تاريح • 21 ماۋسىم، 2022

تاريح پاراديگماسى

17346 رەت كورسەتىلدى

بۇگىن سوۆەت-گەرمان سوعىسىنىڭ باستالعان كۇنى. جيىرماسىنشى عاسىردا ادامزاتقا الاپات اپات اكەلگەن جاھاندىق سوعىستان ءبىز قانداي ساباق الدىق؟ توڭىرەكتە بولىپ جاتقان قاندى قىرعىندارعا قاراساق، بازبىرەۋلەر تاريحتان ءتيىستى تاعىلىم الماعان سياقتى. جەر-شارىن جالماعان جاھاندىق سوعىس تاقىرىبىن اركىم ءوز مۇددەسى تۇرعىسىنان ءتۇسىندىرىپ، ناسيحات قۇرالىنا اينالدىرىپ الەك.

ايگىلى رۋميدەن جەتكەن ءپىلدى تۇسپالمەن تانۋ تۋرالى ەجەلگى ءتامسىل بار. سۋ قاراڭعىدا سيپالانعان پاقىرلاردىڭ ءبىرى ءپىلدى قاۋدىرلاعان الىپ قۇلاق، كەلەسىسى يىرىلگەن ۇزىن تۇمسىق، ەندى ءبىرى بورەنەدەي جۋان سيراق دەپ جورىعان. شامسىز جەردە شاراسىز قالعان پەندەلەر الىپ جانۋاردى تۇتاس كۇيىندە ەلەس­تەتە الماي، وسىلايشا پۇشايمان بولعان.بۇل مىسال اقيقاتتى اداسپاي تابۋ، تارلان تاريحتى بۇرمالاماي تانۋ ءۇشىن كوزگە ساۋلە، كوكىرەككە شىراق كەرەك ەكەندىگىن ءتۇسىندىرىپ تۇر. شىن مانىندە تاريح وتكەنمەن كەكتەسۋ ءۇشىن ەمەس، شىندىقپەن سىرلاسىپ بەتتەسۋ ءۇشىن قاجەت. ويتكەنى تاريح – ادامزاتتىڭ شىندىققا اينالعان تاعدىرى، تۇيىندەلگەن ءومىر تاجىريبەسى، وتكەن كۇننىڭ بەلگىسى، اقيقاتتىڭ كومبەسى. ەشكىم وزگەرتە المايتىن تاۋاريحتى ومىرگە قايتا ورالتىپ، قالپىنا كەلتىرۋ دە مۇمكىن ەمەس. كەنىشىنەن تاعىلىم ءتۇيىپ، ساباق الۋ عانا پارىز. ال تاريحتان تاعىلىم تۇيمەگەندەر جادىسىنان جاڭىلىپ، قاتال ۋاقىت داۋىلىنىڭ تولقىنىنا سوعىلادى. سوندىقتان تاريح ساباق الا الماعاندار ءۇشىن قايتالانىپ، تارپاڭ مىنەزبەن تاپتاپ تاستاۋى ىقتيمال. ايتالىق سسسر – ءبىزدىڭ تاريحىمىز، سان الۋان سيپاتىمەن كەشەگى زامانداعى شىندىعىمىز، اعا بۋىن ءۇشىن ەستەلىكتەر ەلەسى. ال ونى ۇلتتار شىندىعى مەن تاۋەلسىزدىك مۇراتتارىن تاپتاي وتىرىپ قالپىنا كەلتىرۋ – استە مۇمكىن ەمەس.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبى دا وسىعان ورايلاس. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك، «مولوتوۆ-ريببەنتروپ پاكتىسى» بويىنشا گەرمانيا مەن كەڭەس وداعى پولشانى ءوزارا بولىسكە سالىپ، فينليانديا، ەستونيا، لاتۆيا، ليتۆا جانە رۋمىنيا بويىنشا وزدەرىنىڭ «ىقپال ەتۋ الاڭدارىن» بەلگىلەۋ وقيعاسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تابالدىرىعى ەدى. الەمگە وزبىرلىقپەن ۇستەمدىك جۇرگىزۋ ءۇشىن ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ، جەر ءجۇزىن ويرانداعانداردىڭ ساياسي ويىنىن جالپى ادامزاتقا جاسالعان جاۋىزدىق دەۋگە بولادى. بۇل رەتتە مۇستافا شوقايدىڭ: «گيتلەر دە، ستالين دە زالىم. ءبىرى −  اسىرە ۇلتشىل – ناتسيست، ەكىنشىسى − ينتەرناتسيوناليست بولىپ كورىنگەنىنە قاراماستان، ەكەۋىنىڭ زالىمدىعى تەڭ دارەجەدە» – دەپ ەكى تيراننىڭ ادامزاتقا اۋىر زارداپ تيگىزەتىنىن ايتىپ كەتكەنى ەسكە تۇسەدى.

بۇل سوعىستا سسسر-ءدى قورعاۋ ءۇشىن تالاي بوزداقتارىمىز شەيىت بولدى. قازاقتار ماسكەۋ، ستالينگراد پەن لەنينگراد ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توستى، ۋكراينا ورماندارىندا ەرلىكپەن شايقاستى. ولار ونى ەشكىمگە مىندەتسىنگەن جوق. سوعىستان امان-ساۋ ورالعان ەرلەر ەلدىڭ ەزىلگەن ەڭسەسىن، سىنعان ساعىن، قايتقان باعىن قايتا تۇلەتتى، مادەنيەت پەن ادەبيەتكە ۇشان تەڭىز ولجا سالدى. سونداي سوعىستا مايدانگەر، بەيبىت كۇندە قالامگەر بولا بىلگەن تۇلعانىڭ ۇلى كەشە عانا پەتەربوردا بەيبىتشىلىك پەن ىزگىلىكتى قولداپ، كەلەلى پىكىرىن، ازاماتتىق ءۇنىن اشىق ءبىلدىرۋى – ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ كورىنىسى.

تاريح تاعىلىمى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا تۇران مەن يراننىڭ قاناتتاس ۇعىم، ساناتتاس قۇندىلىق رەتىندە ءداۋىر كەرۋەنىنىڭ سوقپاق سورابىنان بۇگىنگە جەتكەنى قايران قالدىرادى. بۇل ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «فيردوۋسي ءوزىنىڭ «شاحناماسىندا» يران مەن تۇراننىڭ ۇلى جىبەك جولىنداعى تاعدىرلاس ەلدەر ەكەنىن اتاپ وتكەن»، – دەۋى زاڭدىلىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ يران ساپارى تاريح تۇرعىسىنان عانا ەمەس، گەوساياسي جاعىنان دا ەلەۋلى وقيعا بولدى. ارقادان شىققان پويىزدىڭ تۇرىكمەنستان جانە يران ارقىلى تۇركياعا، ودان ءارى ەۋروپاعا جەتۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى پەتەربوردا بولعان جيىننان كەم تۇسكەن جوق. ويتكەنى ايماقتاعى شيرىققان شيەلەنىس جاعدايىندا شىعىس-باتىس باعىتىنداعى تاسىمال جولدارىنىڭ سولتۇستىك ءدالىزىنىڭ توقىراپ قالۋى  مەن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنداعى اپات ايماق ەلدەرىنە بالاما باعىتتاردى ىزدەۋگە تۇرتكى بولعانى انىق. قىتايدان قازاقستانعا كەلىپ، ودان ءارى كاسپي تەڭىزى مەن باكۋ-تبيليسي-كارس تەمىرجولى ارقىلى وتەتىن ورتا ءدالىز بەن «زانگازۇر ءدالىزى» ءالى تولىق ىسكە قوسىلعان جوق. وسى جاعدايدا يران اۋماعى ارقىلى وتەتىن «وڭتۇستىك» ءدالىزىنىڭ وزەكتىلىگى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ارينە، بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىس ەلدەردى بايىتادى، بايلانىستىرادى، ال سوعىس پەن ۇرىس-كەرىس حالىقتاردى كەدەيشىلىككە ۇشىراتادى. سوندىقتان قازاقستان جاھانداعى قالىپتاسقان جاعدايدا ءوزىنىڭ شىعىس پەن باتىس، كۇنگەي مەن تەرىسكەي اراسىنداعى تاريحي دانەكەرشىلىك مارتەبەسىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە بەيىل ەكەنىن بايقاتتى.

تاريح – الىستاعان سايىن ساعىمعا اينالادى; ول بىزگە ۇرپاقتى وتكەننىڭ ەلەستەرىنە تابىندىرۋ ءۇشىن ەمەس، بولاشاقتىڭ بەلەستەرىن باعىندىرۋ ءۇشىن، كەشەگىدەن ساباق الىپ، كەلەشەكتىڭ كەمەل كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قۇندى قۇرال. سايىن دالادا ساۋىن ايتىپ قۇرىلتاي شاقىرىپ بابالار ءداستۇرىن ساباقتاستىرعان، جىبەك جولىن جاڭعىرتىپ، وركەنيەتتەردى جالعاعان جاڭا قازاقستاننىڭ باتىل قادامدارىن تاريح پاراديگماسى تۇرعىسىنان وسىلاي پايىمداۋعا بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قانت تاپشىلىعى نەدە؟

ەكونوميكا • كەشە

بەنزين قىمباتتايدى

ەكونوميكا • كەشە

اق جەلەڭدىلەرگە العىس

مەديتسينا • كەشە

ادالدىقتىڭ ەتالونى ەدى

قازاقستان • كەشە

بۇيراتاۋ بازارلىعى

تۋريزم • كەشە

ءۇش ۇنسىزدىك

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار