سەرىكتەستىككە باستايتىن ستراتەگيالىق شارت

سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا وزبەكستانمەن اراداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك شارتى قارالدى. سونداي-اق, دەپۋتاتتار رۇقساتتار مەن حابارلامالار تۋرالى ەكى زاڭدىق قۇجاتتى قىزۋ تالقىعا سالدى. الدىمەن «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكسپورتتىق باقىلاۋىنىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ, قولداۋ تاپتى. قىرعىزستان مەن تاجىكستان ەۋرازەق-تىڭ بىرىڭعاي كەدەن اۋماعىنا قوسىلعان كەزدەن باستاپ كۇشىنە ەنەتىن جەكەلەگەن باپتاردى ايتپاعاندا, كەلىسىم 2007 جىلى كۇشىنە ەندى. ونىڭ كەيبىر باپتارى ورىندالعان جاعدايدا ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ (قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان جانە تاجىكستان) اۋماعى بويىنشا ەكسپورتتىق باقىلاۋعا جاتاتىن تاۋارلار مەن تەحنولوگيالار ەركىن قوزعالۋىنا رۇقسات بەلگىلەنەدى. ەكسپورتتىق باقىلاۋعا جاتاتىن ونىمدەردىڭ ىشىندە جارىلعىش زاتتار, حيميالىق, يادرولىق جانە بيولوگيالىق ماتەريالدار بار. سوندىقتان ەكسپورتتىق باقىلاۋعا جاتاتىن تاۋارلار مەن تەحنولوگيالاردىڭ باقىلاۋسىز تاسىمالدانۋى ەلىمىز حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سانكتسيالارىن جانە ەكسپورتتىق باقى­لاۋدىڭ حالىقارالىق رەجىمدەرى تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىندىگى ەرەكشە اتالدى. بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەن ءوز­بەكستان رەسپۋبليكاسى ارا­سىن­داعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرا­لى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىل­دادى. زاڭ جوباسى بويىنشا بايان­داما جاساۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سامات ورداباەۆ مىنبەرگە كوتەرىلدى. سەنات توراعاسى بايانداماشىعا ءسوز بەرەردەن بۇرىن مۇنداي ماڭىزدى قۇجات بويىنشا ءمينيستردىڭ ءوزى كەلگەنى دۇرىس ەدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. جالپى, اتالعان قۇجاتقا 2013 جىلعى 14 ماۋسىمدا تاشكەنتتە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وزبەكستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا قول قويىلعان. بۇل جەردە قازاقستان وزبەكستاندى ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى سايا­سي جانە ەكونوميكالىق ارىپتەسى رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىمەن جەتكىزسەك, وزبەكستانمەن كوپ­جوس­پارلى قاتىناستاردى دامىتۋ ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ءمۇد­دەلەرىنە ساي كەلەدى. سونداي-اق, شارت وزبەكستانمەن نەگىز قالاۋشى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلسا, وندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاۋلىق قاعيداتتارى كورسەتىلگەن. قۇجات ايماقتاعى بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ەكىجاقتى ساياسي ۇنقاتىسۋدى دامىتۋعا قىزمەت ەتەدى. جانە دە ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى, كولىكتىك دالىزدەردى قۇرۋ, سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, اسكەري-تەحنيكالىق, سونىمەن قاتار, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرىن ايقىندايدى. شارت قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى شارتتىق-قۇقىقتىق بازانى ارتتىرىپ, قازاق-وزبەك دوستىعىنا جاڭا ساپا بەرەدى. وسى رەتتە ءسوز العان دەپۋتات قۋانىش ايتاحانوۆ وزبەك پەن قازاق ەجەلدەن اعايىن بولىپ ارالاسىپ جاتقان, تاريحى مەن ءتىلى, ءدىنى مەن ءتۇرى دە ۇقساس دوس ەل ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى. سوندىقتان بۇل شارت ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىققا جاڭا سەرپىن بەرۋى ءتيىس. الايدا, سەناتور ەكى ەل اراسىندا كەيبىر ماسەلەلەردە تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە ورىن الاتىنىن ورتاعا سالدى. اعىن سۋدى پايدالانۋدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال جانە سارىاعاش اۋداندارىندا جىل سايىن تۋىندايتىن سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن كوتەردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان اۋدانداردى سۋلاندىراتىن قالىم, دوستىق كانالدارى وزبەكستان جەرىنەن باستاۋ الاتىندىقتان, سۋدىڭ بەلگىلەنگەن مولشەرى كۇننىڭ ەڭ ىستىق كەزدەرىندە (شىلدە, تامىز ايلارىندا) قازاقستان اۋماعىنا جەتپەي قالىپ جاتادى. ەكى ەل اراسىنداعى سۋ ءبولىسۋ كەلىسىمشارتىنا قاراماستان, قازاقستانعا تىرشىلىك ءنارى بار-جوعى 30-40 پايىز كولەمىندە عانا كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان ءونىم ازايىپ, شارۋالار زارداپ شەگۋدە. ق.ايتاحانوۆ مۇنداي جاعداي كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋ بارىسىندا دا ورىن الىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. كەلىسىمگە سايكەس قارجىسى الدىن الا تولەنىپ قويىلعانىمەن, گاز قىستىڭ كەيبىر سۋىق كۇندەرى وڭتۇستىك وڭىرىنە, اسىرەسە, شىمكەنت قالاسىنا جەتپەي قالىپ جاتادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا دەپۋتات شارتتار نەگىزىندە جىل سايىن قايتالانا بەرەتىن وسى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتادى. سونداي-اق, كەشەگى وتىرىستا دەپۋتاتتار ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي جەدەل ازىرلەنىپ, پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنىلعان «رۇقساتتار جانە حابارلامالار تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە رۇقسات بەرۋ جۇيەسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» (ەكى وقىلىمدا) زاڭ جوبالارىن دا قاراپ, قابىلدادى. دەپۋتاتتار وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى بولات جامىشەۆكە سۇراق بەرۋ ءراسىمى كەزىندە زاڭ جوبالارىنىڭ ەكىۇشتى ماعىنا بەرەتىندىگىنە كوڭىلدەرى تولمايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. سەنات توراعاسى بۇل ورايدا بىلاي دەدى: «بولات بيداحمەت ۇلى, زاڭ ماتىندەرىندە ەكىۇشتىلىق بايقالادى. ال ءبىز ولاردىڭ بولۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت باسشىسى بۇل زاڭدارعا ءبىرىنشى كەزەكتە نازارىن اۋدارىپ, ولاردى شۇعىل دەپ جاريالادى. شىنىن ايتقاندا, ءبىز ءسىزدىڭ جاۋابىڭىزعا قاناعاتتانعان جوقپىز». ايتسە دە, دەپۋتاتتار مي­نيستردىڭ سۇراقتارعا جاۋابىنا قاراپ, نەگىزگى زاڭ جوباسىنىڭ ىلەس­پەسىن كۇن تارتىبىنە قايتا شىعاردى, ءسويتىپ, ەكىنشى وقى­لىمدا قولداپ داۋىس بەردى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».