كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ايتا كەتەيىك, بۇل كورىپ وتىرعانىمىز – «ۇزەڭگى جولداس». پويىز ىشىندە جازۋشىلار جۇماباي شاشتاي ۇلى مەن سايىن مۇراتبەكوۆ سۇحباتتاسىپ وتىر. 2000 جىلدارى «قازاقستان» ارناسىندا تۇسىرىلگەن باعدارلاماعا قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن تالانتتى وكىلى قوناق بولدى. تالاي كلاسسيكتەردىڭ سىرلى سۇحباتى وسى پويىز ىشىندە ايتىلدى. سودان بەرى ۇلتتىق ارنانىڭ «التىن قورىندا» ساقتالعان بۇل جازبالار بۇگىندە حالىققا اشىق ۇسىنىلا باستادى. مىنە, ءبىز سايىنمەن وسىلاي كەزدەستىك.
ء«تاتتى تامۇققا» بالانعان جازۋشىلىقتى جازۋدىڭ مەحناتىن ءوز بويىنان وتكەرگەن, سەزىنگەن شىن جازۋشىلار عانا تۇسىنسە كەرەك. ايتپەسە, ادەبيەتتى, تەك شابىتپەن ولشەسەك, بۇل ءبىر راحات ومىردەي كورىنەدى. سايىن دا سولاي دەيدى.
«جازۋشىلىق جول وڭاي بولمايدى. ول ۇلكەن ازاپپەن, قينالۋمەن كەلەدى. كەز كەلگەن جازا باستاعان ادامنىڭ الدىندا «وسى جازعانىم دۇرىس پا, بۇرىس پا؟ اڭگىمە مە, جوق پا؟ جاريالاي ما ەكەن؟» دەگەن سىندى قانشاما كۇدىك تۇرادى. ال سونىڭ بارلىعىن بىرتىندەپ, ءار كۇن, ءار اي, ءار جىل سايىن جاڭارتىپ وتىرماسا, جازۋشى بولۋ مۇمكىن ەمەس».
ءيا, ادەبيەتتىڭ الىمساقتان بەرگى نەگىزگى شارتى – كوركەمدىك ءھام «اردىڭ ىسىنە» ادالدىق. الايدا ادەبي ءومىردىڭ ءار كەزەڭىندە جالپى جازۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك تە, كوزقاراس تا وزگەرەتىنىن بايقادىق. وعان كەشەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرى مەن قازىرگى احۋال دالەل. ارينە, جالپى جازۋدا شىن تالانتتار مەن كەم تالانتتاردىڭ ارقاشان بولاتىنى انىق. دەسەك تە ءار ۋاقىتتا ادەبي ءومىردى تارازىلاپ, ەكشەپ وتىراتىن ءبىر كلاسسيك كەرەك سياقتى. القيسسا.
«العاش «مەنىڭ قارىنداسىم» دەگەن اڭگىمە جازدىم. وسى ءبىر ءتاۋىر اڭگىمە بولادى-اۋ دەپ ويلادىم. ادام كەيدە ىشتەي سەزەدى عوي. ەڭ الدىمەن, «لەنينشىل جاس» گازەتىنە اپاردىم. سونىڭ ءبولىم باستىعى, قازىر بەلگىلى اقىن, اتىن ايتقان ىڭعايسىز بولار, جارايدى, ماسەلە ونىڭ اتىندا ەمەس. بىراق سول كەزدەگى جالپى ءتارتىپ سولاي بولۋ كەرەك. الگى كىسى ءبىر اپتادان كەيىن كەل دەدى, ون بەس كۇننەن كەيىن كەل دەدى, اقىرى ءبىر ايدان كەيىن بە, ەكى ايدان كەيىن بە, الدىنا كەلگەن سوڭ: ء«اي, اكەلشى, سەنىڭ اڭگىمەڭدى ءوزىم وقىپ كورەيىن, دەپ باستادى. مەن «بيىل قىسقى دەمالىستا ۇيگە قايتقانىمدا» دەپ ءبىرىنشى جاقتان جازامىن عوي. سودان شورشىپ ءتۇسىپ: ء«اي, سەن نەمەنە گوركيسىڭ بە, ءبىرىنشى جاقتان جازاتىن؟ ول گوركي عانا ءبىرىنشى جاقتان جازعان. سەن كىمسىڭ؟» دەپ ءوزىمدى سوگە باستادى. ەكى-اق سويلەمدى وقىدى. «مىناۋىڭ بولمايدى» دەپ وقىماي قايتارىپ بەردى».
ادەبيەتتىڭ ماڭگىلىك تاقىرىبى ادام دەيمىز. قالام ۇستاعاننىڭ ءبارى ءومىردى جىرلايدى. ال ءوزىمىز جۇرگەن مىنا دۇنيەنى, قوڭىر تىرشىلىكتى كوركەم ادەبيەتتە سۋرەتتەۋ ءۇشىن, ارينە ءومىردى ءبىلۋ كەرەك. ەكىباستان. سايىن دا سولاي دەيدى.
«اقىرىندا «مەنىڭ قارىنداسىم» 1957 جىلى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى سانىندا جارىق كوردى. ول كەزدە مەن اۋىلدا ءجۇر ەدىم. تەاترلىق وقۋدى تاستاپ, اۋىلعا كەتتىم. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, اۋىلعا قايتۋىم كەرەك بولدى. سەبەپ – ءومىردى بىلمەيمىن. اڭگىمە جازعىم كەلەدى – ءومىردى بىلمەيمىن. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە اۋىل ادامدارىنىڭ قۇر جۇرگەن-تۇرعانىن عانا كورىپپىن. ال كولحوزدىڭ سيستەماسى قالاي؟ كىم, قالاي باسقارادى؟ اۋىلدىڭ ءومىرىن جازۋ ءۇشىن وسىنىڭ ءبارىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك قوي. سوسىن, ەڭ بولماسا اعايىن-تۋعانىمنىڭ قالاي تىرشىلىك ەتەتىنىن, قايدا تۇراتىنىن كورەيىن دەدىم».
كەيدە جازۋشىنىڭ جازۋى مەن بولمىسى ۇقساماي جاتادى. ال شىعارمادا سەزىمتال, شىنايى سايىن ومىردە دە سونداي ەكەن دەيسىڭ. سابىرلى, اسىقپاي اقىرىن عانا سويلەيدى. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە كەزەكتى رەت وقۋعا تاپسىرىپ, قازاق ادەبيەتى جازباسىنان ءۇش الىپ, تۇسە الماي قالىپتى. سوندا جازۋشى قىس بويى جازۋمەن وتىرىپ, مەكتەپتىڭ ەملەسىن ۇمىتىپ, قارايىپ قالعانىن ايتادى. قىزىق. كلاسسيكتىڭ ءوزى ەرەجەنى بىلمەي, قارايىپ قالعانىن ەش قىمسىنباستان اڭگىمەلەپ وتىر. بۇل دا شىنايىلىق.
مۇقاعاليدى ءبارىمىز جاقسى كورەمىز. ولەڭى ءۇشىن. اقىندىعى اسقان مۇقاعالي تۇتاس ءبىر داۋىردەي سەزىلدى. جالىنداي شارپىپ, وسكەلەڭ اقىنداردى وزىنە ەلىكتەتتى. سول مۇقاعالي جازۋشىلار وداعىنان «قۋىلعاندا» ادەبي ومىردە ءبىر سىلكىنىس بولعانداي اسەر ەتتى. قالىڭ وقىرمان, ارينە «جاپا شەككەن» اقىنعا جاقتاسىپ, ادىلەتسىز شەشىمگە بالاپ, ءتۇرلى اڭگىمەلەر تارادى. اقتالۋلار دا بولدى. جالپى, مۇقاعاليدىڭ وداقتان شىعۋىنىڭ اڭىزى قايسى, اقيقاتى قايسى؟ اقىننىڭ ءھام ادەبي ءومىردىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتكەن بۇل وقيعا سايىننىڭ دا ەسىندە.
«قايتقان ادامدى جامانداۋعا بولمايدى. بىراق مۇقاڭنىڭ كىشكەنە ىزامەنەن جازۋشىلار وداعىنا كەلىپ, كەيدە اقساقالداردى جۇلقىپ كەتىپ جۇرگەن كەزىن مەن ءوزىم كوردىم. تەمىرعالي ءنۇرتازيندى مەنىڭ كوزىمشە جەلكەسىنەن الىپ, سۇيرەگەن. مۇمكىن باياعى ستۋدەنت كەزىندە ءبىر وكپەلەرى بولدى ما, بىلمەيمىن. مەن ارا ءتۇسىپ ەدىم, مەنى دە يتەرىپ جىبەردى. ءبىر كۇنى ءانۋاردى (ول كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى بولاتىن) كەلە جاتقان جەرىنەن جاعاسىنان الىپ: ء«بىر سىلكىپ ولتىرە سالايىن با, ءيتتىڭ بالاسى» دەگەنى بار».
مۇقاعاليدىڭ وسىنداي كوزىنە كورىنگەندى جەلكەدەن تۇيرەي جونەلەتىن عادەتىنە شىداي الماعان باسشىلىق اقىرىندا وداقتان شىعارادى. وعان سول كەزدەگى ءۇشىنشى حاتشى ولجاس سۇلەيمەنوۆ قول قويىپتى. ال وداق باسشىسى ءانۋار ءالىمجانوۆ قورىققان بولۋ كەرەك دەيدى جازۋشى.
جاقسى جازعاننىڭ ءبارى جاقسى ادام با دەگەن ساۋال ادەبيەت الەمىندە ارقاشان قويىلىپ كەلەدى. ارينە, وعان جاۋاپ تا ءارتۇرلى, كوزقاراس تا بىردەي ەمەس. بالكي, بۇل ساۋالدىڭ ءوزى قاتە شىعار. اقيقاتىندا, جەر باسىپ جۇرگەن ءبارىمىز جاقسى ادام بولۋعا ۇمتىلامىز. دەسەك تە, جازۋداعى مىنەز اۆتوردىڭ بولمىسىنان الىس كەتپەسە كەرەك-ءتى. قاتىپ-سەمگەن, كەكشىل جۇرەكتەن نازىك ليريزم قايدان شىقسىن. سايىننىڭ دا تابيعاتى بار جازۋىنان كورىنىپ تۇر. وقىرماندى باۋرايتىن دا سول سايىننىڭ سىرشىلدىعى, قاراپايىمدىلىعى, نازىكتىگى, شىنايىلىعى. ال جازۋشىنىڭ ءوزىن وسى بولمىسىمەن كورۋ, ءسوزىن تىڭداۋ, ويىن ءبىلۋ, مىنەزىن بايقاۋ, ماحابباتىڭدى ءتىپتى ۇدەتە تۇسەدى.
ايتا كەتەيىك, بۇل جىلدارى سايىن مۇراتبەكوۆ اۋىرىپ جۇرگەن-ءتىن (الايدا اڭگىمە بارىسىندا اسا بىلىنبەيدى, ەركىن وتىر). جازۋشى اراعا ەكى جىل سالىپ, ياعني 2007 جىلى ومىردەن ءوتتى.
قىرىق بەس مينۋتتىق ءبىر عانا سۇحباتتان العان اسەرىمىزدى ء«بىزدىڭ سايىن» دەپ اتادىق. وقىرمانعا جازۋشىنىڭ ءناپ-نازىك ليريكاسىنداي جىپ-جىلى ەستىلە مە دەگەن جاقسى ءبىر نيەت ەدى.
