عىلىم اكادەمياسىنا قانداي وزگەرىس كەرەك؟

Egemen Qazaqstan: – پرەزيدەنت ۇعا-نىڭ 20 جىل بويى عىلىمدى باس­قارۋ ىسىنەن تىس قالعانىن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا اكادەميا عىلىمدى باسقارۋ ىسىنە قالاي ارالاسا الادى؟

مۇرات جۇرىنوۆ, ۇعا پرەزي­دەنتى: – اكادەميا عىلىمدى باسقارۋ ىسىنە قايتا كەلۋ ءۇشىن ەشبىر ۆەدومستۆوعا با­­عىنبايتىن تاۋەلسىز ۇيىم بولۋى كە­­رەك. دۇنيە جۇزىندە مينيسترلىككە با­عى­نىشتى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جوق. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبە. سودان سوڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى – اكادەميانىڭ «ىشەك-باۋىرى» عوي. اكادەميانى 1995 جىلى عىلىم مينيسترلىگىنە قوستى, 1999 جىلى قايتا­دان شىعارعاندا وعان دەيىن ۇعا-نىڭ قۇرامىندا بولعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارى مينيسترلىكتە قالىپ قويدى. مىنە, ەندى كەزىندە قۇرامىندا بولعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن دا قوسا قايتارۋ قاجەت. تاعى ءبىر ماسەلە, ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسى تاعايىندايتىن ستيپەنديا بولعانى ءجون. بۇل تۋرالى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى ايتتى. رەسەيدە ءار اكادەميك وسى اتاعى مەن سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعانى ءۇشىن اي سايىن 2 مىڭ دوللار الادى. ءدال وسى جۇيە فرانتسيا, گەرمانيا سەكىلدى ەۋروپا ەلدەرىندە, امەريكادا, ءتىپتى مىناۋ زەينەتاقىسى 10 دوللار بولىپ تۇرعان قىرعىزستان مەن ارمەنيادا دا بار. جاستاردى عىلىمعا تارتۋ وسىدان باستالادى.

ماقسات جاباعين, گەنەتيك-عا­لىم, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى: – زامان تالابىنا قا­راي كەز كەلگەن باسقارۋ جۇيەنى جەتىل­دىرىپ وتىرۋ كەرەك. بۇگىندە عىلىم وتە قار­قىندى دامىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ بولا­شاق ىرگەتاسى بەرىك بولعانىن ويلايتىن پرەزيدەنت عىلىمنىڭ دامۋىن, ياعني باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ۋاقىتىندا جەتىلدىرىلىپ وتىرۋىن جانە عىلىم مەن ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىن كوزدەيدى. سوڭعى ءۇش جىلدا عىلىمدى باسقارۋ جۇيە­سىندە وتە ماڭىزدى وزگەرتۋلەر جاسالدى. وسىعان دەيىن كەنجە قالعان عىلىمعا بايلانىستى زاڭدارداعى مۇمكىندىكتەر اياسى كەڭەيتىلدى, كوپتەگەن ادىلەتسىز جۇيەگە توسقاۋىل قويىلدى. عىلىمدى دەر كەزىندە دامىتۋ ءۇشىن باسقارۋ جۇيەسى قاتىپ قال­عان باعىتتا بولماۋى كەرەگىن ۇكىمەت ەندى ءتۇسىنىپ وتىر. بۇعان وتكەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى جانە سول كەزدەگى عىلىم جە­تىس­تىگى دالەل بولا الادى.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى 20 جىل بۇرىن تاعدىرىن ءوزى شەشتى. نەگە عىلىمدى باسقارۋدان شەتتەتىلدى؟ مۇنىڭ جاۋابىن اكادەميكتەردەن سۇراساق بولادى. بىراق سودان باستاپ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ باسقارىپ كەلەدى. 75 جىلدىق تاريحى بار عىلىم اكادەمياسىنىڭ 20 جىلى – ۇلكەن ءبىر تاريحي كەزەڭ. قانداي كەزەڭ بولعانىن تاريح كورسەتەدى. دەگەنمەن اكادەميا عىلىمدى باسقارۋ ىسىنەن مۇلدەم تىس قالدى دەپ ايتۋ قيىن. ۇعا جىل سايىن عىلىم جونىندە ۇلتتىق باياندامانى ازىرلەپ وتىردى. بايانداما پرەزيدەنتكە تانىستىرىلادى, ياعني بۇل ەسەپتە اكادەميانىڭ عىلىمي وي-تۇجىرىمدارىن جاساۋعا مۇمكىندىگى بولعان, سول ارقىلى عىلىمنىڭ دامۋىنا قاتىستى ساياساتقا ىقپال جاساي الاتىن. سونىمەن قاتار ۇعا-نىڭ عىلىمداعى ار­ناۋلى عالىمدارعا ستيپەنديالار مەن سىياقىلار تاعايىنداۋ قۇزىرەتى بار. مىسالى, مەن 2017 جىلى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا ۇزدىك جاس عالىمعا ارنالعان قوناەۆ اتىنداعى سىيلىعىنا يە بولدىم. ونى عىلىم اكادەمياسىنىڭ كونكۋرستىق توبى انىقتايدى. سول سەبەپتى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەگە قايتا يە بولۋداعى باعىتى تۋرالى ايتقاندا, ماعىنالى وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىگىنە توقتالۋ كەرەك.

امانگەلدى بيسەنباەۆ, بيولوگ, ۇعا اكادەميگى: – اكادەميانىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ قازاقستان عىلىمىن دامىتۋعا ءسوزسىز ىقپال ەتەدى. دەگەنمەن عىلىمدى جەكە الىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. ءبىز ماڭگىلىك ەل بولامىز دەيمىز. بۇل ءۇشىن قازاقستان مەديتسينا, قاۋىپسىزدىك, ازىق-ت ۇلىك بولسىن, بارلىق جاعىنان تاۋەلدى بولماۋعا ءتيىس. اكادەميا دەگەن عىلىم باعىتىنداعى كەز كەلگەن سالانى ىلگەرىلەتۋدىڭ ستراتەگيالىق تەتىگىنە اينالعاندا ءبىز جاقسى ناتيجەگە جەتەمىز. ايتالىق, ءوز سالام بويىنشا بولاشاقتا قانداي بيومەديتسينالىق ونىمدەر بىزگە قاجەت بولاتىنىن انىقتاپ, سوعان جۇمىس ىستەۋ الداعى پروبلەمانى شەشىپ قانا قويماي, كەلەشەكتە وسى تۇرعىدا شەتەل­دەرگە تاۋەلدى بولۋدان ساقتايدى. ەندىگى ەلۋ جىلدا قاجەت, تاپشى بولاتىن تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسۋ جايىن قازىردەن قولعا الۋدى عىلىم دەيمىز. جاڭا تەحنولوگيا مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى فۋندامەنت دەۋگە كەلەدى, ويتكەنى ونسىز دامۋ جوق.

اكادەميا كەز كەلگەن سالاداعى عى­لىمنىڭ دامۋ باعىتتارىن, الداعى قا­جەتتىلىگىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان انىق­تاۋى كەرەك. ايتپەسە ءبىر كۇن­دىك جۇمىستى ءبارى ىستەي الادى. «حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدە قانداي تەحنولوگيالار دامىپ كەلەدى, ءبىز وعان قالاي ىلەسەمىز؟ بۇل ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟» دەگەن سالماقتى سۇراقتارعا ناقتى جوسپارلار مەن ايقىن­دالعان مىندەتتەر ارقىلى جاۋاپ تاباتىن ۇيىمعا اينالعا­نى قاجەت. وعان قالاي جەتەمىز؟ قازىر عى­لىمي جوبالاردى قار­جىلاندىرۋعا جىل سايىن قوماقتى قارا­جات بولىنەدى. سول جۇمىستاردىڭ ءدال قايسىسى بولاشاقتاعى ەلدىڭ قاندايدا ءبىر ونىمگە, سىرت ەلگە دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ساقتايتىنىن انىقتاۋعا اكادەميا دا ارالاسسا جاقسى. قازىر مەملەكەتتەن قار­جىلاندىرىلاتىن جوبالاردى ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى ىرىكتەۋدەن وتكىزىپ وتىر. بىراق مۇنداي جاۋاپتى جۇمىستى ءبىر عانا ەمەس, بىرنەشە ۇيىم اتقارعانى ابزال. «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋ» دە­گەن سودان شىعادى. ماسەلەگە ءبىر ەمەس, بىر­نەشە كوزبەن قاراپ كورۋ كەرەك.

دۋرۆۋدحان سۇراعان, ماتەماتيك, ۇعا ەڭ جاس كوررەسپوندەنت-مۇشەسى: – بارىنەن بۇرىن اكادەميانىڭ بەدەلىن قايتارعان ءجون. بۇل ءۇشىن ۇعا-نىڭ جاعدايى زاڭدىق تۇرعىدان عانا ەمەس, ماتەريالدىق جاعىنان دا جاقسارۋى قاجەت. مەن ءوزىمدى ەڭ الدىمەن مۇعالىم دەپ سانايمىن. كوپكە ۇزاماي-اق قويايىق, وسىدان 5-6 جىل بۇرىن مۇعالىم ەكەنىڭىز­دى ايتساڭىز, سىزگە مۇسىركەپ قارايتىن. قازىر ارىپتەستەرىم مۇعالىم ەكەنىمەن ماق­تاناتىن جاعدايعا جەتتى. مۇنداي ناتي­جە­گە جەتۋ ءۇشىن قانشا جىل بويى جۇ­يە­لى جۇمىستار جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. دەمەك بىزدە تاجىريبە بار, ەندى عالىمداردىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن كەز كەلدى. نەگىزى بۇل جۇمىس سوڭعى جىلداردان باستاپ قولعا الىندى. بىلتىر, مىسالى, كوپ عالىم العاش رەت «ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر» اتاعى ءۇشىن مەملەكەتتەن ارنايى جانە قوماقتى سىياقى الدى. مۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. ويتكەنى بۇل ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن جۇيەلى, اۋقىمدى ءىستىڭ بىرەۋى عانا. اكادەمياعا كوڭىل ءبولۋدى دە ءدال وسى كەشەندى جۇمىستىڭ ءبىر نەگىزگى باعىتى دەپ بىلەمىن.

سەنسەڭىز, قازىر اكادەميا ورنالاسقان كەزىندەگى قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ءوزى سالدىرىپ كەتكەن كيەلى عيماراتتا «پاتەر جالداۋشى» سياقتى جارنا تولەپ تۇرامىز. اتى دارداي ۇعا-نىڭ ءسىز بەن ءبىز قۇرا سالاتىن شاحمات كلۋبى سەكىلدى, ەشقانداي مارتەبەسى جوق ۇيىم بولىپ تۇر. سونى ەڭ الدىمەن ايانىشتى كۇيدەن ارىلتىپ, ماتەريالدىق تۇرعىدا دۇرىستاعان ابزال. وتكەندە پرەزيدەنت اكادەميانى مەملەكەت قاراماعىنا وتكىزۋ تۋرالى ايتتى عوي. سول تاپسىرماسى سوڭىنا دەيىن جەتۋى كەرەك. وسى رەتتە «اكادەميادان نە پايدا؟ ەكونوميكاعا ۇلەس قوسا ما؟» دەيتىندەر تابىلادى. مەن ءبىر نارسەنى ايتايىن, ءوزىن ساۋاتتى سانايتىن كوپ ادام عىلىم مەن تەحنولوگيانى ايىرا المايدى. عىلىمنىڭ اقشاعا قاتىسى جوق, بۇل – تابىس تابۋدىڭ باستى كوزى ەمەس. عىلىم دەگەنىمىز – قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىنىڭ كورسەتكىشى جانە ساپالى ءبىلىمنىڭ تىرەگى. عىلىم تەحنولوگياعا جەتىپ, وندىرىسكە اينالۋى ءۇشىن اراسىنا جەمقورلىق تۇسپەۋگە ءتيىس.

Egemen Qazaqstan: – ۇعا-نىڭ 75 جىل­دىعىندا اكادەمياعا بولاشاعى زور ناعىز عالىمداردى قابىلداۋ جايى دا ايتىلدى. بۇل تالاپ ورىندالۋى ءۇشىن اكادەميك اتاعىن بەرۋ نەمەسە اكادەمياعا قابىلداۋ ەرەجەلەرىن وزگەرتۋ كەرەك پە؟

مۇرات جۇرىنوۆ: – كەزىندە عى­لىم اكادەمياسىندا مەملەكەتتىك مارتە­بە دە, بەدەل دە بولدى, عىلىم ءوز دەڭگەيىن­دە قارجىلاندىرىلدى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەدى, قا­زاق­ستان عىلىمى رەسەي مەن ۋكراينا­نىڭ عىلىمىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر­دى. اكادەميانى مينيسترلىككە قوسىپ جىبەرگەندە ۆەدومستۆونىڭ ىشىندەگى ءبىر دەپارتامەنتكە باعىنىشتى بولىپ قالدى. وعان شەتەلدىك اكادەميكتەر كۇلە قارادى. سودان ءبىزدىڭ اكادەميكتەر نامىستانىپ, حات جازىپ, قوعامدىق ۇيىمعا اينالدى. وسىنداي جاعدايدى كورگەن عالىمدار­­دىڭ 80 پايىزى – ءالى ءتىرى. سو­دان بەرى قان­شا­ما قۇلدىراۋدى كورگەن اكا­دەميا­نىڭ قازكسر ۋاقىتىنداعى جارعىسىنىڭ ءبىر جەرىن وزگەرتكەن جوقپىز. قانداي دا ءبىر عالىمنىڭ اكادەميك اتاعىن الۋعا نەمەسە اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلىگىنە وتۋگە بەرىلگەن ءوتىنىشىن سول سالانىڭ عالىمدارى قارايدى, جاسىرىن داۋىس بەرەدى. ايتالىق, فيزيكا سالاسى بويىنشا كانديداتتى تەك فيزيكتەر عانا تاڭدايدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – جاسىرىن داۋىس بەرۋ عانا ەمەس, بيۋللە­تەندەردىڭ سايلاۋشىلار كوزىنشە, اشىق سانالاتىنىندا. وسىنداي باعىت پەن تيىم­دىلىگىن الدەقاشان دالەلدەگەن جۇيە كادر تاڭداۋدا باسشىلىققا الىنعانى ابزال. 1995 جىلعى اكادەميكتەر سانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرمەدى. ومىردەن وتكەن قاريالاردىڭ ورنى بوساعاندا عانا جاڭا ۆاكانسيا ەسەبىندە سايلاۋ ارقى­لى قابىلدانىپ كەلەدى. سايلاۋ 3 جىلدا 1 رەت ­
وتكىزىلىپ وتىرادى.

دۋرۆۋدحان سۇراعان: – كوبى «اكادەميادا جاستار نەگە جوق؟» دەپ سۇراپ جا­تادى. بۇل دا جوعارىدا ايتقان بەدەلدەن شىعادى. اكادەميك اتاعىن الۋدىڭ, ۇيىم­عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولۋدىڭ اسا ءبىر قارجىلىق, الەۋمەتتىك تيىمدىلىگى جوق. سوندىقتان دا جاستار قىزىقپايدى. دە­گەنمەن دە اكادەميا ءوزىنىڭ اتىن ساق­تاپ قالۋى ءۇشىن, اسىرەسە سوڭعى جىلدا­رى كۇنكورىستىڭ قامىمەن جوعارى لاۋا­زىم­داعى ادامداردى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. الايدا ءوز سالامدا اكادەميك اتا­عىن العانداردىڭ ءبارىن بىلەمىن, كىل مىق­تىلار. ويتكەنى سايلاۋ بار, داۋىس­تى اشىق سانايدى. ەندى وسىعان جاس­تار دا ۇمىتكەر بولۋى ءۇشىن فيلتر بول­عا­نى دۇرىس. مىسالى, قايبىر جىلى 4 مىڭ­نان اسا زەرتتەۋشى ءوزىنىڭ جوباسىن گرانت­تىق قارجىلاندىرۋعا تاپسىردى. ونىڭ ۇمىتكەرلەرگە حالىقارالىق دەڭ­گەي­­دەگى جۇمىستارىنا قاتىستى قوياتىن تا­لاپ­­تارى بار. سونداعى ەڭ جوعارى ۇپاي جي­نا­­عانداردىڭ ءبارى – جاستار. سونداي كري­تە­ري اكادەمياعا قابىلدانۋدان ۇمىت­تىلەر­گە دە قويىلعانى ءجون. قازىر مۇنداي حا­­لىقارالىق دەڭگەيدەگى تالاپ جوقتىڭ قاسى.

امانگەلدى بيسەنباەۆ: – بىزدە ء­اب­سوليۋتتى شىندىق دەگەن جوق قوي. دەسەك تە اكادەمياعا قابىلداۋ, اكادەميك اتاعىن بەرۋ عىلىمي مەتريالىق كورسەتكىشتەر­گە نەگىزدەلگەنى ءجون. سون­دا ۇمىتكەردىڭ قا­زاقستاندىق جۋرنالداردا عانا ەمەس, وتان­دىق عىلىمدى حالىق­ارالىق ارەنا­دا پۋبليكاتسيالارىمەن قالاي تانىتىپ جۇرگەنىنە, ۇلكەن ماسشتابتا قانشالىقتى باسەكەگە تۇسە الاتىن جوبالار جاساعانىنا ءمان بەرىلەدى. ارينە, سايلاۋ ارقىلى قابىلداناتىنى وتە ورىندى. بىراق كاندي­داتتاردىڭ بايانداماسىن تىكەلەي ەفيردە, ونلاين رەجىمدە اشىق تىڭدايتىن مۇم­كىندىك بولسا, ولار دا ءوزىن جاقسىراق كور­سەتەتىن ەدى, ەكىنشى جاعىنان حالىق تا بىلەدى. ۇكىمەت تە بولا­شاقتاعى عالىمنىڭ جوس­پارلارىنا, وي باعدارلاماسىنا كو­ڭىل ءبولىپ, كەي ۇسى­نىسىن نازارعا الۋى مۇمكىن.

نەگىزى اكادەمياداعى باسقا بولىمدەردە قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن. بيولوگيا جانە مەديتسينا باعىتى بويىنشا اكادەمياعا قابىلداۋ پروتسەسىنە كەلسەك, ءبىز جوعا­رىدا ايتقان عىلىمي مەتريالىق كورسەت­كىش­تەردى ەسكەرەمىز. ءار ۇمىتكەردىڭ بايان­داماسىن تىڭدايمىز, ولارعا سايلاۋشىلار سۇراق قويادى. سودان كەيىن بارىپ ساي­لاۋعا كوشتىك, سول كەزدە بىزدە كىمدى ساي­لاۋعا بولاتىن-بولمايتىنى تۋرالى تۇسى­نىك, وي-پىكىر الدىن الا قالىپتاسىپ تۇ­رادى. ەندى وسى تاڭدالعان, سايلان­عان اكا­دەميكتەر مەن كوررەسپوندەنت-مۇ­شە­­لەرىنىڭ جۇمىستارىن ءبولىمنىڭ ءوز ىشىن­­دە قالدىرماي, كەز كەلگەن ادامعا قول­جە­تىمدى بولاتىنداي, جاريا ەتۋ كەرەك. جانە سول اتاق الىپ, اكادەمياعا قا­بىل­دانعانداردىڭ جۇمىستارى مەن ال­دا­عى جۇ­مىس-جوسپارى كانديدات كەزىندە, ياعني سايلاۋعا دەيىن ىلىنسە, ادىلدىك پەن اشىق­تىققا ودان سايىن جاقىندايمىز. بۇ­گىندە ۇمىتكەرلەردىڭ الدىن الا تەك ءتىزى­مى ىلىنەدى, ال ولاردىڭ جۇمىسى كورسە­تىل­مەيدى.

ماقسات جاباعين: – ينستيتۋتسيو­نالدىق ترانسفورماتسيا نەگىزىندە, ۇعا-نىڭ مۇشەلىگىن قايتا تولىقتىرعان ءجون. تولىقتىرۋدا گەندەرلىك جانە جاس­­­تىق ەرەكشەلىكتەردى, جاڭا عىلى­مي باعىت­تاردى ەسكەرگەن ورىندى. قا­زىر پار­لا­مەنتتىڭ وزىندە وسىنداي تاجىريبە بار. مىسالى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ سايتىنداعى ءتىزىم بويىنشا بارلىعى 163 اكادەميك, 75 كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بار. ال سول 163 اكادەميكتىڭ 17-ءسى, 75 كوررەسپوندەنت-مۇشەسىنىڭ 12-ءسى عانا – ايەل. سوندا كوررەسپوندەنت-مۇشە­لەرىندەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 16 پايىزدى عانا قۇرايدى. ال اكادەميكتەردىڭ نەبارى 10,4 پايىزى – ايەلدەر. قولدانىستاعى زاڭدار بويىنشا قازاقستاننىڭ جوعار­عى عىلىمي اتاعى پروفەسسور سانالادى. ونى الۋ تالاپتارى بۇگىندە كۇشەيتىلگەن. سو­عان بايلانىستى اكادەميك عىلىمي اتاعى قايتارىلىپ, قويىلاتىن تالاپتارى قازىرگى پروفەسسوردان كەم تۇسپەۋى ءتيىس. وسىعان قوسا قۇرمەتتى اكادەميك, تولىق اكادەميك, قاۋىمداستىرىلعان اكادەميكتىڭ مارتەبەسى مەن قۇقىقتارىن ناقتىلاۋ كەرەك.

Egemen Qazaqstan: – ۇعا وتاندىق عىلىم دامۋىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالۋى ءۇشىن ونىڭ كەلەسى قادامى قاي باعىتتا بولعانى ءجون؟

امەنگەلدى بيسەنباەۆ: – اكادە­ميا اكادەميكتەر مەن وعان قابىلدانا-­
تىن كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەك­تەرى ارقىلى وتاندىق عىلىمدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋمەن اينالىسقانى دۇرىس. ۇعا ءتۇرلى عىلىمي جۋرنالداردى شىعارادى عوي. بىراق بىزگە عىلىمنىڭ پايداسى جاي­لى اقپاراتتى جاس ۇرپاققا, جالپى قو­عامعا كوبىرەك جەتكىزۋ ءۇشىن يلليۋس­ترا­­تسيالارى بار, قاراپايىم تىلمەن جا­زىل­عان تانىمدىق باعىتتاعى عىلىمي باسى­­لىمداردى شىعارۋ كەرەك. مەملەكەت اكادەميانىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ابزال.

ماقسات جاباعين: – ءجون ءسوز. ۇعا جوعارعى دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەردى اۋقىم­دى قارجىلاندىرۋمەن قوسا, نەگىزگى ماق­ساتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە عىلىمدى جانە عالىمدارىمىزدى قوعامعا تانىمال ەتۋدى جولعا قويۋى قاجەت. بۇل اكادەميا تاراپىنان عىلىمدى تانىمال ەتۋ مەملەكەتتىك سىيلىعىن تاعايىنداۋ ارقىلى ناتيجەلى بولادى.

قازىر ءوز فۋنكتسياسىن جەتىلدىرە اتقا­رىپ جاتقان عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ نە­گىزگى بىرلىكتەرى – ۇلتتىق عىلىمي كە­ڭەس جانە ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحني­كالىق ساراپتاما ورتالىعى (جويى­لىپ كەتپەۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتە كەتۋ كەرەك). ترانسفورماتسيادان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ءوتۋى قاجەت. ويتكەنى بۇل قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە قازاقستان قوعامىندا توردەن ورىن الا المادى. پرەزيدەنت اكادەميانىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. وسى ۇسىنىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ۇيىمنىڭ قازاق عىلىم اكادەمياسى دەگەن تاريحي اتاۋىن قايتارعان ءجون. قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا تاريحى, البەتتە, جاڭا باسشىسىنىڭ سايلاۋىنان باستالۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, قازاق عىلىم اكادەمياسى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان دۇرىس. مىسالى, اكادەمياعا ارناۋلى زاڭ رەسەيدە جانە جاپونيادا بار. ونداي زاڭدا قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازىرگى عىلىم باسقارۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى بىرلىكتەرىمەن (جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا, عىلىم كوميتەتى, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس جانە ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى) ۇندەس­تىگىن ايقىنداعان ابزال.

دۋرۆۋدحان سۇراعان: – قازىرگى ­ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىن دا اقشا اكەلەدى دەپ اشساڭىز, تۇككە قاجەتى جوق. ونى وتاندىق عىلىمنىڭ ۇيىتقىسى ەتە­­مىز, قازاقستاندىق عىلىمدى دامىتۋ­دىڭ جولدارىن, ءجون-جوسىعىن ايقىنداپ بەرەتىن وي-تۇجىرىم ورتالىعىنا اينالدىرامىز دەسەك, ءجون بولار. قايتكەن­مەن دە «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس», كەز كەلگەن كوپ جىلدىق جۇمىس, ستراتەگيا­لىق جوس­پار عىلىمعا نەگىزدەلگەندە عانا ءوزىنىڭ لايىقتى جەمىسىن بەرەدى.

دەسەك تە عىلىم اكادەمياسىنىڭ بە­دە­­لىن ارتتىرۋ نە بەرەتىنىن بولجاۋعا بولادى. ۇعا ەلىمىزدەگى ەڭ بەدەلدى ۇيىم­نىڭ بىرىنە اينالدى دەلىك, وندا اكا­دەميك بولۋ مارتەبەلى دارەجەگە اينا­لادى. سوندا جاس بۋىن عىلىمعا, عالىم بولۋعا ۇمتىلادى, ارماندايدى. جانە مۇنىڭ تاعى ءبىر جاقسى جاعى بار, باسە­كەلەستىك قالىپتاسادى. ال باسەكە بول­عان جەردە دامۋ بولادى. ءتۇپتىڭ تۇ­بىن­دە اكادەميا ەلىمىزدە عى­لىمدى دارىپ­تەۋدىڭ ءبىر مىقتى قۇرالى بو­لۋى قاجەت. اكادەميانىڭ باسقارۋعا قاتىسۋى, با­قى­لاۋى, ساراپتاۋى دەگەننىڭ ءبارى وسى­­دان كەيىن عانا كەلەدى. بارلىعى دا ۇعا-نىڭ بەدەلىن كوتەرۋدەن باستالادى. بە­دەلدى بولعاندا عانا مينيسترلىك نەمەسە باس­قا دا ۆەدومستۆولار ساناسا باس­تايدى. «شەتەلگە جىبەرىپ, اقشاعا ساراپتاما جا­ساتقانشا, ءوزىمىزدىڭ اكادەمياعا بەرەيىك, ءتىپتى بولماسا قارجىنى ۇنەمدەۋ ءۇشىن الدىمەن حالىقارالىق تەكسەرىسكە جىبەرۋگە تۇرارلىعىن ىرىكتەپ بەرسىن» دەگەن شەشىم سودان كەيىن شىعادى. ويتكەنى بەدەلدى ۇيىمعا, مارتەبەلى ادامعا سەنىم پايدا بولادى. مىسالى, مەنىڭ جاپوندىق ارىپتەسىم بار, ەكەۋمىز عىلىمي ماقالانى بىرگە جازىپ ءجۇرمىز. سول زەرتتەۋشى – جا­پونيادا عالىمداردىڭ جوبالارىنا مەملەكەتتەن قارجى ءبولۋدى قاراستىرا­تىن (جاپونيانىڭ عىلىم كەڭەسى – The Science Council of Japan) ماتەماتيكا عىلىمى كوميتەتىنىڭ توراعاسى (Chair of Mathematical Science Committee). سون­دا بۇكىل جاپونيا ەلى ماتەماتيكا سالاسى بويىنشا 1 عانا ۇيىمعا, ونداعى 5-6-اق ادامعا سەنەدى. سەبەبى ۇيىمنىڭ بە­دەلى جوعارى, وعان تەك مىقتىلار عانا ەڭبەك­پەن مۇشەلىككە وتەدى. جارايدى, الىسقا ۇزا­ماي-اق مىنا وزبەكستاننان ۇلگى الا­يىق. وندا اكادەميكتەرگە اتاعى ءۇشىن عانا اي سايىن قوماقتى قالاماقى بەرەدى. ەكىن­­شىدەن, عىلىم سالاسىنا قاتىستى مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدەگى شەشىمدەردى شى­عا­رۋدا, عىلىمي اتاق بەرۋدە, زەرتتەۋ جو­با­­لارىنا گرانت نەمەسە ستيپەنديا تاعا­­يىن­داردا اكادەميكتەرمەن ساناسادى. سونداي جاعدايعا جەتۋىمىز كەرەك.

مۇرات جۇرىنوۆ: – مەملەكەتتىك مارتەبەمىزدى قايتارىپ بەرگەندە ءبارى انىقتالادى, قۇقىقتىق مىندەتتەرىمىز جازىلادى. مەملەكەت باسشىسى وتكەندە ءبىراز مىندەتتى ءوزى ايقىنداپ بەرگەندەي بولدى. ايتالىق, عىلىمي ساراپتامانى جۇرگىزۋ, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قۇقىعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا بەرىلۋى كەرەك. عىلىمنىڭ تۇيتكىلىن عالىم عانا انىق بىلەدى. مۇنداي ماڭىزدى شەشىم شىعارۋدى عىلىمنان الشاق ادامدارعا بەرىپ قيانات جاساۋعا بولمايدى. كەز كەلگەن سالا ءوزىنىڭ كاسى­بي كادرلارىمەن مىقتى. مامان ءوز ءىسىن ءوزى ىستەۋى كەرەك, وعان سول ءۇشىن مۇم­كىن­دىك بەرگەن ءجون. قازىر باستىققا جال­تاق­تايتىندار كوبەيدى. ماسەلەن, ءبىر عى­­لىمي جوباعا قارجى بەرۋ-بەرمەۋدى شە­شەتىن كوميسسيانىڭ قۇرامىنداعى 30 ادامنىڭ 20-سى – شەنەۋنىكتەر, قالعانى – عالىمدار. كىمنىڭ داۋىسى باسىپ كەتەدى؟ ءبىزدىڭ داۋىسىمىز دالادا قالادى, تۇبىندە عالىمدار وتىرعاندىقتان, عالىمدار شەشتى بولىپ شىعادى. بارلىق باسقا مەملەكەتتە, سونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىنىڭ بارىندە گرانتتىق قارجىلاندىرۋدى ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسى شەشەدى, ءبىزدىڭ ەلدە عانا مۇنىمەن عىلىمي كەڭەس پەن ساراپتاما ورتالىعى اينالىسادى.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن

ايدانا شوتبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»