇي جانۋارلارىنىڭ جۇقتىرۋشىلارى جانۋارلار دۇنيەسiنiڭ وبەكتiلەرi بولىپ تابىلاتىن اۋرۋلاردى جۇقتىرۋ نەمەسە ونىمەن اۋىرۋ قاتەرiنiڭ تۋىنداۋى; ەكونوميكاعا ەلەۋلi زيان كەلتiرۋ قاتەرiنiڭ تۋىنداۋى; جانۋارلاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرi سانىنىڭ ازايۋىنا جانە باسقا جاعىمسىز سالدارلارعا اكەپ سوققان جانۋارلار دۇنيەسi مەكەندەيتiن ورتادا قالىپتاسقان تابيعي بالانستىڭ بۇزىلۋى. وسى ورايدا زوولوگيا ينستيتۋتى تاراپىنان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى, ونىڭ ىشىندە كيىكتەردى, ولاردىڭ بولىكتەرى مەن دەريۆاتتارىن عىلىمي ماقساتتاردا پايدالانۋدى جانە ولاردىڭ سانىن رەتتەۋدى جۇرگىزۋدى قوسپاعاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا پايدالانۋعا تىيىم سالۋدى 2025 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ, كيىكتى «سانى رەتتەۋگە جاتاتىن جانۋار­لار تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىنە» ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر.

قازاقستاندا كيىك سانىن رەتتەۋ قىركۇيەكتىڭ ورتاسىنا قاراي باستالۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ەگترم ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋار­لار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان قىلىشباەۆ مالىمدەدى.

«بيىل رەتتەلۋگە ءتيىس كيىكتىڭ ورال پو­پۋلياتسياسىنىڭ باسى جالپى سانىنىڭ 10 پايىزىنا تەڭ. ونىڭ 5 پايىزى اتالىق كيىك, 47,5 پايىزىن ۇرعاشى كيىك جانە 47,5 پايى­زىن بيىلعى ءتولى قۇرايدى. ال قوستاناي مەن اقمولا وبلىستارىنىڭ اۋماعىنداعى بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى ءۇشىن 2022 جىلى ەسەپكە الىنعان كيىك سانىنىڭ 2,5 پايىزىن اۋلاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. كيىك سانىن بيولوگيالىق, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق تۇرعىدا رەتتەۋدىڭ وڭتايلى مەرزىمى – 15 قىركۇيەكتەن باستاپ 30 قاراشا ارالىعىنا دەيىن. مۇنى «وحوتزووپروم» كاسىپورنى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. عىلىمي قورىتىندىعا سايكەس, كيىك سانىن رەتتەۋ ونىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وكىلەتتى ورگاننىڭ مامانداندىرىلعان ۇيىمىنىڭ كۇشىمەن جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. كيىك سانىن رەتتەۋ ناتيجەسىندە الىنعان, تابيعي جولمەن ولگەندەرىنەن جينالعان, براكونەرلەردەن جانە كەدەندە تاركىلەنگەن مۇيىزدەردى وكىلەتتى ورگاننىڭ مامانداندىرىلعان ۇيىمىنا ولاردى مىندەتتى تۇردە تۇگەندەۋ جانە تاڭبالاي وتىرىپ جيناۋعا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت», دەدى ن.قىلىشباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, كيىكتەردى اۋلاۋ پروتسەسى مەن تەتىكتەرى ازىرلەنەدى. بۇل ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ جاتىر. كيىك سانىن رەتتەۋگە حالىقتى ارالاستىرۋ كوزدەلىپ وتىرعان جوق. بۇل براكونەرلىكتىڭ, باقىلاۋسىز اڭشىلىقتىڭ ارتىپ كەتۋ تاۋەكەلىن بولدىرماۋ ءۇشىن جاسالادى.

حالىق اراسىندا قاشاننان كيە تۇتىپ كەلگەن اقبوكەندەردىڭ قاراسىن بۇلاي وققا بايلاۋمەن وڭتايلاندىرۋعا قارسىلىق تانىتۋشىلاردىڭ قاتارى دا قالىڭ. بىراق كيىكتەردىڭ كۇرت كوبەيۋىنەن تۋعان ماسەلە دە كۇردەلەنىپ بارادى. قالاي دەگەنمەن, كيىكتەردىڭ سانىن رەتتەيمىز دەپ ءجۇرىپ جارىقتىق جانۋاردىڭ كيەسىنە جولىعىپ, كەپيەتىنە ۇشىراپ جۇرمەسەك بولعانى...