«ادام – تابيعاتتىڭ اجىراماس بولىگى» دەمەكشى, قازاق حالقىنىڭ داستۇرىندە «جەر-انا» دەگەن ەگىز ۇعىم قالىپتاسكان. جەردى ءوز اناسىنداي كورۋ, ال اناسىن كۇندەي قاستەرلەۋ – ۇلتىمىزدىڭ نانىمىنا تەرەڭىنەن ەنگەن سالت. ولاي دەۋگە سەبەپ, «جەر شوقتىعى – كوكشەتاۋ», «جەر ءجانناتى – جەتىسۋ» سىندى ءبىراۋىز سوزدەر ارقىلى بابالارىمىز تۋعان جەرگە, تابيعاتقا دەگەن ىستىق ماحابباتىن, قۇرمەتىن بىلدىرگەن.
الايدا الەمدەگى شيەلەنىسكەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنا دەگەن كوزقاراسىن ءبىرشاما وزگەرتتى. كوز ىلەستىرمەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقان زاماندا جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار, جاڭا الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار, ءوندىرىس ورىندارى پايدا بولا باستادى. بۇل فاكتوردى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ ترانسفورماتسياعا ۇشىراۋىمەن, سايكەسىنشە سۇرانىس دەڭگەيىنىڭ ارتا تۇسكەندىگىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ەندىگىدە ادامدار ەكولوگيالىق اپاتتان قالاي قۇتىلۋدى ەمەس, كەرىسىنشە ونىڭ ەكولوگيالىق-مادەني سالدارىن قالاي جەڭىلدەتۋگە بولادى دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەي باستادى.
«جەرگىلىكتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر – تۇرعىنداردىڭ تىرشىلىك ەتۋ سالتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى تۋىندايدى. دەمەك جەرگىلىكتى قورشاعان ورتانىڭ جاعدايى, ەرەكشەلىگى, تابيعات زاڭدىلىقتارى مەن قۇبىلىستارى عاسىرلار بويى سول اۋماقتا مەكەندەگەن تۇرعىندارعا عانا جەتە تۇسىنىكتى. ولاردىڭ تىرشىلىك ەتۋ سالتى, ءداستۇرى, نانىم-سەنىمدەرى سول اۋماقتىڭ تابيعي, گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگى نەگىزىندە قالىپتاسادى. سوندىقتان ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن مادەنيەت قالىپتاستىرۋدا ءار ۇلتتىڭ ەتنوەكولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلەدى», دەپ ەسەپتەيدى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى باسقارۋ جانە ينجينيرينگ كافەدراسى دوتسەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى امانبەك زاندىباي.
عالىمنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ۇلتىمىزداعى ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋى تابيعات زاڭدىلىقتارىنا تىكەلەي قاتىستى. شىندىعىندا, مادەنيەت تۇسىنىگىنىڭ شىعۋ تەگىنە سۇيەنەر بولساق, ادامنىڭ تابيعاتقا قاتىناسى ۇنەمى مادەنيەتپەن «وڭدەلىپ» وتىردى. سەبەبى ادام تابيعاتتى ءوزىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ نەگىزگى ءتəسىلى رەتىندە قابىلدادى, اراداعى بايلانىس ەشقاشان ۇزىلمەيتىنىن جاقسى ءتۇسىندى, سوندىقتان تابيعاتپەن بايلانىسىن كۇشەيتتى. وسىدان قوعامدا «ەكولوگيالىق مادەنيەت» دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. ەرتە زاماندا ادامدار تابيعاتپەن تىكەلەي بايلانىسقا ءتۇسىپ, بار قاجەتىن سول ارقىلى قاناعاتتاندىرىپ وتىرسا, ال قازىرگى يندۋستريالدى قوعامدا بۇل بايلانىس ءتۇرى جاڭا دەڭگەيگە شىقتى, ترانسفورماتسيالىق وزگەرىستەر ورىن الدى. العاشىندا پايدا بولعان ەكولوگيالىق مادەنيەت كورىنىسىن قازىرگى زاماننىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. مۇنى ەكولوگيالىق مادەنيەتتەگى «داعدارىس» دەپ تۇسىندىرۋگە بولادى. داعدارىستىڭ باستى سەبەبى – ادامداردىڭ قانشالىقتى وزىق تەحنولوگيا, زاماناۋي يننوۆاتسيالىق قۇرال ويلاپ تاپقانىمەن, ەش ۋاقىتتا تابيعاتتان الشاق كەتە المايتىنىن جەتە تۇسىنە بەرمەيتىندىگىندە.
«ەكولوگيالىق مادەنيەت – قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدەگى ەڭ باستى قۇرال. جەكە تۇلعانىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتى, قورشاعان ورتاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ساناسىندا بولماسا, قاتال زاڭمەن, مول قاراجاتپەن, قارا كۇشپەن, وزىق تەحنولوگيامەن تابيعاتتى قورعاۋ نەمەسە قالپىنا كەلتىرەم دەگەن بوس اۋرەشىلىك», دەيدى امانبەك زاندىباي.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۇۋ پروفەسسورى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ پىكىرىنشە, ءتىرى تابيعاتقا, ءتىپتى ءتىرى اتاۋلىنىڭ بارلىعىنا جان اشۋ, اياۋ جəنە ماحاببات يدەياسى – وتە ەجەلگى يدەيا. گۋمانيزمنىڭ قاينار كوزى دە وسىندا, كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسىنىڭ ءومىردىڭ ءəربىر كورىنىسىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ءəربىر تىرشىلىك يەسىنىڭ ازابىن تۇسىنە ءبىلۋ, وعان جاناشىرلىقپەن قاراۋ – ادام ءمəنىنىڭ, ادام جانىنىڭ نەگىزگى قىرى.
«قازىرگى كەزدە قازاقتىڭ ءدəستۇرلى مəدەنيەتىندەگى تابيعاتتى قورعاۋعا باعىتتالعان ىرىمدار, نانىمدار, سالت-جورالار ءوزىنىڭ ماڭىزىن جوعالتقان جوق. ماسەلەن, ء«بىر تال كەسسەڭ, ون تال ەك», «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش», «كوكتى جۇلما», «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» جəنە ت.ب. اتالى سوزدەردىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى ەكولوگيالىق مəسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا قازاقتىڭ ءدəستۇرلى مəدەنيەتىندەگى تابيعاتتى قورعاۋعا باعىتتالعان ىرىمدار مەن نانىمداردى, سالت-جورالاردى بۇگىنگى كۇنى ۇرپاق تəربيەسىنە پايدالانۋ ەكولوگيالىق مəدەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىن بارىنشا ءتيىمدى ەتپەك», دەپ تۇيىندەدى جامبىل ارتىقباەۆ.
«تاربيە تال بەسىكتەن», دەمەكشى, ەگەر ءار وتباسى تۇرمىس سالتىندا, بالا تاربيەسىندە جوعارىدا اتالىپ وتكەن فاكتورلاردى ەسكەرەتىن بولسا, دەمەك, قوعامدا ەكولوگيالىق مادەنيەت جاڭعىرا تۇسەر ەدى.
ينديرا جۇماگەلدى
