– ۇزاق ۋاقىت بويى نىعايىپ كەلگەن تەڭگە باعىتىن كەرى قاراي بۇردى. بۇل نەمەن بايلانىستى؟
– مۇنداي ديناميكالىق قۇبىلىسقا سەبەپ بولعان باستى نارسە – ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى جانە نارىقتاعى ساتۋشىلاردىڭ شەكتەۋلى بولۋى. اكتسيونەرلىك قوعامداردا اكتسيونەرلەردىڭ جالپى جينالىسى ءوتتى. ءبىز ديۆيدەند تولەۋدىڭ باستالۋىنا بايلانىستى دوللارعا دەگەن سۇرانىستى كورىپ وتىرمىز. يمپورتتىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۆاليۋتا ساتىپ الۋعا سۇرانىس ادەتتەگىدەي ساقتالىپ وتىر.
ەندى شەتەلدىك ۆاليۋتا ۇسىنىسىنىڭ شەكتەۋلىگىنە كەلسەك. مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ەكسپورتتاۋشىلار پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە سالىق تولەۋ جانە «ۇلكەن سالىق اپتاسى» اتالاتىن مەرزىمدە ەكسپورتقا رەنتا سالىعىن تولەۋ ءۇشىن ۆاليۋتالىق ءتۇسىمدى ساتتى. ماۋسىم ايىندا ءبىز ساتۋدىڭ مۇنشا كولەمىن بايقامادىق. سوندىقتان بانكتەر بارلىق ساتىپ الۋشى كليەنتتەردى بيرجالىق ساۋدا-ساتتىققا جىبەردى. ونىڭ ىشىندە قارسى اعىندار بولماعاندىقتان, بۇل ۆاليۋتاعا قوسىمشا سۇرانىس تۋدىرادى.
دەگەنمەن, ماۋسىم ايىندا ورتاشا كۇندىك ساۋدا-ساتتىق كولەمى 95 ملن دوللاردى قۇرادى, بۇل مامىر ايىمەن سالىستىرعاندا 18%-عا از. قازىرگى ۋاقىتتا ساۋدا-ساتتىقتىڭ جالپى كولەمى 1,6 ملرد دوللارعا تەڭ. ياعني ۆاليۋتا نارىعى تۇرعىسىنان ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ايتارلىقتاي تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
جالپى العاندا, تەڭگە ديناميكاسى جالپى الەمدىك ۇردىسكە سايكەس كەلەدى. اقش مبق كىرىستىلىگىنىڭ ءوسۋى مەن اقش دوللارىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە نىعايۋى كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا قىسىم كورسەتتى. ماۋسىم ايىنىڭ باسىنان باستاپ دامۋشى نارىقتارداعى ۆاليۋتالاردىڭ ديناميكاسى كوبىنە تەرىس بولدى: برازيليا رەالى 10,7%-عا, تۇرىك ليراسى 5,8%-عا السىرەدى, سول سياقتى, يندونەزيا ءرۋپيى مەن مەكسيكا پەسوسى جانە وڭتۇستىك افريكا راندى شامامەن 2%-عا السىرەدى. ال بۇل رەتتە J.P. Morgan دامۋشى ەلدەرىنىڭ ۆاليۋتا يندەكسى 2,2%-عا تومەندەگەن ەدى.
– رۋبل جاڭا بەلەستەردى باعىندىرىپ كەلەدى, تەڭگەگە قاتىستى باعامىنا كەلسەك, 1 ءرۋبلدىڭ قۇنى 8 تەڭگەدەن جوعارى تۇرادى. بۇعان نە سەبەپ بولىپ وتىر؟
– ءرۋبلدىڭ شەتەل ۆاليۋتالارىنا, ونىڭ ىشىندە اقش دوللارىنا قاتىستى قارقىندى تۇردە نىعايۋى يمپورتتىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىمەن قاتار كاپيتال قوزعالىسىن باقىلاۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن شارالار اياسىندا ورىن الىپ وتىر.
ماۋسىم ايىنىڭ باسىنان باستاپ رۋبل دوللارعا قاتىستى شامامەن 15%-عا نىعايدى. رۋبل/تەڭگە باعامىن بەلگىلەۋدە ەڭ الدىمەن تەڭگە مەن ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى جەكە قالاي ارەكەت قىلاتىنى اسەر ەتەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. رۋبل الەمدىك نارىقتا دوللارعا قاتىستى نىعايىپ كەلەدى, سوندىقتان رۋبل/تەڭگە باعامىنىڭ ءوسۋى جالعاسۋدا.
– ساراپشىلار تەڭگەنىڭ السىرەۋ سەبەبىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بانكتىڭ كەرى ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزۋىنەن بولدى دەيدى. رەزەرۆتى تولىقتىرۋ ءۇشىن بيرجادان ۆاليۋتا ساتىپ الدىڭىزدار ما؟
– ماۋسىم ايىنىڭ باسىنان باستاپ ۇلتتىق بانك التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى ەسەبىنەن ايىرباس باعامىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا ساۋدا-ساتتىققا قاتىسقان جوق, ياعني, ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزگەن جوق.
ادەتتەگىدەي, ماۋسىمدا جۇرگىزىلگەن ۆاليۋتا نارىعىنداعى وپەراتسيالارىمىز بويىنشا اقپاراتتى, ياعني, التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرى بولسىن, ۇلتتىق قور نەمەسە بجزق بولسىن, ءبىز كەلەسى ايدىڭ ءبىرىنشى جۇمىس كۇنىندە جاريالايمىز.
سونىمەن قاتار بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قور اتىنان شەتەل ۆاليۋتاسى ساتىلدى, ماۋسىم ايىنىڭ باسىنان بەرى ونىڭ كولەمى 408 ملن دوللاردى قۇرادى.
سونداي-اق ساراپشىلاردىڭ نازارىن تەڭگەنىڭ قۇبىلمالى ايىرباس باعامى ماسەلەسىنە اۋدارساق دەيمىن. ناۋرىزدان باستاپ تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلمالىلىعى 1,2%-عا باعالانىپ كەلەدى. سالىستىرمالى تۇردە برازيليا رەالىنىڭ وسى ۋاقىت ىشىندە قۇبىلمالىلىعى – 1,2%, مەكسيكا پەسوسى – 0,7%, دامىعان نارىقتاردان: فۋنت – 0,7%, ەۋرو – 0,6%. بۇل كورسەتكىشتەر ەركىن وزگەرمەلى باعىتتىڭ تولىققاندى رەجىمىنە بەيىلدىلىكتى كورسەتەدى. بۇل ەكونوميكانىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىن ابسورباتسيالاۋعا جانە ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۆاليۋتالار باعامى سىرتقى ىرگەلى فاكتورلاردىڭ وزگەرىستەرىنە تىكەلەي سايكەس كەلمەيدى, سوڭعى كۇندەرى كورىپ وتىرعانىمىزداي, ىشكى فاكتورلار باسىمىراق ىقپال ەتۋدە.
قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تەڭگەنىڭ قۇبىلمالىلىعى گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە, ىشكى قاتىسۋشىلاردىڭ كۇتۋلەرىنە جانە الەمدىك نارىقتارداعى احۋالعا بايلانىستى بولادى.
دايىنداعان
دۋمان اناش,
«Egemen Qazaqstan»
