قۇرىلتاي – ارعىسى ەستە جوق ىقىلىم زاماننان, بەرگىسى عۇن داۋىرىنەن باستاۋ الىپ, تۇركى داۋىرىندە ىرگەلەنگەن, ۇلى دالانى مەكەندەگەن كيىز تۋىرلىقتى, اعاش ۋىقتى كوشپەلى ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن ۋاقىت تىنىسىمەن, زامان تالابىمەن ۇيلەستىرەتىن, قوعامداعى سان قىرلى توپتار مەن تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, تىزەسىن قوسىپ, قۇندى باستاما, قۇنارلى وي-پىكىرلەرىنە قۇلاق اسىپ, مەملەكەتتىك مۇددەگە جاراتۋعا جول اشقان جاسامپاز جۇيە. ەل ومىرىنە بەتبۇرىس جاسالاتىن حان سايلاۋ, جارعى-جاسا قابىلداۋ, مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسي تۇعىرىن ايقىنداۋ, اسكەري قورعانىستى بەكىتۋ, ەل ىشىندە ۋشىققان داۋ-دامايدى رەتتەۋ سياقتى ەلەۋلى وقيعالارعا بايلانىستى شاقىرىلعان قۇرىلتاي ساۋىن ايتىپ, سەگىز تاراپ, ءتورت قيىردان جۇرت قۇيىلىپ كەلەتىن القالى جيىن رەتىندە ەجەلدەن ەلگە كيەلى, توپىراعىندا حاندار مەن اۋليەلەر تىنىم تاپقان كىندىك ولكەدە ايىرىقشا سالتاناتپەن وتەتىن.
ايگىلى وعىز حان وتكىزگەن قۇرىلتاي تۋرالى «وعىز قاعان ۇلكەن قۇرىلتاي شاقىردى, نوكەرلەرىن, بەكتەرىن, جۇرتىن ساۋىن ايتىپ جارلاپ شاقىردى. كەلەلى كەڭەس وتكىزدى... وعىز قاعان ايدىك ورداسىنىڭ وڭ جاعىنا الپىس قۇلاش دىڭگەك تۇرعىزدى. باسىنا ءبىر التىن تاۋىق قويدى, تۇبىنە ءبىر اق قوي بايلادى. سول جاعىنا قىرىق قۇلاش دىڭگەك ورناتتى. ونىڭ باسىنا ءبىر كۇمىس تاۋىق قويدى, تۇبىنە ءبىر قارا قوي بايلادى. وڭ جاقتى بوزوقتار وتىردى, سول جاقتا ءۇش وقتار وتىردى. قىرىق كۇن, قىرىق ءتۇن ۇلاناسىر توي جاسادى» دەپ جازىلعان داستاندا. مۇنداي دەرەكتەردەن قۇرىلتايدىڭ ايىرىقشا سالتاناتپەن, التىن قاباق اتتىرىپ, سۇرمەرگەن سايىستىرىپ, ات جارىستىرىپ, پالۋان كۇرەستىرىپ, جيىلعان قاۋىمنىڭ الەۋمەتتىك ورىنىن, كۇش-قۋات ايبىنىن ايقىندايتىن ادال باسەكەمەن قاتار وتكەرىلەتىن جورالى سالت-جوسىن بولعانىن بايقاۋعا بولادى.
قۇرالۋ دەگەن تۇبىردەن باستاۋ الاتىن قۇرىلتاي ەلدى بىرىكتىرۋ, ۇلىستى ۇيىستىرۋ, ىنتىماقتى نىعايتۋ, كەلەلى پىكىر, كەسىمدى شەشىمدى سارالاۋ, تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك ءتۇزىمدى جاسامپازدىقپەن جاساقتاۋعا باعالى قىزمەت اتقارىپ كەلگەن دالا دەموكراتياسىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولاتىن.
قازاق ورداسى حاندارىنىڭ قۇرىلتايلارى الاشا حان, جوشى حان كەسەنەسى تۇرعان ۇلىتاۋدا, ازىرەت سۇلتان دۇربەسى, ۇلى حاندار سۇيەگى جاتقان قاسيەتتى تۇركىستاندا وتكەنى بەلگىلى. ايگىلى قۇرىلتايلاردا باتالاسقان بايلام, قابىلدانعان زاڭعا بايلانىستى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىمحاننىڭ ەسكى جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى», «كۇلتوبەدە كۇندە جيىن» دەگەن ءسوز ورامدارى قالعان. ۇلىتاۋدا ۇلى حاندار تاققا كوتەرىلگەن. قازاقتىڭ باسىن قوسقان قاسىم حان ۇلىتاۋدى قۇتتى قونىس ەتكەن. ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان تۇراننىڭ جارالى جولبارىسى, قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ دا ۇلىتاۋدا اق كيىزگە سالىنىپ حان كوتەرىلۋى اتا-بابا ءداستۇرىنىڭ ساباقتاستىعى ەدى.
قازاق حاندىعى جويىلۋىنا بايلانىستى قۇرىلتايلار شاقىرىلمايتىن بولدى. توقسانىنشى جىلدارى تاۋەلسىزدىكتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعاندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءوتىپ, الىستاعى اعايىننىڭ باسىن قوسىپ, جۇرت بولىپ جيىلىپ, سودان اتامەكەنگە ۇلى كوش باستالدى. ازاتتىقتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى بۇل قۇرىلتاي ەلدىڭ ەس جيىپ, ەڭسە تىكتەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. دەگەنمەن بۇل قۇرىلتايلار تەك شەتتەگى اعايىننىڭ شەرى ايتىلاتىن, بەس-التى جىلدا ءبىر شاقىرىلاتىن جيىنعا اينالعانى بەلگىلى. سوندىقتان ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا شاقىرىلعان بۇل قۇرىلتايدىڭ ءجون-جوسىعى بولەك. قۇرىلتايدىڭ قۇرىلىمى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلدى, ونىڭ قۇرامىنا ەسىم-سويلارى ەلگە ءمالىم قايراتكەر ازاماتتار ەندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفەرەندۋمنان كەيىنگى العاشقى ءىس-شارا – قۇرىلتايدى ۇلىتاۋدا وتكىزۋگە شەشىم قابىلداۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ماڭىزى زور بولسا كەرەك. ۇلتقا ۇيا, ۇلىسقا ۇران بولعان ۇلاعاتتى ۇلىتاۋ كوشپەلى يمپەريالاردىڭ تاعدىرى توعىسقان, التىن وردانىڭ ىرگەسى قالانعان, باۋرايىندا جوشى حان, ەل قامىن جەگەن ەر ەدىگە سەكىلدى الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن جامپوزدار تىنىم تاپقان ايبىندى مەكەن, التى الاشتىڭ انتتاسىپ, تاڭباسىن تاسقا باسىپ, بىرلىگىن بەكەمدەگەن, ارعى اتامىز الاشا حاننىڭ ارعىماعى اۋناعان, ارۋاعىن تەربەتكەن قاسيەتتى توپىراق. ەندەشە جەرۇيىق مەكەندە وتەتىن قۇرىلتاي ۇلىستى ۇيىستىرىپ, حالقىمىزدىڭ قۋات-جىگەرىن, تاريحي ساناسىن جاڭعىرتاتىن, جاڭا قازاقستانعا باعدار بەرەتىن التىن قازىققا اينالارى انىق.
