كەن ينجەنەرىنە كەندەمىز

تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستى­عىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتستىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق كومپانيالاردا ساپالى ءبىلىم العان, جاڭاشا ويلايتىن, تسيفرلاندىرۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالار, ەكوساقتاۋ سەكىلدى سالالاردى جاقسى مەڭگەرگەن ماماندارعا ۇلكەن قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر.

– قازاقستاندا شيكىزات ەمەس, كادر تاپشى. سوندىقتان عىلىم مەن بيزنەستىڭ ءوزارا بايلانىسىن ارتتىراتىن جاڭا تاسىلدەر مەن جاڭا ورتا قاجەت, – دەيدى ن.رادوستوۆەتس.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگى جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى ەرجان امىربەك ۇلىنىڭ مالىمە­تىنشە, ەلىمىزدەگى 37 جوعارى وقۋ ورنىندا وندىرىستىك وڭدەۋ سالاسىنا قاجەتتى كادر­لار دايارلانادى. ولار 22 مىڭعا جۋىق ادامدى وقىتادى. ءبىلىم بەرۋ باعدار­لامالارى اياسىندا كادرلار دايارلاۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك تاپسىرىس كەلەسى باعىتتاردى قامتيدى: تاۋ-كەن ءىسى جانە پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيا, تاۋ-كەن ينجەنەرياسى جانە مەتاللۋرگيالىق ينجەنەريا. 2021-2022 وقۋ جىلىندا 2 050 گرانت ءبولىنىپتى.

– 2018 جىلى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق جانە باس­قارۋشىلىق ەركىندىگى كەڭەيتىلگەنى ءمالىم. اكادەميالىق ەركىندىك اياسىندا جوعارى وقۋ ورىندارى ەڭبەك نارى­عىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن دەربەس ازىرلەيدى ءھام جاڭارتادى. سونىمەن قاتار وندىرىستىك وڭدەۋ سالاسى بويىن­شا 62 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلگەن ارنايى ءتىزىلىم بار. ونىڭ 7-ءى يننوۆاتسيالىق باعىتتى قامتيدى, – دەيدى ە.امىربەك ۇلى.

2022 جىلى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشە­نى سەكتورى بويىنشا 2 099 ادام جوعارى وقۋ ورنىن اياقتادى. ونىڭ 1 690-ى نەمەسە 80 پايىزى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 830 ادام جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامدادى. رەفورمالاردان كوللەدجدەر دە سىرت قالعان ەمەس. ونداعى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم مودۋلدىك-قۇزىرەتتىلىك تاسىلگە قاراي ويىسىپ كەلەدى.

جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن مينيسترلىك ارنايى پورتال قۇرىپتى. وندا تۇلەكتەردىڭ تۇيىن­دەمەلەرى ورنالاس­تىرىلادى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا ولاردى جۇمىسقا ورنا­لاستىرۋمەن اينالىساتىن ارنايى ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى.

تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تولەگەن مۇقانوۆتىڭ پىكى­رىنشە, ناقتى ءوندىرىس پەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ اراسىنداعى الشاق­تىق جەر مەن كوكتەي.

– سول سەبەپتى ستۋدەنتتەر الىپ جات­قان ءبىلىمنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان قولىندا ديپلومى بار تۇلەكتەر كوپ جاعدايدا جۇمىسقا ورنالاسا الماي جاتادى. ونىڭ ۇستىنە جۇمىس بەرۋشىلەر جوعارى وقۋ ورنىن ەندى بىتىرگەن تۇلەكتىڭ تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ, جۇمىسقا قا­بىل­دامايدى. قابىلداعان كۇننىڭ وزىندە ەڭبەكاقىسى تومەن ورىندى ۇسى­­­نادى. جاستاردى مۇنداي ورىن قى­زىق­­تىرمايدى, البەتتە. سوندىقتان ولار كوممەرتسيالىق قۇرىلىمداردى تاڭ­دايدى. ءسويتىپ, مەڭگەرگەن ماماندى­عىنا ساي ەمەس سالادا ەڭبەك ەتۋگە ءماجبۇر. ستۋ­دەنتتەردىڭ وندىرىستىك پراكتيكادان ءوتۋى, ولارعا تالىمگەرلەردى بەكىتۋ دە كوپ پروبلەمانىڭ ءبىرى, – دەيدى ت.مۇقانوۆ.

مينيسترلىك وكىلى ە.امىربەك ۇلى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى قايتا قاراۋ­دى قاجەت ەتەتىنىن مويىنداپ وتىر. بىراق بۇل جەردە دە ماسەلە بار. ماسەلە – تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە سۇرا­نىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا كاسىبي ستاندارتتاردىڭ جوقتىعىندا. سون­دىق­تان ولاردى ازىرلەۋگە جۇمىس بەرۋشى­لەر, وقۋ ورىندارى تەگىس قاتىسۋعا ءتيىس. جۋىر­دا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­­نيس­­ترلىگى قۇرىلعانىن ەسكەرسەك, بۇل ماسە­لە الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تابۋى مۇمكىن.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرار جولماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ادام رەسۋرستارىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى پاندەميا كەزىندە ەرەكشە بايقالعان.

– ءبىز بىلىكتى كادرلاردىڭ جەكەلەگەن كاسىپورىنداردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەت تابىسىنىڭ كەپىلى ەكەنىن انىق تۇسىنگەندەي بولدىق. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى 20 جىلدا ادامداردىڭ كوبى ەكونوميست, قارجىگەر, زاڭگەر سەكىلدى ءداستۇرلى ماماندىقتاردى تاڭدادى. سونىڭ سالدا­رىنان قۇزىرەتتى تەحنيكالىق كادر­لار­دىڭ تاپشىلىعى پايدا بولدى. سول سەبەپتى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىن­داعى كاسىپورىنداردىڭ كوبى شەتەلدەن تەحنيكالىق مامانداردى ىزدەۋگە ءماج­بۇر, – دەيدى ت.جولماعامبەتوۆ.

اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ماق­سا­تىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرى­لىمدىق دامۋ مينيسترلىگى كاسىپورىن­داردىڭ ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق پەرسو­نا­لىنىڭ شامامەن 1 مىڭ وكىلىن وقىتۋ جانە تاعىلىمدامادان وتكىزۋ جونىندەگى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭ­نا­مالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەدى. بۇعان جۇمسالاتىن شىعىننىڭ 80 پايىزىن مەملەكەت كوتەرەدى دە, قالعان 20 پايىزى كاسىپورىنداردىڭ ەسەبىنەن وتەلمەك.

ت.جولماعامبەتوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەن­سەك, سالادا تاعى ءبىر جۇيەلىك ماسەلە بار.

– جاستاردىڭ كوبى ورتا تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بارعىسى كەلمەيدى. ال كاسىپورىنداردا ولارعا دەگەن سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان مەملەكەت بيزنەس­پەن بىرلەسىپ, جاستاردى تارتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋى قا­جەت. سوندا جاستار جۇمىسسىزدىعى, سون­داي-اق كاسىپورىندارداعى كادر­لار تاپشىلىعى ماسەلەسى شەشىلەدى, – دەي­دى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى.

جۋىردا ەلوردادا وتكەن Astana Mining & Metallurgy حالىقارالىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كونگرەسىنە قاتىسقان ماسكەۋدەگى «ميسيس» ۇلتتىق زەرتتەۋ تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى الەك­­ساندر مياسكوۆ سالاعا كادر دايارلاۋ ىسىندەگى سىن-قاتەرلەردى اتاپ كورسەتتى.

– جاستار تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىن تاڭداعىسى كەلمەيدى. دەمەك, بۇل ماماندىقتىڭ جاستار اراسىنداعى بەدەلى تومەن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, قازىر ءداستۇرلى سالالاردا ترانسفورماتسيا ءجۇرىپ جاتىر. بۇعان تسيفرلاندىرۋ جانە باسقا دا وزگەرىستەر جاتادى. ۇشىنشىدەن, سالالىق ماماندارعا دەگەن سۇرانىس ازايۋدا. بۇل تۇتاس الەمدى شارپىپ وتىرعان ءۇردىس. تورتىنشىدەن, الەمدەگى تاۋ-كەن مەتاللۋرگياعا قاتىستى عىلىم ناشارلاپ كەتتى. بەسىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ فورماتى وزگەرۋدە جانە ەڭبەك نارىعىندا دا وزگەرىس كوپ, – دەيدى ا.مياسكوۆ.

ونىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قازىر دەمو­­گ­را­فيالىق سىن-تەگەۋرىندەرگە بايلانىستى ءوندىرۋ مەن ءوندىرىستىڭ ءوسۋى, شي­كىزاتتىق جانە ونەركاسىپتىك ايماق­تاردىڭ وقشاۋ­لانۋى, ءوندىرۋ تەحنولوگيالارى مەن تۇتىنۋ تەحنولو­گيالارىنىڭ وز­گەرۋى, بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ, روبوتتاردى, جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلى تەڭسىزدىكتەردى پايدالانۋ, جۇ­مىس­كەرلەردىڭ قىسقارۋى مەن ترانسفورماتسياسى, ءوندىرىستىڭ تەرەڭ ەكولوگيزاتسياسى جاھاندىق ترەندكە اينالىپ وتىر.

– بولاشاقتا جوعارى ەڭبەكاقى تولە­­نە­تىن 30 كاسىپتىڭ ىشىنە ينجەنەر-مە­حانيكتەردى, حيميك-ينجەنەرلەردى, تاۋ-كەن جانە گەولوگيالىق ينجەنەرلەردى, ەكولوگ-ينجەنەرلەردى قوسار ەدىم. اسا قاجەتتى ماماندىقتارعا جۇرگىزىلگەن زەرت­تەۋ كورسەتكەندەي, بارلىق سۇرانىس جۇ­مى­سشىنىڭ كاسىبىمەن تىكەلەي بايلا­نىستى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەر قاجەت پە, ولار ونەركاسىپتىڭ سۇرانىسى بويىن­شا قانشا تاۋ-كەن ينجەنەرىن دايىن­داي الادى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بىلىكتىلىككە قاتىستى ماسەلە الەم بويىن­شا تىم تەرەڭدەپ كەتتى. ماسەلە مىنادا. ينجەنەرلىك ماماندىقتى مەڭگەر­گەندەر جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىس ىستەي بەرەدى. ويتكەنى وندا ۇسىنىستار كوپ. ال جۇمىس بەرۋشى جوعارى ءبىلىمى بار تاۋ-كەن ينجەنەرىن تاڭدايدى. ەكەۋىنىڭ جالاقىسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار, – دەيدى ا.مياسكوۆ.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەڭبەك نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن ءاربىر ءۇشىنشى قىزمەتكەردىڭ قۇزى­رەتى تىم ارتىق نە ولار ورىنداي­تىن قىزمەت ءۇشىن جەتكىلىكسىز. سونىڭ سالدارىنان بىلىكتىلىككە قاتىستى ماسە­لە قالىپتاسادى. بۇل جاعداي جۇ­مىس بەرۋشىلەرگە اسەر ەتەدى. اسىرە­سە پان­دەميا كەزىندە قاتتى بايقال­دى. ماسە­لەن, جاھاندىق ەڭبەك رەسۋرستا­رى­نىڭ 85 پايىزى تومەن جانە ورتاشا بىلىكتى قىزمەتكەرلەردەن تۇرادى. اۆتو­ماتتاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋعا بايلانىستى 2030 جىلعا قاراي كاسىپ­تەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى وزگەرەدى. مىن­دەتتەردىڭ 14 پايىزى قازىردىڭ وزىندە اۆتوماتتاندىرىلۋى مۇمكىن. ال 2025 جىلعا قاراي قىزمەتتىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ ۇلەسى 27 پايىزدى قۇراماق. بۇل رەتتە تەحنيكالىق داعدىلار 3-5 جىل ىشىندە ەسكىرىپ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 45 پايىزى تالاپ ەتىلەتىن بىلىكتىلىگى بار قىزمەت­كەرلەردى ىزدەستىرۋدە قيىن­دىقتارعا تاپ بولادى دەگەن بولجام بار.

تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتال­­لۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداس­تى­عى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنبا­سارى باقىت ماناسباەۆانىڭ ايتۋىنشا, كادرلىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار ءجۇرىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, قاۋىمداستىق ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىمەن بىر­لە­سىپ, بوس جۇ­مىس ورىندارىنا ارنالعان ون­لاين-جارمەڭكەلەر وتكىزۋدى قولعا الماق.

– وسى جىلدىڭ 27-29 ماۋسىمىندا مينيسترلىككە قاراستى ەڭبەك رەسۋرس­تارىن دامىتۋ ورتالىعىمەن بىرلەسىپ ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى بازاسىندا العاشقى رەسپۋبليكالىق بوس جۇمىس ورىندارىنا ارنالعان ونلاين جارمەڭكە وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وندا ERG, Kaz Minerals, «التىنالماس», «پولي­مەتالل», «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ», KSP Steel سياقتى قالا قۇراۋشى ءىرى كاسىپورىندار ءوز قىزمەتىن تانىستىرىپ, ەڭبەك جاع­دايلارى مەن بوس جۇمىس ورىندارىنا قاتىستى اقپارات بەرەدى. ول جەردە ZOOM ارقىلى ونلاين-سۇحباتقا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بار. جار­مەڭ­كە قاتىسۋشىلارى ءۇشىن جۇمىس بەرۋ­شىلەردىڭ ەلەكتروندى ەڭبەك بير­جا­سىندا نەمەسە مەنشىكتى HR-پلات­فورمالارىندا ورنالاستىرىلعان بوس جۇمىس ورىندا­رىنىڭ سىلتەمەلەرى قولجەتىمدى بولادى, – دەيدى ب.ماناس­باەۆا.