گاز باعاسى قايتا قىمباتتاي ما؟

تۇتىنۋ ءوستى

پرەزيدەنت 2 ملرد تەكشە مەتر گازدى ىشكى نارىققا اكەلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

«گاز تۇتىنۋ كولەمى وتە تەز ءوسىپ جاتىر. بۇل الماتى جەو-2 مەن جەل-3-ءتى گازحيميالىق كەشەنگە اينالدىرۋعا بايلانىستى. كەلەر جىلى ىشكى نارىقتا گاز تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. ۇكىمەتكە «تەڭىز» اكتسيونەرلەرىمەن بىر­لەسىپ 2 ملرد تەكشە مەتر گازدى ەكسپورت­تان ىشكى نارىققا قايتا باعىتتاۋ بويىن­شا جۇمىس ىستەۋدى تاپسىرامىن», دەدى ق.توقاەۆ.

وسىعان دەيىن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ ەلدە گاز تاپشىلىعى 2025 جىلعا تامان تۋىندايدى دەگەن ەدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىنداردىڭ كومىر­دەن گازعا كوشۋى تاپشىلىقتى جەدەل­دەتەدى. 2017 جىلدان بەرى ىشكى نا­رىقتا گاز تۇتىنۋ كولەمى 4,8 ملرد تەكشە مەتر­گە – 13,8-دەن 18,6 ملن تەكشە مەترگە وسكەن. 2010 جىلدارى ىشكى تۇتىنۋ كولەمى جىلىنا 9 ملرد تەكشە مەتردى قۇراسا, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 19 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن. ياعني ەكى ەسە وسكەن. ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تاپشىلىقتى جويۋ ءۇشىن قولعا الىناتىن نەگىزگى شارالار – گاز بارلاۋ, ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋدى قولعا الۋ كەرەك. سونىمەن قاتار جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ينۆەستورلار ءۇشىن ىنتالاندىرۋشى باعا ۇسىنۋ دا ماڭىزدى.

ءوندىرىس مولشەرى قانشا؟

ەلدە گازعا دەگەن سۇرانىس جىل ساناپ كۇشەيىپ كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, 2030 جىلعا تامان گازحيميا كەشەنىن دامىتۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 4 ملرد تەكشە مەتر گاز كەرەك. قازىر ەلدەگى گازداندىرۋ دەڭگەيى 58 پايىزدى قۇراپ تۇر. شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار جانە اقمولا وب­لىس­تارىندا گازداندىرۋ دەڭگەيى 1 پا­يىز­عا دا جەتپەيدى. ونەركاسىپتىك كاسىپ­ورىن­دار دا گازعا تەزىرەك كوشسەك دەپ الاقان ىسقىلاپ وتىر. ەكولوگيانى جاق­سار­تۋ جانە ديزەل وتىنىنا دەگەن جۇكتەمەنى ازايتۋ ماق­ساتىندا كەلەشەكتە قوعامدىق ترانسپورتتى دا گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە بار. ءدال وسى ماق­ساتتىڭ وزىنە جىل سايىن 500 ملن تەكشە مەتر گاز كەرەك دەپ ەسەپ­تەيدى سالا بىلگىرلەرى. ازىر­شە وسى سۇرانىستىڭ ءبا­­رىن وتەپ شى­عارلىقتاي گاز جوق.

2021 جىلى ەلىمىزدە 53,8 ملرد تەكشە مەتر گاز وندىرىلگەن. 2022 جىلعى جوسپار – 54,5 ملرد تەكشە مەتر. بىراق سونىڭ ­29,6 ملرد تەكشە مەترى عانا – تاۋارلى گاز ­(تاۋارلى گاز – پايدالانۋعا جارامدى گاز, قال­عانى قاجەتتى قىسىم­دى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قايتادان جەر قاباتى­­نا ايدالادى – رەد). بيىل قاڭتار-اقپان­دا 10 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرىلدى. ەلىمىزدە گاز وندىرۋمەن نەگى­زىنەن «تەڭىزشەۆرويل», «ەمبى­مۇنايگاز», «قاراشى­عاناق پەت­روليۋم» كومپانيالارى اينالىسادى. قازاقستان گاز قورى بويىنشا الەمدە – 22, تمد-دا – 3-ورىندا.

باعا قىمباتتاۋى مۇمكىن بە؟

ۇكىمەت ىشكى نارىقتاعى باعانى تۇ­راق­تاندىرۋ ءۇشىن زاۋىتتان شىعاتىن با­عانى تونناسىنا 28 مىڭ تەڭگە دەپ بەكىت­كەن. سىعىمدالعان گازدىڭ بولشەك نارىقتاعى باعاسى وڭىرلەردە قوسىلعان قۇن سالىعىمەن بىرگە ليترىنە 50-75 تەڭگە ارالىعىندا.

ارينە, مۇنداي تومەن باعا گاز ءوندى­رىسىنىڭ ءورىسىن تارىلتادى, ويتكەنى ون­دى­رۋشىلەر شىعىنعا باتىپ جاتىر. بيىل قاڭتاردا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ 180 كۇنگە سى­عىم­دالعان گازدى بول­شەك نارىقتا ساتۋ بو­يىنشا باعا رەتتەۋدى ەنگىزگەن ەدى. سول مەر­زىم اياقتالار كۇن تاياپ كەلەدى. ۇكىمەت تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەۋگە ءتيىس. تو­مەن باعا وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرماي­دى. جوعارى باعا تۇتى­نۋ­شىلاردى زار قاقساتادى. قاڭ­تار قاسى­رەتىنىڭ ءدال وسى – گاز باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنەن باس­تال­عانىن دا بىلەمىز.

2030 جىلعا تامان قازاقستان جىلىنا 40,2 ملرد تەكشە مەتر گاز تۇتىنا باستايدى. بيزنەس سالاسىندا اناليتيكا­لىق تالداۋ جاساۋمەن اينالىساتىن IHS Markit باعالاۋى بويىنشا, 2030 جىلعا تامان ەلدەگى كوممەرتسيالىق ءوندىرىس 36 ملرد تەكشە مەتر بولادى. دەمەك تۇتىنۋ كولەمى ءوندىرىس كولەمىنەن اسىپ تۇسەدى. جالپى, بولجام بويىنشا 2030 جىلى قازاقستان 87,1 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرۋى مۇمكىن, الايدا سونىڭ تەك 40 ملرد تەكشە مەتر­گە جۋىعى عانا تاۋارلى گاز بولىپ قايتا وڭدەلەدى. قالعانى (47 پايىزى) گاز قىسىمىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن جەر قاباتىنا قايتا ايدالادى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جەكە قاجەت­تىلىگىنە (15 پايىزى) بەرىلەدى.

ساراپشىلار بولجامى قانداي؟

ەنەرگەتيكا نارىعىنىڭ ساراپشىسى سەرگەي سميرنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ىشكى تۇتىنۋدىڭ وسۋىنە بايلانىستى مەملەكەت 2019 جىلدان بەرى گاز ەكسپورتىن بەلسەندى تۇردە ازايتىپ كەلەدى.

«2019 جىلى قىتايعا 7,5 ملرد تەكشە مەتر گاز ەكسپورتتالسا, 2020 جىلى – 7,3 ملرد, 2021 جىلى – 6 ملرد تەكشە مەتر بول­دى. بيىل 5 ملرد تەكشە مەتر بولادى دەپ كۇتىلەدى. جاقىن جىلداردا ەكسپورت مۇل­دە توقتاتىلۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ كەشەندى جوسپارى بويىنشا 2030 جىلعا تامان قاشاعاننىڭ قايتا وڭدەۋ قۋاتتىلىعى 9 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ارتۋعا ءتيىس.

«بارلاۋ مەن قوسىمشا بار­لاۋدىڭ جاعدايى قيىنىراق. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى گاز ءوندىرۋ الەۋەتى جوعارى بىردە-ءبىر جاڭا كەن ورنى تابىلعان ەمەس. اشىلعان كەن ورىندارىن يگەرۋگە 7-10 جىل ۋاقىت كەتەدى. سول سەبەپتى رە­سۋرس­تىق بازانى تولىقتىرۋدان بولەك گاز­ترانسپورتتىق جۇيەنى اۋقىمدى مودەر­نيزاتسيالاۋ مەن قايتا وڭدەۋ قۋات­تىلىعىنا ارنالعان قۇرىلىستار ماسە­لەسى تۋىنداپ تۇر. بۇعان ۇزاق ۋاقىت جانە كوپ اقشا كەرەك. مەملەكەت گاز ءون­دىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ جوبالارىن زايم­دىق قاراجات جانە سىرتقى ينۆەس­تي­تسيا ەسەبىنەن شەشكىسى كەلەدى. زايم قا­راجا­تىن قايتارۋ كەپىلى مىندەتتى تۇردە تاريف شىعىنىنا قوس­ىلادى. سوندىقتان ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگى جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشىلارعا ۇلكەن فيسكالدىق پرەفەرەنتسيالار پاكەتىن بەرىپ قانا قويماي, ىشكى نارىقتا تابيعي گاز باعاسىن كوتەرۋدى كوزدەپ وتىر», دەپ بولجايدى س.سميرنوۆ.

مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ ءدال قازىر قازاقستان تاپ بولىپ وتىرعان بىرنەشە پارادوكس بار ەكەنىن جەتكىزدى.

«باتىس قازاقستاندا «جايىق­­­مۇ­ناي­گازدىڭ» گاز زاۋىتى بار, ول جىلىنا 4,2 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن گاز وڭدەي الادى. بىراق سونىڭ 15 پايىز قۋاتتىلى­عى عانا پايدالانىلىپ كەلە جاتىر. سەبەبى گاز جوق. ال اتىراۋداعى «قاشاعان» كەن ورنىندا گاز كوپ, الايدا زاۋىت جوق. تاعى ءبىر پارادوكس – ەلورداعا گاز جەتكىزۋ ءۇشىن ورتالىق قازاقستاندى كەسىپ وتەتىن «سارىارقا» گاز قۇبىرى سالىندى. بى­راق جىبەرۋگە گاز تاپشى. بىزگە ناقتى ستراتەگيا قۇرىپ, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە نە ىستەۋىمىز كەرەك دەگەن ماسەلەنى شەشىپ الۋ كەرەك. سولتۇستىك وبلىستاردى گازداندىرۋ ءۇشىن رەسەيدەن گاز ساتىپ الامىز دەگەن اڭگىمە شىعىپ جاتىر. تۇبەگەيلى رەسەي گازىنا بايلانۋعا تاعى بولمايدى. قازىر ارزان دەپ قىزىققانىمىزبەن ولاردىڭ كەز كەلگەن ساتتە گاز باعاسىن كوتەرىپ جىبەرمەسىنە كەپىلدىك جوق. سوندىقتان ءاردايىم بالاما مارشرۋتتاردى قاراستىرىپ, جوسپارلاپ وتىرۋ قاجەت», دەيدى ا.نارىمبەتوۆ.

سۇرانىس ءوندىرىستى باسىپ وزادى

جاقىن ارادا گاز باعاسىنىڭ قايتا قىمباتتاۋى مۇمكىن ەكەنىن ءپروفيلدى مينيسترلىك جوققا شىعارمايدى. 180 كۇنتىزبەلىك كۇنگە بەكىتىلگەن سىعىم­دال­عان گاز باعاسىن قاداعالاۋ مەرزىمى شىل­دەدە اياقتالادى. قالعان 180 كۇندە باعا شامامەن 20 پايىزعا قىمباتتاۋى مۇمكىن. ب.اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, گاز باعاسى قازىر تونناسىنا 28 مىڭ بولسا, قاداعالاۋ مەرزىمىنەن سوڭ 36 مىڭ تەڭگە بولادى. كوتەرمە باعا ليترىنە 17 تەڭ­گەدەن 19 تەڭگەگە وسەدى. بەنزين قۇيۋ بە­كە­تتەرىندەگى باعانى باقىلاۋدا ۇستاي­مىز دەيدى مينيستر.

«ەگەر زاۋىتتاعى كوتەرمە باعا 2 تەڭ­گەگە وسسە, وندا نا­رىقتاعى بولشەك باعا 5 تەڭ­گەگە جوعارىلايدى. ونداي جاعداي تۋىنداسا ءار جاعدايدى جەكە قاراستىرىپ, شارالار قابىلدايمىز. بىراق بۇل جەردە گاز وندىرۋشىگە دە, جانارماي قۇيۋشىعا دا باعىنبايتىن فاكتور بار, ول – ترانسپورت ماسەلەسى. تاسىمالداۋشىلار تاسىمال قۇنىنا بايلانىستى باعانى كوتەرۋى مۇمكىن. مۇنى دا ەسكەرۋ كەرەك», دەيدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

«QazaqGaz» ۇك» اق باس­قارما تور­اعاسى سانجار جار­كەشوۆ بيىل ەكسپورت دەڭگەيىن 5 ملرد تەكشە مەتر دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋىمىز كەرەك, ايتپەسە شىعىن­عا باتامىز دەپ شىرىلدايدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, ەگەر تۇتىنۋشىلاردىڭ بارلىق ءوتىنىمى ماقۇلداناتىن بولسا, داعدارىس كەلەر جىلى-اق باستالىپ جۇرە بەرمەك. 2024 جىلدان باستاپ ىشكى سۇرانىس كولەمى ءوندىرىس كولەمىنەن 1,7 ملرد تەكشە مەترگە اسىپ تۇسەدى دەگەن قاۋىپتى بولجام بار. س.جاركەشوۆ باعانى بىرتىندەپ كوتەرگەننەن باسقا امال جوق ەكەنىن ايتادى.

ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بولسا قى­تاي­عا ەكسپورتتى قىسقارتپاۋ كەرەك دە­­گەن پىكىردە. سەبەبى ول جاقتاعى گاز با­­­عاسى بىزدەن 8 ەسە قىمبات. ماي­لى قا­­­­سىقتان وڭاي اجىراۋعا بولماي­دى. يري­نا سميرنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ون­دىرىس­كە قارجى قۇياتىن ينۆەستور تاۋىپ, ەكسپورتتىق كىرىستى قاراپايىم قازاق­ستان­دىقتار ءۇشىن گازدى سۋبسي­ديا­لاۋعا جۇمساۋ قاجەت; مەملەكەت ەكسپورتتى دا قىسقارتپاي, باعانى دا كوتەرمەي, ءار ۇيگە گاز كىرگىزۋدىڭ جولىن تابۋعا ءتيىس. بىراق مينيستر باعانى كوتەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ىشكى نارىقتا باعا كوتەرىلگەندە عانا ينۆەستور كەلىپ, جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ باستالادى.

مەملەكەتتىڭ الدىندا قيىن تاڭ­داۋ تۇر. ەكسپورتتى توقتاتىپ, ىشكى سۇرا­نىستى وتەي­مىز دەگەننىڭ وزىندە گاز جەت­پەۋى مۇمكىن. ويتكەنى تۇتىنۋ كولەمى جىل ساناپ ارتىپ كەلە­دى. ال ءوندىرىستى ارتتىرايىن دەسە نارىقتاعى تومەن باعا وندىرۋشىلەردى تۇك تە ىنتالاندىرىپ وتىرعان جوق. ولار­دىڭ ىنتاسىن كۇشەيتىپ, ءون­دىرىستى ەسەلەپ ارتتىرۋ ءۇشىن تۇرعىندارعا گازدى ءبىرشاما جوعارى باعادا ساتۋ قاجەت. الايدا بۇل تاعى دا نارازىلىق تۋدىرۋى مۇمكىن. ۇكىمەتكە قالاي دا اربانى دا سىندىرمايتىن, وگىزدى دە ولتىرمەيتىن جول تابۋ كەرەك.